Büyük Selçuklu sultanı Alparslan, Anadolu’nun kaderini değiştiren Malazgirt Muharebesi’ni kazandı. Buna rağmen ölümü savaş alanında olmadı. Bir kale kumandanının çizmesine sakladığı hançer, onu bir sonraki seferde yaraladı.
Bu yazıda Alparslan’ın kim olduğunu, adının ne anlama geldiğini ve tahta nasıl çıktığını okuyacaksınız. Malazgirt’ten sonraki son seferi, hançer olayını ve ölüm tarihi üzerindeki tartışmayı da kaynaklarıyla göreceksiniz.
Alp Arslan kimdir?
Alparslan, Büyük Selçuklu Devleti’nin Tuğrul Bey’den sonra gelen ikinci sultanıdır. Babası Horasan hâkimi Çağrı Bey’dir. Tuğrul Bey ise onun amcasıdır. Yani Alparslan, devleti kuran hanedanın doğrudan içinden gelir.
Müslüman adı Muhammed’dir. Arap tarihçileri Alp Arslan adını Türkçe bir lakap olarak değerlendirir. Yani halk arasında bilinen ad, doğum adından çok onu tanıtan unvandır.
Sultanlığı boyunca sivil yönetimi veziri Nizâmülmülk’e bıraktı. Bu düzen, Horasan’daki dönemine kadar uzanır. Kendisi ordunun başında seferlerle ilgilenirken devletin günlük işleri vezirin elindeydi. Bugün bir şirkette genel müdürle operasyon sorumlusunun görev paylaşımını düşünebilirsiniz. Mantık benzerdir.
Alp Arslan ismi ne demek?
Alp sözcüğü savaşçı veya kahraman anlamına gelir. Arslan ise aslandır. İki sözcük birleşince “kahraman aslan” gibi bir anlam çıkar. Bu açıklama Routledge’ın Dictionary of World Biography: The Middle Ages adlı eserindeki Alp Arslan maddesine dayanır.
Adın ikinci bir yönü daha var. Fetihlerinden sonra Abbâsî halifesi ona Ebü’l-feth lakabını verdi. Bu söz, fetihlerin babası anlamına gelir. Lakap, Ani’nin alınmasından sonra verildi.
Alp Arslan nerede ve ne zaman doğdu?
Türkçe Vikipedi’nin bilgi kutusu doğum yerini Harezm olarak gösterir. Doğum tarihi ise tartışmalıdır. Yaygın biçimde 1029 yazılır. Bilal Koç ve Tunahan Şahin’in 2024 tarihli araştırması ise kaynakları karşılaştırır ve 1030 yılını daha güvenilir bulur.
Bu fark küçük görünebilir. Ama ortaçağ tarihinde tek bir yılın bile kaynaklar arasında oynaması olağandır. Siz bir ders kitabında 1029, başka bir yerde 1030 görürseniz, hata değil bu tartışmayla karşılaşmış olursunuz.
Alp Arslan hangi devlete ait? Tahta nasıl çıktı?
Alparslan Büyük Selçuklu Devleti’nin sultanıdır. Yolu bir anda tahta çıkmakla açılmadı. Önce komutanlık ve melikliklerle yükseldi.
1043-1044 yıllarında Gaznelilere karşı Selçuklu kuvvetlerine kumanda etti. Ağustos 1059’da babası Çağrı Bey öldü. Bunun ardından Alparslan Horasan meliki oldu.
Asıl sınav 1063’te geldi. Tuğrul Bey o yıl öldü. Veziri Kündürî önce Alparslan’ın kardeşi Süleyman’ı sultan ilan etti. Alparslan bu duruma boyun eğmedi. Kasım-Aralık 1063’te Kutalmış’ın ordusunu yendi ve tahtın başlıca rakibini saf dışı bıraktı.
Abbâsî Halifesi Kāim-Biemrillâh, 27 Nisan 1064’te Alparslan’ın sultanlığını resmen tasdik etti. Halifenin onayı, sultanın meşruiyeti için önemliydi.
