Endülüs adının bilinen ilk yazılı tanıklıkları, 716’da basılan sikkelerdir. Bu sikkelerde hem Latince hem Arapça yazı bulunur. Ad, Müslüman yönetiminin daha ilk yıllarında kullanılıyordu.
Bu yazıda Endülüs’ün nerede olduğunu, adın ne anlama geldiğini ve Kurtuba’dan Gırnata’ya uzanan siyasi tarihi bulacaksınız. Sonra El Hamra’ya, Aslanlı Çeşme’ye ve kaynaklarda yer alan az bilinen ayrıntılara geçeceğiz. Başlıktaki “800 yıl” ifadesinin neyi yuvarladığını da göreceksiniz.
Endülüs ne demek?
Endülüs, Arapça el-Endelüs adının Türkçedeki biçimidir. Tarihsel olarak 711-1492 arasında İber Yarımadası’nda Müslüman yönetiminde bulunan bölgeleri anlatır. Yani bugün haritada “Endülüs” adlı bir ülke aramanız anlamsızdır. Ad, bir dönemin ve bir coğrafyanın tarihsel karşılığıdır.
Adın kökeni tartışmalıdır. Geleneksel açıklama onu Vandallara bağlar. Buna karşı Heinz Halm 1989’da Gotça landahlauts sözcüğünü önerdi. Georg Bossong ise 2002’de Roma öncesi bir dil kökenini savundu. Kesin bir sonuç yoktur.
Endülüs nerede, hangi ülkede, dünya haritasında neresi?
Tarihsel Endülüs’ün sınırları sabit kalmadı. Bugünkü İspanya ve Portekiz’in geniş kesimlerini kapsıyordu. Bazı dönemlerde Pireneler’in kuzeyindeki Güney Fransa’ya da uzandı.
Dünya haritasında bakacaksanız İber Yarımadası’nı bulmanız yeterlidir. Yarımadanın güneyindeki Cebelitarık, 711’de fetih ordusunun çıktığı yerdir. Telefonunuzdaki haritada Kurtuba, İşbiliye ya da Granada’yı aratırsanız Endülüs’ün çekirdek şehirlerini görürsünüz. Bugün bu şehirler İspanya sınırları içindedir.
800 yıl gerçekten 800 yıl mı?
Başlıklarda sık geçen “800 yıl” ifadesi yuvarlamadır. 711’deki fetih ile 1492’de Gırnata’nın teslimi arasında 781 yıl vardır. Rakam yuvarlak olsa da süre gerçekten çok uzundur. Bu dönemde yönetim merkezleri ve hanedanlar defalarca değişti.
Endülüs Emevi devleti: Kurtuba’dan halifeliğe
711’de Tarık bin Ziyad, Kuzey Afrika valisi Musa bin Nusayr’a bağlı bir komutan olarak ordusuyla Cebelitarık’a çıktı. Fetih ordusunda hem Araplar hem Berberiler vardı.
711-756 arasında Endülüs, Şam’daki Emevî halifeliğine bağlı bir eyalet olarak yönetildi. 756’da I. Abdurrahman, Kurtuba merkezli bağımsız bir Emevî emirliği kurdu. Kurtuba Ulu Camii’nin inşasına onun döneminde, 784’te başlandı.
929’da III. Abdurrahman halife unvanını aldı. Böylece Kurtuba Emirliği, Kurtuba Halifeliği’ne dönüştü. 929-1031 arasındaki bu dönemde Kurtuba, kütüphaneleri ve okullarıyla önemli bir düşünce merkeziydi. Kurtuba yakınındaki Medînetüzzehrâ saray kentinin inşasına da 936’da başlandı.
Endülüs şehirleri: Kurtuba, Toledo, İşbiliye, Gırnata
Endülüs’ün siyasi tarihi şehirlerin el değiştirmesiyle de okunabilir.
- Kurtuba: Emevî emirliğinin ve halifeliğin merkezi. 1236’da Kastilya Kralı III. Fernando’nun eline geçti.
- Toledo: 1085’te VI. Alfonso tarafından alındı.
- İşbiliye: Muvahhidlerin Endülüs’teki yönetim merkezi. 1248’de Kastilya’ya geçti.
- Gırnata: Nasrî Emirliği’nin başkenti ve El Hamra’nın bulunduğu şehir.
