سلیمان بن قتلمش که بود؟
سلیمان بن قتلمش (Kutalmışoğlu Süleyman Şah) بنیانگذار و نخستین فرمانروای سلطنت سلجوقی روم بود. او را سلیمانشاه یکم نیز می‌نامند. سلیمان نیقیه، همان ایزنیک امروزی (İznik)، را فتح کرد و پایتخت خود قرار داد. کارنامه او این شهر را به کشمکش‌های تاج‌وتخت امپراتوری روم شرقی (بیزانس) و لشکرکشی به سوی انطاکیه (Antakya) و حلب (Halep) پیوند می‌دهد.
اگر شما تاریخ ایزنیک را دنبال می‌کنید، سلیمان نقطه شروعی برای شناخت جایگاه این شهر به‌عنوان پایتختی سلجوقی است. بااین‌حال، نمی‌توان داستان او را به یک تاریخ تأسیس محدود کرد. تاریخ‌نگاران درباره زمان شکل‌گیری دولت او و ماهیت اقتدارش اختلاف دارند.
فعالیت‌های او بسیار فراتر از نیقیه بود. حدود 1075، سلیمان از بیرجک (Birecik) در جنوب شرقی آناتولی (Anadolu) فعالیت می‌کرد. بعدها انطاکیه را گرفت و در نزدیکی حلب جنگید. او در 4 ژوئن 1086، پس از شکست از نیروهای تتش (Tutuş)، درگذشت.
پدر سلیمان بن قتلمش چه کسی بود؟
پدر سلیمان، قتلمش بود که نامش به صورت Kutalmış نیز نوشته می‌شود. پدربزرگش ارسلان یبغو (Arslan Yabgu) و نیای پدریاش سلجوقبیگ (Selçuk Bey) بودند. نام «سلیمان بن قتلمش» او را از راه نام پدرش معرفی می‌کند. صورت ترکی نام او نیز همین پیوند خانوادگی را می‌رساند.
برادرانش نیز در روایت‌های آغاز شکل‌گیری دولت حضور دارند. محمد آلتای کویمن (Mehmet Altay Köymen) نام‌های شناخته‌شده آنان را منصور (Mansur)، آلپ ایلک یا آلپ یولوک (Alp İlek یا Alp Yülük)، و دولت یا دولات (Devlet یا Dolat) ذکر می‌کند. این صورت‌های متفاوت، همان شکل‌هایی هستند که نام‌ها با آن‌ها در بحث تاریخی نقل شده‌اند.
پیوندهای خانوادگی در لشکرکشی‌های آغازین سلیمان نقش داشتند. به گفته محمد شکر (Mehmet Şeker)، او در ژوئیه 1075، پس از آنکه برادرانش به اسارت اتسز (Atsız) درآمدند، حلب را محاصره کرد. بنابراین، یکی از حمله‌های زودهنگام او به حلب با سرنوشت برادرانش پیوند داشت.
خود سلیمان پسرانی به نام‌های قلج‌ارسلان (Kılıcarslan؛ همچنین Kılıç Arslan) و داوود (Davud) داشت. پس از مرگ او، ملکشاه (Melikşah) قلج‌ارسلان را به اصفهان برد. به این ترتیب، سرگذشت خاندانش پس از نبردی که به فرمانروایی او پایان داد نیز ادامه یافت.
سلطان سلیمان بن قتلمش و تأسیس دولت در نیقیه
سلیمان نیقیه را فتح کرد و پایتخت خود قرار داد. همین رویداد، مبنای اصلی شناخته‌شدن او به‌عنوان بنیانگذار سلطنت سلجوقی روم است. اختلاف بر سر تاریخ و تفسیر این تأسیس است، نه جایگاه نیقیه در فرمانروایی او.
شکر تاریخ‌های متفاوتی را برای فتح شهر مطرح می‌کند. برخی تاریخ‌نگاران سال 1075 را می‌پذیرند؛ تاریخی که عظیمی (Azîmî) ذکر کرده است. گروهی دیگر، فتح را در فاصله 1078 تا 1081 می‌دانند. پس شما باید هر سال مشخصی را که برای تأسیس دولت ذکر می‌شود، برداشتی بدانید که لازم است گوینده آن مشخص باشد.
