تکیرداغ شهری بندری در ساحل شمالی دریای مرمره است. شهر روی دامنه‌های دره اردکلی‌دره (Ördeklidere) گسترش یافت. پیشینه‌ای طولانی دارد و نامش چند بار تغییر کرده است.
نگاهی کوتاه به تاریخ تکیرداغ
یکی از نشانه‌های اولیه سکونت از بخش غربی منکشه چاتاغی (Menekşe Çatağı) به دست آمده است. یافته‌های آنجا به فرهنگ توپ‌تپه (Toptepe) تعلق دارند و قدمتشان به حدود ۴۳۰۰ پیش از میلاد می‌رسد. یعنی تقریباً ۶٬۳۰۰ سال پیش.
دوره‌های بعد هم رد خود را به جا گذاشته‌اند. باستان‌شناسان در کارااولی‌آلتی (Karaevlialtı)، روی آکروپولیس یا بخش مرتفع هرایون تیخوس (Heraion Teikhos)، مرکزی آیینی و درمانی پیدا کردند. قدمت آن به سده اول پیش از میلاد می‌رسد. نشه آتیک (Neşe Atik)، سرپرست کاوش، این مرکز را در گفت‌وگو با خبرگزاری آناتولی شرح داده است.
عثمانی‌ها حدود سال‌های ۱۳۵۷–۱۳۵۸ شهر را گرفتند. دانشنامه اسلامِ بنیاد دیانت ترکیه (TDV İslâm Ansiklopedisi) این فتح را به لشکرکشی شاهزاده مراد (Murad) مرتبط می‌داند. از آن پس، شهر زیر حکومت عثمانی به بندری با جمعیتی متنوع تبدیل شد و گسترش یافت.
نامهای تکیرداغ
این شهر نامهای زیادی داشته است. دانشنامه اسلامِ بنیاد دیانت ترکیه نامهای رایدستوس (Rhaidestos)، رودوستو (Rodosto)، رودوسچوک (Rodosçuk) و تکفورداغی (Tekfurdağı) را برمی‌شمارد.
برخی از این نام‌ها صورت یونانی دارند. برخی دیگر ترکی‌اند. شما در اسناد عثمانی به نام رودوسچوک برمی‌خورید که صورتی از رودوستو است. اسناد سده‌های شانزدهم و هفدهم از این نام استفاده می‌کنند.
درباره قدیمی‌ترین نام شهر اختلاف نظر وجود دارد. دیدگاه سنتی، بیسانته (Bisanthe) را نخستین نام تکیرداغ می‌داند. دیدگاهی دیگر، جای آن شهر باستانی را در بارباروس (Barbaros) می‌داند. این دیدگاه مرکز تکیرداغ را با رسیستو (Resisto) یکی می‌گیرد که رسیستون (Resisthon) هم نوشته شده است. پژوهشگران هنوز به نتیجه قطعی نرسیده‌اند.
نام تکیرداغ از کجا آمده است؟
نام امروزی از تکفورداغی پدید آمده است. واژه «تکفور» از واژه ارمنی «تاگاوور» به معنای «تاج‌دار» می‌آید. این واژه در ترکی عثمانی به لقبی برای فرمانروایان مسیحی تبدیل شد.
پس تکفورداغی تقریباً به معنای «کوه تکفور» است. اولیا چلبی (Evliya Çelebi) این نام را با تاکستان‌های تکفورهای امپراتوری روم شرقی (بیزانس) و کوه‌های اطراف شهر توضیح داده است. این روایت اوست. منابع آن را به‌عنوان توضیح نقل می‌کنند، نه مدرکی برای اثبات ریشه نام.
برای صورت دوره جمهوری، یعنی تکیرداغ، دو توضیح مطرح شده است. یکی آن را حاصل تغییر آوایی تکفورداغی می‌داند. دیگری نام را به «تکیر داغی» (Tekir Dağı) پیوند می‌دهد. هر دو توضیح در منابع آمده‌اند. منابع مشخص نمی‌کنند کدام درست است.
شما می‌توانید برای به خاطر سپردن موضوع از این نکته کمک بگیرید: نام قدیمی به یک فرمانروا اشاره دارد. املای امروزی این اشاره را پنهان کرده است.
شهری با جامعه‌های گوناگون
دفترهای عثمانی تنوع جمعیت رودوسچوک را نشان می‌دهند. دفتر سرشماری سال ۱۵۱۵ چهار محله مسلمان‌نشین و هفت محله غیرمسلمان‌نشین را ثبت کرده است. در این شمارش، تعداد محله‌های غیرمسلمان‌نشین بیشتر بود.
دفتر مالیاتی سال ۱۶۶۱ تعداد خانوارها را هم آورده است: ۷۱۰ خانوار ارمنی، ۸۶ خانوار یونانیِ کارامانلی و ۲۸ خانوار یهودی. ارمنی‌ها بزرگ‌ترین گروه در این فهرست بودند.
این تنوع، کلید شناخت شخصیت شهر است.
