این مقاله درباره قوبلای خان (Kubilay Han) است؛ فرمانروای مغولی که سلسله یوان را بنیان گذاشت و از شهری بر چین حکومت کرد که امروز پکن نام دارد.
قوبلای خان که بود؟
قوبلای خان در 23 سپتامبر 1215 به دنیا آمد. او از خاندان بورجیگین بود و از نظر تاریخی مغول شناخته می‌شود، نه ترک. پدرش تولوی، پسر چنگیزخان، بود. مادرش سرقویتی بیگی نام داشت.
برادران او هم نام‌آور بودند. منگوقاآن، خان بزرگ بود. هولاکو حکومت ایلخانی را بنیان گذاشت و قوبلای برادر بزرگ‌تر او بود. پس قوبلای در قدرتمندترین خانواده آسیا بزرگ شد.
وقتی منگوقاآن در 1251 به مقام خان بزرگ انتخاب شد، مسئولیت امور مغولان در چین را به قوبلای سپرد. این مسئولیت مسیر باقی زندگی قوبلای را تعیین کرد. او سال‌ها فرصت یافت تا در برخورد با مقام‌های چینی، شهرها و آداب‌ورسوم چین تجربه کسب کند.
چطور به مقام خان بزرگ رسید؟
در 1260، قوبلای و برادرش اریق بوکه هرکدام جداگانه اعلام خانی کردند. دو برادر مدعی یک عنوان شدند. این کشمکش در 1264 با پیروزی قوبلای پایان یافت.
اهمیت این پیروزی در آن است که همه رویدادهای بعدی بر پایه آن شکل گرفت. بدون آن، قوبلای فقط یکی از شاهزادگان متعدد مغول می‌ماند. پس از 1264 توانست تمام توجه خود را به چین معطوف کند.
سلسله یوان چه زمانی آغاز شد؟
قوبلای در 1271 نام یوان را برای سلسله خود اعلام کرد. این تاریخ با زمان شکست نهایی سونگ جنوبی یکی نیست. شکست نهایی در 1279 رخ داد. بسیاری از خوانندگان این دو تاریخ را اشتباه می‌گیرند؛ شما آن‌ها را از هم جدا نگه دارید.
ضربه تعیین‌کننده در 19 مارس 1279، در نبرد یامن، وارد شد. نیروهای سونگ شکست خوردند و این رویداد را آغاز فرمانروایی قوبلای بر سراسر چین می‌دانند.
پایتخت سلسله یوان کجا بود؟
پایتخت قوبلای در چین، دادو بود. این شهر خان‌بالق هم نامیده می‌شد و در محل پکن امروزی قرار داشت. اگر امروز در پکن قدم بزنید، در شهری هستید که قوبلای برای حکومت کردن برگزید.
او شهر دومی هم داشت: شانگدو. لیو بینگ‌ژونگ، مشاور چینی او، این شهر را در 1256 طراحی کرد. یونسکو آن را با عنوان «محوطه زانادو» ثبت کرده و آن را تلاشی برای ترکیب فرهنگ کوچ‌نشینی مغول با فرهنگ چینی هان توصیف می‌کند.
مغولان چگونه بر چین حکومت می‌کردند؟
قوبلای ساختار حکومتی چین را کنار نگذاشت. حکومت او شش وزارتخانه سنتی را حفظ کرد. دبیرخانه، یعنی نهاد مرکزی تصمیم‌گیری، هم باقی ماند.
او بیش از این به سنت‌های دربار چین روی آورد. آیین‌های موسیقی و رقص کنفوسیوسی را در دربار احیا کرد. برای پدرش و پدربزرگش، چنگیزخان، معابد نیاکان ساخت. به این ترتیب، دربار با آیین‌های چینی به نیاکان مغول ادای احترام می‌کرد.
خانواده او نیز همین مسیر را دنبال کردند. قوبلای آموزش پسرش، چنگیم، را به دانشوران کنفوسیوسی سپرد تا به شیوه چینی تربیت شود. چنگیم هم آیین کنفوسیوس و هم آیین بودا را آموخت. از دیگر فرزندان قوبلای، پسرانش دورجی، منگالا و نوموغان و دخترانش یوئه‌لیه و اولوجین بودند.
قوبلای خان چه اعتقادی داشت و از چه کسانی حمایت می‌کرد؟
قوبلای برای آیین بودا احترام ویژه‌ای قائل بود. در 1260، فاگپا، راهب بودایی تبتی، را به مقام استاد دینی کشور منصوب کرد. در 1270 او را به مقام استاد دینی امپراتوری ارتقا داد.