کویمن راه دیگری برای فهم آغاز این دولت پیشنهاد می‌کند. او میان اقتدار مشترک برادران در 1073 و فرمانروایی انفرادی سلیمان در 1077 تفاوت می‌گذارد. بر اساس این برداشت، پیدایش دولت و استقرار فرمانروایی یک نفر، دو مرحله جداگانه‌اند.
یک مثال روزمره این تفاوت را روشن می‌کند. شریک‌بودن در مسئولیت اداره یک خانه با بر عهده گرفتن تمام مسئولیت آن در زمانی بعد، دو نقطه عطف متفاوت است. تفکیک حکومت مشترک در 1073 از حکومت انفرادی در 1077 نزد کویمن نیز برای داستان تأسیس دولت بیش از یک نقطه آغاز ممکن به دست می‌دهد.
رابطه این دولت با ملکشاه نیز محل بحث است. یک روایت، آن را از 1077 دولتی مستقل توصیف می‌کند. برداشت دیگری سلیمان را تابع ملکشاه میداند. بنیانگذار خواندن او، به‌تنهایی میزان استقلالش را مشخص نمی‌کند.
سلیمان چگونه در سیاست بیزانس دخالت کرد؟
در 1078، میخائیل هفتم (VII. Mihail) از سلیمان درخواست کمک کرد. اما سلیمان سپس از مدعی رقیب، نیکه‌فوروس بوتانیاتس (Nikephoros Botaneiates)، حمایت کرد که شرایط مساعدتری پیشنهاد داده بود. بنابراین، حضور او در این رقابت با تغییر حمایت از یک مدعی تاج‌وتخت بیزانس به مدعی دیگر همراه شد.
پس از حمایت سلیمان از بوتانیاتس، ترکمانان اجازه یافتند در ساحل آناتولیِ تنگه بسفر ساکن شوند. در نتیجه، پیامد این اتحاد از خود کشمکش بر سر تاج‌وتخت فراتر رفت. این توافق بر محل استقرار آن مهاجران اثر گذاشت.
سلیمان در 1080 از مدعی دیگری برای تاج‌وتخت بیزانس، نیکه‌فوروس ملیسنوس (Nikephoros Melissenos)، حمایت کرد. پس دخالت او در سیاست بیزانس تکرار شد. برای ارزیابی کارنامه‌اش، حمایت از بوتانیاتس در 1078 و ملیسنوس در 1080 را باید در کنار لشکرکشی‌های سرزمینی او دید.
این اتحادها به شما کمک می‌کنند جایگاه نیقیه را در مجموعه فعالیت‌های او بشناسید. پایتخت سلیمان بخشی از ماجرایی سیاسی بود که تاج‌وتخت بیزانس و اسکان در سواحل بسفر را هم در بر می‌گرفت. حرکت بعدی او برای لشکرکشی به شرق، مسیر دیگری به این ماجرا افزود.
از نیقیه تا انطاکیه و حلب
به گفته کویمن، سلیمان حدود 1075 از بیرجک به‌عنوان پایگاه فتوحات خود در جنوب شرقی آناتولی استفاده می‌کرد. فعالیت‌های او در این منطقه پیش از لشکرکشی شرقیِ 1084 آغاز شده بود. حلب نیز پیش‌تر، در جریان بحران مربوط به برادرانش در ژوئیه 1075، هدف حمله قرار گرفته بود.
سلیمان هنگام حرکت به شرق در 1084، اداره نیقیه را به ابوالقاسم (Ebü’l-Kāsım) سپرد. این جزئیات نشان می‌دهد مسئولیت پایتخت در غیاب او با چه کسی بود. لشکرکشی شرقی مستلزم آن نبود که سلیمان شخصاً نیقیه را اداره کند.
انطاکیه در دو مرحله سقوط کرد. سلیمان شهر را در 12 دسامبر 1084 گرفت. اما ارگ آن تا 12 ژانویه 1085 بیرون از کنترل او ماند. این دو تاریخ، تصرف شهر را از تصرف دژ مستحکم آن جدا می‌کنند.