Malazgirt’e giden yol: Ani, veliaht ve doğu seferi
Sultan olduktan sonra ilk büyük başarılardan biri Ani’ydi. Alparslan’ın ordusu, Bizans’ın elindeki Ani şehrini 16 Ağustos 1064’te fethetti. Halife bu fetihten sonra ona Ebü’l-feth lakabını verdi.
Temmuz 1066’da oğlu Melikşah’ı veliaht ilan etti ve adının hutbelerde okunmasını emretti. Böylece ölümünden önce halefini belirlemiş oldu.
1065 doğu seferinde Siriderya kıyısındaki Cend’e uğradı. Orada atası Selçuk Bey’in mezarını ziyaret etti. Bu ayrıntıyı ders kitaplarında nadiren görürsünüz.
Malazgirt Savaşı: Alparslan ne yaptı?
Alparslan, 26 Ağustos 1071 Cuma günü Malazgirt Ovası’nda Bizans ordusunu yenilgiye uğrattı. Savaşın sonunda Bizans İmparatoru IV. Romanos Diogenes, Alparslan’ın kuvvetlerine esir düştü.
Seferin amacı hakkında tarihçiler aynı fikirde değildir. Bazı görüşlere göre 1070-1071 seferi Mısır’daki Fâtımî iktidarını hedefliyordu. Ali Sevim ise Alparslan’ın nihai amacının Anadolu’nun fethi olduğunu savunur.
Malazgirt zaferi, Anadolu’da Türk akınlarının ve yerleşiminin genişlemesine zemin hazırladı. Bugün Anadolu’da bir Türk şehrinde yaşıyorsanız, bu sürecin başlangıç noktalarından birine bakıyorsunuzdur.
Alparslan ile Romanos Diogenes savaştan sonra bir barış antlaşması imzaladı. Ancak antlaşmanın metni günümüze ulaşmamıştır.
Alp Arslan neden ve nasıl öldü?
Malazgirt’ten bir yıl sonra, 1072 sonbaharında Alparslan, Karahanlı Hükümdarı Şemsülmülk Nasr’a karşı Mâverâünnehir seferine çıktı. Ölümüne yol açan olay bu seferde yaşandı.
TDV İslâm Ansiklopedisi’nin aktardığı anlatıya göre Barzem Kalesi kumandanı Yûsuf Hârizmî, sultanın huzuruna çıkarıldı. Yûsuf çizmesine bir hançer saklamıştı. Bu hançerle Alparslan’ı ağır yaraladı.
TDV, Alparslan’ın saldırıdan dört gün sonra, 24 Kasım 1072’de öldüğünü kaydeder. Yani cevap şudur: Alparslan savaşta değil, suikast sonucu aldığı yaradan öldü.
Ölüm tarihi de tek değildir. Iranica’nın aktardığı kronikler ölümü Kasım-Aralık 1072’ye tarihler. Tarihçi Claude Cahen ise doğru tarihin Ocak 1073 olduğunu ileri sürer. Kaynaklar arasındaki bu fark, ortaçağ tarihinde sık görülür.
Alparslan’ın cenazesi, günümüzde Türkmenistan sınırları içinde bulunan Merv’e defnedildi. Selçuklu tahtına oğlu Melikşah geçti.
Kısa kronoloji
- 1029 veya 1030: Alparslan doğdu. Doğum yılı konusunda farklı görüşler vardır.
- 1043-1044: Gaznelilere karşı Selçuklu kuvvetlerine kumanda etti.
- Ağustos 1059: Çağrı Bey öldü, Alparslan Horasan meliki oldu.
- 1063: Tuğrul Bey öldü. Alparslan, Kasım-Aralık ayında Kutalmış’ın ordusunu yendi.
- 27 Nisan 1064: Halife Kāim, sultanlığını resmen tasdik etti.
- 16 Ağustos 1064: Ani fethedildi.
- Temmuz 1066: Melikşah veliaht ilan edildi.