اما حمایت او به همین‌جا محدود نشد. او از صومعه‌های بودایی و همچنین مطالعات کنفوسیوسی، مسجدهای مسلمانان و کلیساهای مسیحیان نسطوری پشتیبانی می‌کرد. برای تصور این وضعیت، شما فرمانروایی را در نظر بگیرید که در یک امپراتوری، هزینه معبدها، مسجدها و کلیساها را می‌پردازد.
جزئیاتی که در کتاب‌های راهنما پیدا نمی‌کنید
- خطی برای چند زبان. قوبلای از فاگپا خواست خطی مربع‌شکل ابداع کند. این خط حدود 1269 تکمیل شد و قرار بود برای نوشتن چند زبان به کار رود. هرگز رواج گسترده‌ای نیافت و بیشتر در کاربردهای رسمی باقی ماند.
- این خط کجا دیده می‌شد؟ کاربرد آن فقط به اسناد محدود نبود. روی پول کاغذی، مهرها، مجوزهای عبور و ظروف چینی هم به کار می‌رفت.
- پول کاغذی و نرخ تبدیل آن. انتشار پول کاغذی ژی‌یوان در 1287 آغاز شد. ارزش یک گوان از اسکناس جدید را برابر با پنج گوان از پول قدیمی‌تر ژونگ‌تونگ تعیین کردند. تصور کنید امروز بانکی به شما بگوید یک اسکناس جدید جای پنج اسکناس قدیمی را می‌گیرد. حکومت ارزش پولی را که در دست مردم بود، از نو تعیین کرد.
- درخواست دانشوران. در روایت مارکو پولو، قوبلای از نیکولو و مافئو پولو خواست صد مسیحی دانشور برایش بیاورند.
- شهری با طراحی یک مشاور. شانگدو بر اساس طرح یک مشاور چینی ساخته شد.
قوبلای خان و مارکو پولو
مارکو پولو همراه پدرش نیکولو و عمویش مافئو در 1275 به کاخ تابستانی قوبلای در شمال چین رسید.
آیا این روایت درست است؟ فرانسیس وود معتقد است مارکو هرگز به چین نرفت. موریس روسابی، تاریخ‌نگار، با او مخالف است. او می‌گوید جاافتادگیهای سفرنامه، این سفر را رد نمیکند و روایت کتاب اطلاعاتی دارد که با منابع چینی و ایرانی همخوان است. این بحث هنوز باز است. پس شما هم کتاب را منبعی برای سنجیدن بدانید، نه تصویری که دوربین ثبت کرده باشد.
چرا لشکرکشی‌های دریایی شکست خوردند؟
دو لشکرکشی دریایی قوبلای به ژاپن، در 1274 و 1281، هر دو شکست خوردند. لشکرکشی او به جاوه در 1292–1293 نیز ناکام ماند و به فتحی پایدار نینجامید.
پس همان فرمانروایی که فتح چین را در خشکی به پایان رساند، نتوانست آن را در دریا تکرار کند. سه لشکرکشی به آن سوی دریا، بدون هیچ دستاوردی.
طرح‌های عمرانی او چه هزینه‌ای داشتند؟
قوبلای پایتخت‌ها، راه‌ها و ایستگاه‌های پستی ساخت و طرح‌های عمرانی کانال بزرگ چین را اجرا کرد. این کارها هزینه زیادی داشت. در اواخر فرمانروایی او، حکومت برای تأمین مخارجش حجم پول را افزایش داد. ماجرای پول کاغذی که بالاتر خواندید، چنین زمینه‌ای داشت: حکومتی که با پول کاغذی پرداخت می‌کرد، ابزاری برای پرداخت هزینه‌هایش داشت و وسوسه می‌شد پول بیشتری چاپ کند.
خط زمانی
- 23 سپتامبر 1215: قوبلای به دنیا آمد.
- 1251: منگوقاآن مسئولیت فعالیت‌ها در چین را به قوبلای سپرد.
- 1256: لیو بینگ‌ژونگ شهر شانگدو را طراحی کرد.
- 1260: قوبلای و اریق بوکه هرکدام جداگانه اعلام خانی کردند.
- 1264: قوبلای در کشمکش با اریق بوکه پیروز شد.
- 1269: خط مربع‌شکل فاگپا تکمیل شد.
- 1271: قوبلای نام یوان را برای سلسله خود اعلام کرد.
- 1274: نخستین لشکرکشی دریایی به ژاپن شکست خورد.