Kurtuba Halifeliği 1031’de sona erdi. Ardından tavaif-i mülûk denen bağımsız yerel hanedanlar dönemi başladı. Toledo’nun 1085’te kaybı üzerine yardıma çağrılan Murâbıtlar, 1086’da Zellâka’da Hristiyan ordusunu yenilgiye uğrattı.
- yüzyılda Murâbıtların yerini Muvahhidler aldı. Kuzey Afrika’daki merkezleri Marakeş’ti. Endülüs’te ise İşbiliye’yi yönetim merkezi yaptılar. 1212’de Kastilya, Aragon ve Navarra’nın müttefik orduları, Las Navas de Tolosa Muharebesi’nde Muvahhidleri yendi.
Bu çağın düşünce hayatından bir isim öne çıkar: Kurtubalı filozof İbn Rüşd. Eserlerinin Latince çevirileri Avrupa’da felsefe ve bilimin gelişimini etkiledi.
Kısa kronoloji
- 711 Tarık bin Ziyad Cebelitarık’a çıktı; fetihler başladı
- 716 El-Endelüs adını taşıyan bilinen ilk sikkeler basıldı
- 756 I. Abdurrahman Kurtuba merkezli Emevî emirliğini kurdu
- 784 Kurtuba Ulu Camii’nin inşasına başlandı
- 929 III. Abdurrahman halifeliğini ilan etti
- 936 Medînetüzzehrâ’nın inşasına başlandı
- 1031 Kurtuba Halifeliği sona erdi; tavaif-i mülûk dönemi başladı
- 1085-1086 Toledo alındı; Murâbıtlar Zellâka’da zafer kazandı
- 1212 Muvahhidler Las Navas de Tolosa’da yenildi
- 1236 Kurtuba Kastilya’ya geçti
- 1238 I. Muhammed Granada’ya yerleşti, El Hamra’yı geliştirdi
- 1248 İşbiliye Kastilya’ya geçti
- 1362-1391 V. Muhammed’in ikinci saltanatı; Aslanlı Saray’ın inşası
- 2 Ocak 1492 Granada Katolik Hükümdarlara teslim oldu
- 1984 El Hamra ve Generalife UNESCO Dünya Mirası Listesi’ne alındı
- 1994 Alan Albaicín’i kapsayacak şekilde genişletildi
El Hamra: Sabika Tepesi’ndeki saray kenti
El Hamra, bugünkü İspanya’nın Granada kentinde, Sabika Tepesi’nde gelişmiş bir saray, şehir ve kale bütünüdür. Tek bir yapı değil, yüzyıllar içinde eklenen bir yerleşimdir.
Nasrî hanedanının kurucusu I. Muhammed, 1238’de Granada’ya yerleşti. Ardından El Hamra alanını yeniden inşa ederek sarayını burada kurmaya girişti. Mimari gelişimin başlıca dönemleri ise I. Yusuf’un 1333-1354 arasındaki hükümdarlığı ile V. Muhammed’in 1362-1391 arasındaki ikinci saltanatıdır.
V. Muhammed’in ikinci saltanatında yaptırılan Aslanlı Saray’ın ortasında ünlü Aslanlı Çeşme bulunur. El Hamra’nın doğusundaki Generalife ise bahçeli bir yerleşkedir. 13-14. yüzyıllarda Granada emirleri onu kırsal ikametgâh olarak kullandı.
El Hamra ve Generalife, 1984’te UNESCO Dünya Mirası Listesi’ne alındı. Korunan alana 1994’te Albaicín mahallesi eklendi. Granada’ya yolunuz düşerse bu üç adı aynı listede görürsünüz.
Kitaplara girmeyen ayrıntılar
Genel anlatımlarda geçmeyen bazı ayrıntılar kaynaklarda yer alıyor.
- Unutulan saray kenti: Medînetüzzehrâ, 1009-1010 iç savaşında yağmalandı. Ardından yaklaşık bin yıl unutuldu. 20. yüzyılın başlarında yeniden keşfedildi.
- On iki aslan: Aslanlı Çeşme’nin on iki kenarlı havuzunu on iki aslan heykeli taşır. Heykellerin işlemeleri birbirinden farklıdır.
- Çeşmedeki şiir: Havuzun kenarına saray şairi İbn Zemrek’in şiirinden dizeler işlenmiştir. Şiir yapıyı ve suyun hareketini anlatır.
