Simon Bolivar (Simón Bolívar) venesuelalı hərbçi və siyasətçi idi. O, indiki Venesuela (Venezuela), Kolumbiya (Kolombiya), Ekvador, Peru, Boliviya (Bolivya) və Panamanın İspaniyaya qarşı müstəqillik mübarizələrinə rəhbərlik edənlərdən biri olub. Ona El Libertador — «Azad edən» deyirlər. Bu yazıda siz ən çox verilən sualların cavabını tapacaqsınız: harada doğulub, hansı ölkə onun adını daşıyır, qılıncının hekayəsi nədir və necə ölüb.
Simon Bolivar harada doğulub?
Bolivar 24 iyul 1783-cü ildə Karakasda (Caracas) doğulub. Bu şəhər bu gün Venesuelanın paytaxtıdır. 1783-cü ildə isə İspaniya imperiyasının tərkibində idi.
Onun tam adı Simón José Antonio de la Santísima Trinidad Bolívar Palacios Ponte y Blanco kimi qeydə alınıb. Bu adı demək də asan deyil. İnsanların çoxu sadəcə Bolivar deyir.
Siz «Simon Bolivar haralıdır?» deyə soruşursunuzsa, cavab Venesueladır. O, kreol, yəni criollo idi. Bu söz İspaniyada deyil, Amerika qitəsində doğulmuş ispanəsilli elitanı bildirir.
Varlı ailə və erkən itkilər
Ailəsi varlı idi. Sərvətinə mədənlər, kakao plantasiyaları və kölə edilmiş yüzlərlə insan daxil idi. Bu var-dövlət onu itkilərdən qorumadı. 1786-cı ildə atasını, 1792-ci ildə anasını itirdi. Hər iki vaxtda hələ uşaq idi.
Müəllimləri arasında Simon Rodriges (Simón Rodríguez) də vardı. Andres Belyo (Andrés Bello) ona tarix və coğrafiya öyrədirdi. Fransisko Anduxar (Francisco Andújar) isə riyaziyyat dərsi keçirdi.
1802-ci ildə Madriddə María Teresa Rodríguez del Toro ilə evləndi. Həyat yoldaşı 1803-cü ildə sarı qızdırmadan öldü.
El Libertador titulunu necə aldı?
14 oktyabr 1813-cü ildə Karakas şəhər şurası ona El Libertador titulunu verdi. O, ömrünün sonunadək bu titulu daşıdı.
Elə həmin il «Ölümünədək müharibə haqqında fərman»ı verdi. Fərman müstəqillik ordusunu fəal dəstəkləməyən ispanların öldürülməsini əmr edirdi. Bu, onun fəaliyyətinin ən sərt sənədlərindən biridir. Onun haqqında dürüst yazılan hər bir mətn bu sənədi də əhatə etməlidir.
6 sentyabr 1815-ci ildə Kinqstonda (Kingston) idi. Orada «Yamayka məktubu»nu katibi Pedro Briceño Méndezə diktə etdi. Məktub Henry Cullenə ünvanlanmışdı.
Haitidən də kömək gəldi. Ölkənin rəhbəri Aleksandr Petion (Alexandre Pétion) Bolivara hərbi dəstək verdi. Əvəzində Bolivar İspaniya Amerikasında köləliyi ləğv edəcəyinə söz verdi.
Hərbi yürüşlər: Boyaka, Karabobo, Xunin və Ayakuço
Müharibələr illərlə davam etdi. Dörd tarix xüsusilə əhəmiyyətlidir.
- 7 avqust 1819, Boyaka (Boyacá). Bolivarın qoşunları 1819-cu ildə And dağlarını keçdi. Boyakada kral tərəfdarlarını məğlub etdilər.
- 24 iyun 1821, Karabobo (Carabobo). Bolivar və Xose Antonio Paes (José Antonio Páez) Migel de la Torrenin (Miguel de la Torre) qoşunlarına həlledici məğlubiyyət yaşatdılar.
- 6 avqust 1824, Xunin (Junín). Bolivar Peruda kral tərəfdarlarının qoşunlarını məğlub etdi.
- 9 dekabr 1824, Ayakuço (Ayacucho). Bu, həlledici qələbə idi. Müstəqillik ordusuna Bolivarın sərkərdəsi Antonio Xose de Sukre (Antonio José de Sucre) rəhbərlik edirdi.