- 1275: مارکو پولو به کاخ تابستانی قوبلای رسید.
- 19 مارس 1279: سونگ در نبرد یامن شکست خورد.
- 1281: دومین لشکرکشی دریایی به ژاپن شکست خورد.
- 1287: انتشار پول کاغذی ژی‌یوان آغاز شد.
- 1292–1293: لشکرکشی به جاوه با شکست پایان یافت.
- 18 فوریه 1294: قوبلای در دادو درگذشت. نوه‌اش تیمور به تخت نشست.
- 1368: یوان پکن را از دست داد و سلسله مینگ به قدرت رسید.
قوبلای خان چگونه درگذشت و کجا دفن شده است؟
قوبلای در 18 فوریه 1294 در دادو، پکن امروزی، درگذشت. او 78 سال داشت. بنا بر گزارش‌ها، در سال‌های پایانی زندگی با مشکلات جسمی مرتبط با نقرس، اضافه‌وزن و مصرف زیاد الکل روبه‌رو بود. این گزارش‌ها برای تشخیص قطعی علت مرگ کافی نیستند و هیچ مدرکی نشان نمی‌دهد که او کشته شده باشد.
محل آرامگاه او مشخص نیست. برخی می‌گویند نزدیک بورخان خلدون در مغولستان دفن شده است. اما این یک فرض است و محل دفن تأیید نشده است. اگر راهنمای گردشگری نقطه مشخصی را به شما نشان داد، به یاد داشته باشید که هیچ منبعی آن را تأیید نمیکند.
پس از او چه اتفاقی افتاد؟
پسر قوبلای به تخت ننشست. در 1294، نوه‌اش تیمور فرمانروای یوان شد. این سلسله تا 1368 دوام آورد؛ زمانی که پکن را از دست داد و سلسله مینگ در چین به قدرت رسید.
برای خواندن زندگی‌نامه کامل او، کتاب قوبلای خان: زندگی و روزگار او نوشته موریس روسابی را انتشارات دانشگاه کالیفرنیا منتشر کرده است. ویرایش بیستمین سالگرد انتشار این کتاب، با پیشگفتاری تازه، در 2009 منتشر شد.
پرسش‌های متداول
پایتخت قوبلای خان کجا بود؟
دادو که خان‌بالق هم نام داشت و در محل پکن امروزی قرار گرفته بود.
آیا قوبلای خان با مارکو پولو دیدار کرد؟
بنا بر روایت پولو، او در 1275 به آنجا رسید. پژوهشگران درباره اینکه مارکو اصلاً به چین رفته باشد، اختلاف نظر دارند.
آرامگاه او کجاست؟
مشخص نیست. دفن او در بورخان خلدون یک حدس است.
آیا ژاپن را فتح کرد؟
خیر. لشکرکشی‌های 1274 و 1281 شکست خوردند.
چه کسی جانشین او شد؟
نوه‌اش تیمور، در 1294.
منابع
- ویکی‌پدیا (ترکی) — قوبلای خان tr.wikipedia.org
- نشنال جئوگرافیک، بخش آموزش — قوبلای خان education.nationalgeographic.org
- ابسکو — قوبلای خان ebsco.com
- ویکی‌پدیا — قوبلای خان en.wikipedia.org
- دانشگاه کلمبیا — قوبلای خان در چین afe.easia.columbia.edu
- دانشگاه کلمبیا — فاگپا afe.easia.columbia.edu
- دانشگاه کلمبیا — قوبلای خان afe.easia.columbia.edu
- دانشگاه کلمبیا — پیروزی‌ها و شکست‌های نظامی afe.easia.columbia.edu
- دانشگاه کلمبیا — ناکامی‌های طرح‌های عمرانی afe.easia.columbia.edu
- دانشنامه ایرانیکا — پولو، مارکو iranicaonline.org
- دانشگاه کلمبیا، موریس روسابی — آیا مارکو پولو واقعاً به چین رفت؟ afe.easia.columbia.edu
- دانشگاه کلمبیا — برادران پولو به چین می‌رسند afe.easia.columbia.edu
- هیستوری — قوبلای خان history.com
- یونسکو — محوطه زانادو whc.unesco.org
- دانشگاه کلمبیا — زبان نوشتاری www-1.gsb.columbia.edu
- موزه ملی چین — ژی‌یوان تونگ‌شینگ بائوچائو chnmuseum.cn
- انتشارات دانشگاه کالیفرنیا — قوبلای خان ucpress.edu
Image: YuanEmperorAlbumKhubilaiPortrait.jpg — Araniko, Public domain