سلیمان در 20 ژوئن 1085، مسلم بن قریش، امیر موصل (Musul)، را شکست داد. مسلم در جریان نبرد کشته شد. سپس سلیمان در ژوئیه 1085 حلب را محاصره کرد و در 1086 بار دیگر شهر را به محاصره درآورد.
وقتی شما آخرین لشکرکشی‌های او را دنبال می‌کنید، ترتیب این رویدادها اهمیت دارد. فتح انطاکیه پیش از شکست مسلم بن قریش رخ داد. فشار دوباره بر حلب پس از آن بود. مرگ سلیمان در نزدیکی حلب، پس از این عملیات نظامی پیاپی اتفاق افتاد.
جزئیاتی که در راهنماهای گردشگری پیدا نمی‌کنید
نخستین محاصره انطاکیه به دست سلیمان با مذاکره پایان یافت. او پس از توافق با حاکم شهر، اسحاق کومننوس (Isaac Komnenos)، بر سر 20,000 دینار، محاصره را برداشت. این توافق زودتر رخ داده بود و باید آن را از فتح شهر در دسامبر 1084 جدا دانست.
سلیمان پس از تصرف انطاکیه به سپاهیانش دستور داد با جمعیت مسیحی خوش‌رفتاری کنند. همچنین به آنان گفت وارد خانه‌های مردم نشوند. این فرمان به رفتار سربازان با ساکنان پس از فتح مربوط بود.
او همچنین به درخواست مسیحیان انطاکیه، اجازه برپایی دو کلیسا را داد. این کلیساها به مریم و قدیس جرج اختصاص داشتند. این اجازه، نمونه‌ای مشخص از تصمیم‌های او درباره زندگی دینی مسیحیان پس از تصرف شهر است.
نکته دیگری به شواهد اقتدار او مربوط می‌شود. هیچ سندی شناسایی نشده است که نشان دهد سلیمان به نام خود سکه زده یا خطبه به نامش خوانده شده است. این نبودِ سند، بخشی از بحث درباره جایگاه سیاسی اوست. اما به‌تنهایی نه تاریخ تأسیس دولت را مشخص می‌کند و نه اختلاف بر سر استقلال آن را حل می‌کند.
خط زمانی
- 1073: کویمن آغاز اقتدار مشترک برادران را در این سال میداند.
- حدود 1075: سلیمان از بیرجک فعالیت می‌کند. در ژوئیه 1075، پس از اسارت برادرانش به دست اتسز، حلب را محاصره می‌کند.
- 1075 یا 1078–1081: برداشتهای متفاوت، فتح نیقیه و در نتیجه تأسیس دولت را به 1075 یا سالی در فاصله 1078 تا 1081 نسبت می‌دهند.
- 1077: کویمن آغاز فرمانروایی انفرادی سلیمان را در این سال میداند.
- 1078: سلیمان در کشمکش بر سر تاج‌وتخت بیزانس از نیکه‌فوروس بوتانیاتس حمایت می‌کند.
- 1080: او از نیکه‌فوروس ملیسنوس حمایت می‌کند.
- 1084: اداره نیقیه را به ابوالقاسم می‌سپارد و برای لشکرکشی به شرق حرکت می‌کند.
- 12 دسامبر 1084: شهر انطاکیه به دست سلیمان می‌افتد.
- 12 ژانویه 1085: ارگ انطاکیه سقوط می‌کند.
- 20 ژوئن 1085: سلیمان مسلم بن قریش را شکست می‌دهد و مسلم در نبرد کشته می‌شود.
- ژوئیه 1085 و 1086: سلیمان حلب را محاصره می‌کند و سپس محاصره را از سر می‌گیرد.
- 4 ژوئن 1086: او پس از شکست از نیروهای تتش در عینسیلم (Aynusaylam)، نزدیک حلب، در می‌گذرد.
سلیمانشاه یکم، پسر قتلمش، چگونه درگذشت؟
آخرین شکست سلیمان در 4 ژوئن 1086 در عینسیلم، نزدیک حلب، رخ داد. حریف او تتش بود. تاریخ و محل این نبرد، پایان کارنامه او را روشن می‌کنند. اما روایتها درباره چگونگی دقیق مرگش متفاوتاند.