رستم پاشا و سیمای عثمانی شهر
شناخته‌شده‌ترین بنای عثمانی شهر، مسجد رستم پاشا (Rüstem Paşa Camii) است. این بنا اثر معمار سنان (Mimar Sinan) است و برای داماد رستم پاشا (Damat Rüstem Paşa)، وزیر اعظم، ساخته شد. منابع درباره تاریخ ساخت اختلاف دارند. اداره فرهنگ و گردشگری استان تکیرداغ سال ۱۵۵۳ را ذکر می‌کند. درگاه فرهنگ سال ۱۵۵۴ را آورده است.
مسجد در سال ۱۸۴۱، در دوره سلطان عبدالمجید (Abdülmecit)، مرمت شد. در همان زمان، یک آب‌نمای مرمرین برای وضو با پنج ستون به حیاط آن اضافه شد. درِ ورودی با خاتم‌کاری عاج روی چوب گردو تزئین شده است.
این مجموعه حمام هم داشت. حمام دوقلو بود و بخش‌های جداگانه‌ای برای زنان و مردان داشت.
بنای دیگر، بدستن رستم پاشا (Rüstem Paşa Bedesteni)، تالاری برای بازار سرپوشیده است. ابعاد آن ۲۵٫۵ × ۱۹ متر است. نقشه‌ای مستطیلی و شش گنبد دارد. شما می‌توانید آن را پاساژ روزگار خودش تصور کنید؛ جایی که برای خرید پارچه و کالا می‌رفتید، همان‌طور که امروز به مرکز خرید می‌روید.
روایت‌های رایج، بدستن را بخشی از مجموعه می‌دانند. پژوهش آرشیوی مراد آلکان (Murat Alkan) در سال ۲۰۲۰ این نظر را رد می‌کند. او نتیجه می‌گیرد که بنا پس از مرگ پاشا ساخته و سپس به موقوفه افزوده شده است.
مسجد دیگری به نام مسجد قدیم (Eski Cami) در مرکز شهر، در سال ۱۸۳۰ ساخته شد. احمد آغا (Ahmet Ağa)، وزیر غله، دستور ساخت آن را داد.
شاهزاده مجارستانی در تکیرداغ
فرانتس دوم راکوتسی (Ferenc II Rákóczi)، شاهزاده مجارستانی، از ۱۷۲۰ تا ۱۷۳۵ در تکیرداغ زندگی کرد. پانزده سال برای اقامت یک مهمان، زمان زیادی است.
موزه راکوتسی (Rakoczi Müzesi) در ۲۵ سپتامبر ۱۹۸۲ افتتاح شد. این موزه در ساختمانی متعلق به دولت مجارستان قرار دارد و وسایل شخصی شاهزاده را هم در خود جای داده است. اگر شما به شهر سفر کردید، بازدید را از اینجا شروع کنید.
اشغال و بازگشت
سده بیستم گسستی سخت در تاریخ شهر ایجاد کرد. بلغارستان در سال ۱۹۱۲ تکیرداغ را اشغال کرد. شهر حدود هشت ماه بعد بازپس گرفته شد.
پس از مبارزه ملی، شهر در ۱۳ نوامبر ۱۹۲۲ دوباره به اداره ترکیه واگذار شد.
خط زمانی
- حدود ۴۳۰۰ پیش از میلاد: نشانه‌های سکونت مرتبط با فرهنگ توپ‌تپه در غرب منکشه چاتاغی.
- سده اول پیش از میلاد: تاریخ مرکز آیینی و درمانی روی آکروپولیس هرایون تیخوس.
- حدود ۱۳۵۷–۱۳۵۸: شاهزاده مراد تکیرداغ را زیر حکومت عثمانی می‌آورد.
- ۱۵۱۵: دفتر سرشماری رودوسچوک چهار محله مسلمان‌نشین و هفت محله غیرمسلمان‌نشین را ثبت می‌کند.
- ۱۵۵۳/۱۵۵۴: مسجد رستم پاشا ساخته می‌شود؛ منابع درباره سال ساخت اختلاف دارند.
- ۱۷۲۰–۱۷۳۵: فرانتس دوم راکوتسی در تکیرداغ زندگی می‌کند.
- ۱۸۳۰: احمد آغا مسجد قدیم را می‌سازد.
- ۱۸۴۱: مسجد رستم پاشا در دوره عبدالمجید مرمت می‌شود.
- ۱۹۱۲: اشغال بلغارستان آغاز می‌شود.
- ۱۳ نوامبر ۱۹۲۲: بازگشت به اداره ترکیه.
- ۲۵ سپتامبر ۱۹۸۲: موزه راکوتسی افتتاح می‌شود.
- ۱۹۹۳: خانه نامق کمال (Namık Kemal Evi) ساخته می‌شود.
- ۲۰۰۷: کاوش نجات‌بخشی در گورتپه عسکرتپه (Askertepe Tümülüsü).
- ۲۰۰۹: طرح‌های مرمت بش‌اولر تاریخی (Tarihi Beşevler) تهیه می‌شوند.
