Bugünkü Bolivya’nın adı bir insanın adından gelir. 1825’te kurulan ülke, Simón Bolívar’ın onuruna República Bolívar adını aldı. Bir ülkeye adını veren bu kişi, Güney Amerika haritasını yeniden çizen liderlerden biriydi.
Bu yazıda Bolívar’ın kim olduğunu, tam adını, nerede doğduğunu ve İspanyol olup olmadığını öğreneceksiniz. Başlıca savaşlarını, kurduğu cumhuriyeti ve 1830’daki ölümünün çevresindeki tartışmayı da göreceksiniz.
Simón Bolívar kimdir? Tam adı ve doğum yeri
Simón Bolívar, 24 Temmuz 1783’te bugünkü Venezuela’nın başkenti Caracas’ta doğdu. Bugünkü Venezuela, Kolombiya, Ekvador, Peru, Bolivya ve Panama’nın İspanya’dan bağımsızlaşma süreçlerine öncülük eden askerî ve siyasi liderlerden biriydi. Kendisi bu mücadelenin tek lideri değildi. Ama bölgedeki en tanınmış isimlerden biri oldu.
Tam adı uzundur: Simón José Antonio de la Santísima Trinidad Bolívar Palacios Ponte y Blanco. Arama motorlarında sıkça sorulan ‘tam adı nedir’ sorusunun yanıtı budur. Günlük hayatta yalnızca Simón Bolívar denir.
Bir şehir turunda Bolívar adını taşıyan bir meydan ya da cadde görürseniz şaşırmayın. Adı, Güney Amerika’nın büyük bölümünde anılır.
Simón Bolívar İspanyol muydu?
Hayır. Bolívar Amerika’da, Caracas’ta doğdu. Ama o dönemde Caracas İspanyol İmparatorluğu’nun toprağıydı. Bu yüzden resmî olarak İspanyol Krallığı’nın tebaasıydı.
Bolívar criollo sınıfındandı. Criollo, İspanyol kökenli ama Amerika’da doğmuş seçkinleri anlatır. Yani soyu İspanya’ya uzanıyordu, doğum yeri ise Amerika’ydı. Bu ayrım, onun kuşağının siyasi tavrını anlamak için önemlidir.
Ailesi varlıklıydı. Servetleri arasında madenler, kakao çiftlikleri ve köleleştirilmiş yüzlerce insan vardı. Bu ayrıntı, sonradan köleliğin kaldırılması konusunda verdiği sözü daha ilginç kılar. Aşağıda buna döneceğiz.
Çocukluk, aile ve ilk kayıplar
Bolívar babasını 1786’da kaybetti. Annesi ise 1792’de öldü. Yani çocuk yaşta iki ebeveynini de yitirmişti.
Öğretmenleri arasında Simón Rodríguez vardı. Andrés Bello ona tarih ve coğrafya öğretti. Francisco Andújar matematik dersi verdi.
1802’de Madrid’de María Teresa Rodríguez del Toro ile evlendi. Eşi 1803’te sarı hummadan öldü.
Kurtarıcı unvanından Ayacucho’ya: başlıca savaşlar
Caracas belediye meclisi, 14 Ekim 1813’te Bolívar’a El Libertador, yani Kurtarıcı unvanını verdi. Aynı yıl yayımlanan Ölümüne Savaş Kararnamesi ise sert bir belgeydi. Kararname, bağımsızlık ordusuna etkin destek vermeyen İspanyolların öldürülmesini emrediyordu.
6 Eylül 1815’te Kingston’da Henry Cullen’a hitaben Jamaika Mektubu’nu sekreteri Pedro Briceño Méndez’e dikte etti. Haiti lideri Alexandre Pétion ise ona askerî destek sağladı. Karşılığında Bolívar, İspanyol Amerikası’nda köleliği kaldırma sözü verdi.
1819’da And Dağları’nı geçen kuvvetleri, 7 Ağustos’taki Boyacá Muharebesi’nde kralcıları yendi. Bu zafer, bağımsızlık hareketinin dönüm noktalarından biri sayılır.
24 Haziran 1821’de Bolívar ve José Antonio Páez, Carabobo Muharebesi’nde Miguel de la Torre’nin kuvvetlerini kesin yenilgiye uğrattı. 6 Ağustos 1824’te Peru’daki Junín Muharebesi’nde kralcı kuvvetleri yeniden yendi.
Belirleyici zafer 9 Aralık 1824’te Ayacucho’da geldi. Bu savaşta bağımsızlık ordusuna Bolívar’ın komutanı Antonio José de Sucre kumanda etti. Bolívar orada bizzat komuta etmedi. Zaferin adı yine de onun bağımsızlık mücadelesiyle birlikte anılır.
Büyük Kolombiya, Bolivya ve Panama Kongresi
Bolívar’ın başkanlığını yaptığı Büyük Kolombiya, bugünkü Kolombiya, Venezuela, Ekvador ve Panama topraklarını birleştiren bir cumhuriyetti. Haritada bunu hayal edin: bugün dört ayrı ülke olan bölge, tek devletin içindeydi.
6 Ağustos 1825’te Yukarı Peru’daki kongre bağımsızlığı ilan etti ve Bolívar’ı başkan seçti. Ondan anayasa hazırlamasını da istedi. Aynı yıl bugünkü Bolivya, onun onuruna República Bolívar adıyla kuruldu.
Bolívar’ın desteklediği Panama Kongresi, 22 Haziran 1826’da toplandı. Kolombiya, Peru, Meksika ve Orta Amerika’dan sekiz delege katıldı. Amaç, yeni devletler arasında ortak bir zemin aramaktı.
27 Ağustos 1828’de Bolívar, Kolombiya’da üstün yönetim yetkilerini üstlendi. Bu kararla başkan yardımcılığı makamını kaldırdı.