بر پایه یک روایت، سلیمان پس از شکست خودکشی کرد. روایت دیگری می‌گوید در میدان نبرد کشته شد. صورت دیگری از روایت مرگ در میدان نبرد، از اصابت تیر به صورت او سخن می‌گوید. این گزارش‌ها با یکدیگر اختلاف دارند؛ بنابراین نباید هیچ‌یک از این شیوه‌های مرگ را قطعی دانست.
به نوشته دانشنامه اسلامِ بنیاد دیانت ترکیه (TDV İslâm Ansiklopedisi)، تتش دستور داد پیکر سلیمان را در دروازه حلب به خاک بسپارند. همین منبع، انتساب آرامگاه ترک در جعبر (Ca’ber) به سلیمان بن قتلمش را فاقد پشتوانه در منابع میداند. بنابراین، این دو ادعا درباره محل دفن باید جدا از هم بمانند.
پرسش‌های متداول
آیا سلیمان بن قتلمش همان سلیمانشاه یکم بود؟
بله. سلیمان بن قتلمش و سلیمانشاه یکم، هر دو نام بنیانگذار و نخستین فرمانروای سلطنت سلجوقی روم هستند. نام ترکی او نیز به معنای سلیمانشاه، پسر قتلمش است.
چرا نیقیه در سرگذشت او جایگاهی محوری دارد؟
سلیمان نیقیه را فتح کرد و پایتخت خود قرار داد. او در 1084، پیش از حرکت برای لشکرکشی شرقی، اداره شهر را به ابوالقاسم سپرد.
آیا او در 1077 دولتی مستقل تأسیس کرد؟
این یکی از برداشت‌هاست. جایگاه دولت محل اختلاف است و دیدگاهی دیگر بر تابع‌بودن سلیمان از ملکشاه تأکید دارد. کویمن مشخصاً سال 1077 را برای آغاز فرمانروایی انفرادی سلیمان به کار می‌برد.
آیا سلیمان در دسامبر 1084 تمام انطاکیه را گرفت؟
او شهر را در 12 دسامبر 1084 تصرف کرد. ارگ بعدتر، در 12 ژانویه 1085، سقوط کرد. بنابراین، این فتح دو تاریخ جداگانه دارد.
منابع
- دانشنامه اسلامِ TDV — «سلیمانشاه یکم» islamansiklopedisi.org.tr
- Mehmet Altay Köymen، Belleten — «سلیمانشاه و تأسیس دولت سلجوقی آناتولی» belleten.gov.tr
- Mehmet Şeker، مجله پژوهش‌های تمدن سلجوقی — «سلیمانشاه یکم» dergipark.org.tr
- ویکی‌پدیای انگلیسی — «سلیمان بن قتلمش» en.wikipedia.org
FAQ
سلیمان بن قتلمش که بود؟
سلیمان بن قتلمش، معروف به سلیمانشاه یکم، بنیانگذار و نخستین فرمانروای سلطنت سلجوقی روم بود. او نیقیه را فتح کرد و پایتخت خود قرار داد.
پدر سلیمان بن قتلمش چه کسی بود؟
پدرش قتلمش بود. پدربزرگش ارسلان یبغو و نیای پدریاش سلجوقبیگ بودند.
سلیمان چه زمانی دولت خود را در نیقیه تأسیس کرد؟
این تاریخ محل اختلاف است. بر پایه برداشتهای مختلف، فتح نیقیه و تأسیس دولت در 1075 یا در فاصله 1078 تا 1081 رخ داده است. کویمن سال 1077 را آغاز فرمانروایی انفرادی سلیمان میداند.
سلیمان بن قتلمش چگونه درگذشت؟
او در 4 ژوئن 1086، پس از شکست از نیروهای تتش در عینسیلم، نزدیک حلب، درگذشت. روایتها متفاوتاند: برخی از خودکشی پس از شکست و برخی از کشتهشدن در نبرد سخن میگویند.
Image: MonumentOfKutalmişoğluSüleymanŞahTarsus.JPG — CeeGee, CC BY-SA 4.0