جزئیاتی که در راهنماهای سفر پیدا نمی‌کنید
کارگاه داروسازی. باستان‌شناسان در هرایون تیخوس یک کاردک، موچین، قاشقک گوش و قاشق‌های اندازه‌گیری پیدا کردند. سازه‌هایی شبیه کوره و به شکل تنور هم یافتند که گفته می‌شود برای تهیه دارو استفاده می‌شدند. آتیک این یافته‌ها را نشانه تولید دارو از صدف، ترشحات و گوشت حلزون دریایی خاردار می‌داند.
بازاری که انبار شد. بدستن رستم پاشا در سال‌های ۱۹۴۹–۱۹۵۰ به‌عنوان انبار ملزومات اداره آموزش استفاده می‌شد.
خانه‌ای که بنای اصلی نیست. خانه نامق کمال یک بنای یادبود است که در سال ۱۹۹۳ ساخته شد. این بنا نزدیک خانه‌ای قرار دارد که شاعر در سال ۱۸۴۰ در آن به دنیا آمد. طراحی آن از خانه‌های قدیمی تکیرداغ پیروی می‌کند.
آرامگاهی غارت‌شده. در گورتپه عسکرتپه، نزدیک روستای بی‌اوغلو (Beyoğlu) در شارکوی (Şarköy)، گنج‌یابان دیوار جنوبی آرامگاه را شکستند. دو تونلی که حفر کردند، به دیوارهای دیگر هم آسیب زد. پس از آن، در سال ۲۰۰۷ کاوش نجات‌بخشی به سرپرستی مدیریت موزه تکیرداغ انجام شد.
خانه‌های قدیمی، طرح‌های تازه. طرح‌های مرمت بش‌اولر تاریخی در محله ارطغرل (Ertuğrul) سلیمان‌پاشا (Süleymanpaşa) در سال ۲۰۰۹ تهیه شدند.
پرسش‌های متداول
نام قدیم تکیرداغ چه بود؟
رایدستوس، رودوستو، رودوسچوک و تکفورداغی از نامهای تاریخی این شهر هستند.
عثمانی‌ها چه زمانی تکیرداغ را گرفتند؟
دانشنامه اسلامِ بنیاد دیانت ترکیه، فتح شهر را به لشکرکشی شاهزاده مراد مرتبط می‌داند و زمان آن را حدود ۱۳۵۷–۱۳۵۸ میلادی ذکر می‌کند.
تکیرداغ پس از اشغال بلغارستان چه زمانی به حاکمیت ترکیه بازگشت؟
بلغارستان در سال ۱۹۱۲ شهر را اشغال کرد و حدود هشت ماه بعد شهر بازپس گرفته شد. اداره ترکیه در ۱۳ نوامبر ۱۹۲۲ تحویل شهر را بر عهده گرفت.
کدام شاهزاده مجارستانی در تکیرداغ زندگی می‌کرد؟
شاهزاده فرانتس دوم راکوتسی از ۱۷۲۰ تا ۱۷۳۵ در این شهر زندگی کرد. موزه راکوتسی در ۲۵ سپتامبر ۱۹۸۲ افتتاح شد.
طراح مسجد رستم پاشا چه کسی بود؟
این مسجد اثر معمار سنان است و برای داماد رستم پاشا، وزیر اعظم، ساخته شد. منابع سال ساخت را ۱۵۵۳ یا ۱۵۵۴ ذکر می‌کنند.
منابع
- دانشنامه اسلامِ بنیاد دیانت ترکیه — تکیرداغ islamansiklopedisi.org.tr
- ویکی‌پدیا — تکیرداغ tr.wikipedia.org
- اداره فرهنگ و گردشگری استان تکیرداغ — مسجدها tekirdag.ktb.gov.tr
- درگاه فرهنگ — مسجد رستم پاشا kulturportali.gov.tr
- درگاه فرهنگ — بدستن رستم پاشا kulturportali.gov.tr
- مراد آلکان — مجموعه رستم پاشای تکیرداغ در سیر تاریخ dergipark.org.tr
- درگاه فرهنگ — بش‌اولر تاریخی kulturportali.gov.tr
- خبرگزاری آناتولی — سال ترکیه و مجارستان در موزه شاهزاده راکوتسی aa.com.tr
- اداره فرهنگ و گردشگری استان تکیرداغ — موزه راکوتسی tekirdag.ktb.gov.tr
- اداره فرهنگ و گردشگری استان تکیرداغ — خانه نامق کمال tekirdag.ktb.gov.tr
- خبرگزاری آناتولی — هرا بر تاریخ پزشکی روشنی می‌اندازد aa.com.tr
- دانشگاه روم‌ایلی استانبول — پست روم‌ایلی، سپتامبر ۲۰۲۲ rumeli.edu.tr
- شاهین ییلدیریم — آنادولو/آناتولیا ۳۶، ۲۰۱۰، گورتپه عسکرتپه dergipark.org.tr
Image: TRevmfnD2 rustem pasa camii.jpg — Sevim Fidan, CC BY-SA 4.0