Simón Bolívar neden öldü?
Bolívar, 17 Aralık 1830’da Santa Marta’da 47 yaşında öldü. Ölümünün geleneksel açıklaması veremdir.
2010’da Johns Hopkins uzmanı Paul Auwaerter, kronik arsenik zehirlenmesini alternatif bir kuram olarak önerdi. Hugo Chávez’in Bolívar’ın öldürüldüğü iddiasına karşı ise Auwaerter şunu belirtti: arsenik maruziyeti dönemin ilaçlarından veya sudan kaynaklanabilirdi. Yani arsenik bulunması tek başına cinayet anlamına gelmez.
Özetle, kesin bir hükümden söz etmek zordur. Geleneksel açıklama verem, alternatif kuram arsenik zehirlenmesidir.
Kitaplara girmeyen ayrıntılar
- Manuela Sáenz: 25 Eylül 1828’de Bogotá’daki suikast girişiminde zaman kazandırarak Bolívar’ın kaçmasını sağladı.
- Yazışma arşivi: Bolívar, 1813’ten itibaren yazışmalarını kopyalayıp sınıflandırıyordu. Arşivini yolculuklarında yanında taşıyordu. Bu arşiv 1997’de UNESCO Dünya Belleği Uluslararası Sicili’ne, 2011’de Latin Amerika ve Karayipler Bölgesel Sicili’ne kaydedildi.
- Jamaika Mektubu’nun el yazması: Tarihçi Amílcar Varela, mektubun İspanyolca el yazmasını 1996’da Ekvador Merkez Bankası Tarih Arşivi’nde tespit etti.
- Peru Kılıcı: Lima belediyesinin 1825’te Bolívar’a armağan ettiği bu kılıç, kuyumcu Chungapoma tarafından 18 ayar altın, çelik ve pırlantalarla yapıldı.
- Portrelerdeki ortak simgeler: Kolombiya Ulusal Müzesi, Bolívar’ın 1819–1830 arasında model alınarak yapılmış portrelerinde üç şeyin tekrarlandığını belirtir: kılıç, üç nişan ve baş harflerini taşıyan kemer tokası.
Bolívar portresi çizmeyi düşünüyorsanız son ayrıntı işinize yarar. Bu üç öğe, resmi tanınır kılan simgelerdir.
Kısa kronoloji
- 24 Temmuz 1783 Caracas’ta doğdu
- 1786 Babası öldü
- 1792 Annesi öldü
- 1802 Madrid’de María Teresa Rodríguez del Toro ile evlendi
- 1803 Eşi sarı hummadan öldü
- 14 Ekim 1813 Caracas belediye meclisi ona Kurtarıcı unvanını verdi
- 6 Eylül 1815 Kingston’da Jamaika Mektubu’nu dikte etti
- 7 Ağustos 1819 Boyacá Muharebesi’nde kralcı kuvvetler yenildi
- 24 Haziran 1821 Carabobo Muharebesi kazanıldı
- 6 Ağustos 1824 Junín Muharebesi kazanıldı
- 9 Aralık 1824 Sucre komutasındaki ordu Ayacucho’da zafer kazandı
- 6 Ağustos 1825 Yukarı Peru bağımsızlığını ilan etti, Bolívar’ı başkan seçti
- 22 Haziran 1826 Panama Kongresi toplandı
- 27 Ağustos 1828 Kolombiya’da üstün yönetim yetkilerini üstlendi
- 25 Eylül 1828 Bogotá’daki suikast girişiminden kurtuldu
- 17 Aralık 1830 Santa Marta’da öldü
Sık sorulan sorular
Simón Bolívar nerede ve ne zaman doğdu?
Simón Bolívar, 24 Temmuz 1783’te bugünkü Venezuela’nın başkenti Caracas’ta doğdu. O dönemde bölge İspanyol İmparatorluğu’na bağlıydı.
Simón Bolívar’a neden El Libertador denir?
Caracas belediye meclisi, 14 Ekim 1813’te ona El Libertador, yani Kurtarıcı unvanını verdi. Bolívar sonraki yıllarda Boyacá, Carabobo ve Junín zaferleriyle bu adı pekiştirdi.
Bolivya’nın adı Bolívar’dan mı geliyor?
Evet. Bugünkü Bolivya, 1825’te Bolívar’ın onuruna República Bolívar adıyla kuruldu. Yukarı Peru’daki kongre aynı yıl bağımsızlığı ilan etmiş ve Bolívar’ı başkan seçmişti.
Simón Bolívar neden öldü?
Geleneksel açıklama verem olarak kabul edilir. Johns Hopkins uzmanı Paul Auwaerter ise 2010’da kronik arsenik zehirlenmesini alternatif bir kuram olarak önerdi.
Simón Bolívar İspanyol muydu?
Hayır, Amerika’da doğdu. İspanyol İmparatorluğu topraklarında, İspanyol kökenli Amerika doğumlu seçkinleri tanımlayan criollo sınıfından Venezuelalı bir liderdi.
Kaynaklar
- Banco de la República – Simón Bolívar enciclopedia.banrepcultural.org
- Wikipedia EN – Simón Bolívar en.wikipedia.org
- Vikipedi TR – Simón Bolívar tr.wikipedia.org
- UNESCO – The Jamaica Letter unesco.org
- UNESCO – Writings of the Liberator Simón Bolívar, 1813–1830 unesco.org
- Johns Hopkins Magazine – What killed Bolivar? magazine.jhu.edu
- Museo Nacional de Colombia – Simón Bolívar museonacional.gov.co
Görsel: Portrait of Simón Bolívar by Arturo Michelena.jpg — Arturo Michelena, Public domain