- Taşmayan su: Çeşmenin merkezindeki silindir suyu havuza getiriyordu. Aynı silindir suyu tahliye ederek yüzeyin taşmasını önlüyordu.
- Avlunun zemini tartışmalı: Aslanlı Avlu’nun dört bölümünün başlangıçta taş döşeli olduğu düşünülür. Buna karşı, bu alanlarda yürüyüş yollarından aşağıda bitkilendirilmiş bahçeler bulunduğu görüşü de savunulur.
- Morisko ustalar: 1492’den sonra Katolik Hükümdarların emrettiği kapsamlı onarımlarda büyük ölçüde Morisko zanaatkârlar çalıştırıldı.
1492: Nasrî yönetiminin sonu
Gırnata Nasrî Emirliği, 1492’de teslim oluncaya kadar İber Yarımadası’ndaki son Müslüman devletti. 2 Ocak 1492’de Katolik Hükümdarlar Isabel ve Fernando Granada’ya girdi. Nasrî yönetimi böylece sona erdi.
Bu tarih, Endülüs’te Müslüman yönetiminin de kapanışıdır. Kurtuba 1236’da, İşbiliye 1248’de el değiştirmişti. Granada ise yaklaşık iki buçuk yüzyıl daha ayakta kaldı. Geride kalan en görünür miras, El Hamra’nın sarayları, şiirli kitabeleri ve su düzenidir.
Sık sorulan sorular
Endülüs hangi ülkede bulunuyor?
Endülüs tarihsel bir addır, bugün bu adla bir devlet yoktur. Sınırları değiştiği için bugünkü İspanya ve Portekiz’in geniş kesimlerini kapsar. Bazı dönemlerde Pireneler’in kuzeyindeki Güney Fransa’ya da uzanmıştır.
Endülüs’te Müslüman yönetimi kaç yıl sürdü?
711’deki fetih ile 1492’de Gırnata’nın teslimi arasında 781 yıl vardır. “800 yıl” ifadesi bu sürenin yuvarlanmış karşılığıdır.
Endülüs’ün son Müslüman devleti hangisiydi?
Gırnata merkezli Nasrî Emirliği’dir. 1492’de teslim oluncaya kadar İber Yarımadası’ndaki son Müslüman devlet olarak varlığını sürdürdü. Katolik Hükümdarlar 2 Ocak 1492’de Granada’ya girdi.
El Hamra nerede ve nedir?
El Hamra, bugünkü İspanya’nın Granada kentinde, Sabika Tepesi’nde yer alır. Gelişmiş bir saray, şehir ve kale bütünüdür. UNESCO, onu Generalife ile birlikte 1984’te Dünya Mirası Listesi’ne aldı.
Endülüs adı neden Vandallarla ilişkilendirilir?
Geleneksel açıklama adı Vandallara bağlar. Heinz Halm 1989’da Gotça landahlauts sözcüğünü, Georg Bossong ise 2002’de Roma öncesi bir dil kökenini önerdi. Konu kesinleşmiş değildir.
Kaynaklar
- Vikipedi — Endülüs tr.wikipedia.org
- Wikipedia — Al-Andalus en.wikipedia.org
- UCL Discovery — A brief history of al-Andalus discovery.ucl.ac.uk
- El legado andalusí — Chronology legadoandalusi.es
- The Metropolitan Museum of Art — The Spanish Umayyads metmuseum.org
- Museo Arqueológico Nacional — Al-Andalus man.es
- The Metropolitan Museum of Art — The Art of the Umayyad Period in Spain metmuseum.org
- UNESCO — Caliphate City of Medina Azahara whc.unesco.org
- The Metropolitan Museum of Art — Iberian Peninsula, 1000–1400 A.D metmuseum.org
- Patronato de la Alhambra y Generalife — Historia alhambra-patronato.es
- Patronato de la Alhambra y Generalife — The court of the lions alhambra-patronato.es
- Patronato de la Alhambra y Generalife — The spouts of the fountain of the Lions alhambra-patronato.es
- UNESCO — Alhambra, Generalife and Albayzín, Granada whc.unesco.org
Görsel: The Court of Lions in the Alhambra, Spain MET DP209232.jpg — John Gregory Crace, CC0