- 26 Ağustos 1071: Malazgirt’te Bizans ordusu yenildi, IV. Romanos Diogenes esir alındı.
- 1072 sonbaharı: Karahanlılara karşı Mâverâünnehir seferine çıktı.
- 24 Kasım 1072: TDV’ye göre hançer yarasından öldü. Cahen ölüm için Ocak 1073’ü önerir.
- 2026: Malazgirt savaş alanı araştırmaları yedinci çalışma dönemine girdi.
Kitaplara girmeyen ayrıntılar
- Bağdat’a hiç girmedi. Alparslan, Abbâsî halifesiyle ilişkilerine rağmen Bağdat’a bizzat hiç girmedi. Halifenin merkezi onun için siyasi bir muhatap olarak kaldı. Ancak sultan oraya gitmedi.
- Birincil belgeler kayıp. Iranica’ya göre Alparslan’ın saltanatına ait birincil belgelerin hemen tamamı kaybolmuştur. Bilgiler çoğunlukla sonraki Arap kroniklerinden aktarılır. Bu yüzden tarihlerde ve ayrıntılarda tartışma çıkması şaşırtıcı değildir.
- Barış antlaşması metni yok. Malazgirt sonrasında Romanos Diogenes ile imzalanan antlaşmanın metni günümüze ulaşmamıştır.
- Savaş alanı hâlâ aranıyor. Malazgirt savaş alanını belirlemek için 2020’de başlatılan arkeolojik araştırma projesi, 2026 yazında yedinci çalışma dönemine girdi. Yani muharebenin tam yeri hâlâ araştırma konusudur.
- Selçuk Bey’in mezarı. 1065 doğu seferinde Cend’deki atası Selçuk Bey’in mezarını ziyaret etti.
Sık sorulan sorular
Alparslan Malazgirt Savaşı’nda mı öldü?
Hayır. Alparslan 26 Ağustos 1071’de Malazgirt’te Bizans ordusunu yendi ve savaştan sağ çıktı. Ölümü, 1072 sonbaharında çıktığı Mâverâünnehir seferinde, Barzem Kalesi kumandanı Yûsuf Hârizmî’nin hançer saldırısı sonucu gerçekleşti.
Alparslan hangi tarihte öldü?
TDV İslâm Ansiklopedisi, saldırıdan dört gün sonra, 24 Kasım 1072’de öldüğünü kaydeder. Iranica’nın aktardığı kronikler Kasım-Aralık 1072 der. Claude Cahen ise doğru tarihin Ocak 1073 olduğunu ileri sürer.
Alparslan’ın babası kimdir?
Babası Horasan hâkimi Çağrı Bey’dir. Büyük Selçuklu Devleti’nin ilk sultanı Tuğrul Bey de onun amcasıdır. Yani Alparslan, Tuğrul Bey’in yeğenidir.
Alparslan’ın mezarı nerede?
Cenazesi, bugün Türkmenistan sınırları içinde kalan Merv’e defnedildi. Tahta ise oğlu Melikşah geçti.
Kaynaklar
- Türkçe Vikipedi — Alp Arslan tr.wikipedia.org
- Encyclopaedia Iranica — ALP ARSLĀN iranicaonline.org
- TDV İslâm Ansiklopedisi — ALPARSLAN islamansiklopedisi.org.tr
- İngilizce Wikipedia — Alp Arslan en.wikipedia.org
- Routledge — Dictionary of World Biography: The Middle Ages, Alp Arslan maddesi api.pageplace.de
- Ortaçağ Araştırmaları Dergisi — Alp Arslan’ın Şehzadelik Dönemi ve Doğum Tarihi Meselesi dergipark.org.tr
- Muş Alparslan Üniversitesi — Malazgirt Savaş Alanı Araştırmalarında Yedinci Yıl Başladı alparslan.edu.tr
Görsel: Sultan Alp Arslan miniature.(Resîdü‟d-dîn, Cami‟ü‟t-Tevârih, TSMK, Hazine, nr. 1654, vr. 202).jpg — 1654 artist, Public domain