Siz də bu məqama diqqət yetirin. Bolivar hər döyüşü şəxsən özü qazanmayıb. Ayakuçoda komandan Sukre idi. Karaboboda isə Paes onunla çiyin-çiyinə döyüşürdü. Müstəqillik birgə səylə qazanıldı.
Hansı ölkə Simon Bolivarın adını daşıyır?
Boliviya. Yuxarı Peruda toplanan konqres 6 avqust 1825-ci ildə müstəqillik elan etdi. Konqres Bolivarı prezident seçdi və ondan konstitusiya layihəsi hazırlamağı istədi. Ölkə həmin il onun şərəfinə República Bolívar adı ilə quruldu. Bu gün ona Boliviya deyirik.
Bolivar Böyük Kolumbiyaya da rəhbərlik edib. Bu respublika indiki Kolumbiya, Venesuela, Ekvador və Panama ərazilərini birləşdirirdi.
O, əməkdaşlığın bir dövlətin sərhədlərini aşmasını istəyirdi. Dəstəklədiyi Panama Konqresi 22 iyun 1826-cı ildə səkkiz nümayəndənin iştirakı ilə toplandı. Nümayəndələr Kolumbiya, Peru, Meksika (Meksika) və Mərkəzi Amerikadan (Orta Amerika) gəlmişdilər.
Əsas tarixlər
- 24 iyul 1783: Karakasda doğuldu.
- 1786: Atası öldü.
- 1792: Anası öldü.
- 1802: Madriddə María Teresa Rodríguez del Toro ilə evləndi.
- 1803: Həyat yoldaşı sarı qızdırmadan öldü.
- 14 oktyabr 1813: Karakas şəhər şurası ona El Libertador titulunu verdi.
- 6 sentyabr 1815: Kinqstonda «Yamayka məktubu»nu diktə etdi.
- 7 avqust 1819: Boyakada kral tərəfdarlarının qoşunları məğlub edildi.
- 24 iyun 1821: Karaboboda qələbə qazanıldı.
- 6 avqust 1824: Xunində qələbə qazanıldı.
- 9 dekabr 1824: Sukrenin rəhbərlik etdiyi müstəqillik ordusu Ayakuçoda qalib gəldi.
- 6 avqust 1825: Yuxarı Peru müstəqillik elan etdi və Bolivarı prezident seçdi.
- 22 iyun 1826: Dəstəklədiyi Panama Konqresi toplandı.
- 27 avqust 1828: Kolumbiyada ali səlahiyyətləri öz üzərinə götürdü.
- 25 sentyabr 1828: Boqotada sui-qəsddən sağ çıxdı.
- 17 dekabr 1830: Santa-Martada vəfat etdi.
Son illər: hakimiyyət və sui-qəsddən qurtuluş
27 avqust 1828-ci ildə Bolivar Kolumbiyada ali səlahiyyətləri öz üzərinə götürdü. Vitse-prezident vəzifəsini ləğv etdi.
Bir ay sonra, 25 sentyabr 1828-ci ildə Boqotada (Bogotá) ona sui-qəsd edildi. Manuela Saens (Manuela Sáenz) ona vaxt qazandırdı. Bunun sayəsində Bolivar qaça bildi.
Simon Bolivar necə ölüb?
17 dekabr 1830-cu ildə Santa-Martada (Santa Marta), 47 yaşında vəfat edib.
Ənənəvi izaha görə, ölüm səbəbi vərəm olub. Lakin 2010-cu ildə Cons Hopkins (Johns Hopkins) mütəxəssisi Pol Auverter (Paul Auwaerter) başqa bir nəzəriyyə irəli sürdü: xroniki arsen zəhərlənməsi.
Bu, qətl demək deyil. Auverter Uqo Çavesin (Hugo Chávez) Bolivarın öldürüldüyünə dair iddialarına cavab verirdi. O bildirdi ki, arsen orqanizmə həmin dövrün dərmanlarından və ya sudan keçə bilərdi. Buna görə də ölüm səbəbi hələ müzakirə olunur. Tarixçilər bu məsələdə yekun qənaətə gəlməyiblər.
Bələdçi kitablarda rast gəlməyəcəyiniz təfərrüatlar
Peru qılıncı. 1825-ci ildə Lima şəhər şurası Bolivara qılınc hədiyyə etdi. O, Peru qılıncı kimi tanınır. Zərgər Chungapoma onu 18 əyarlı qızıldan, poladdan və almazlardan hazırlayıb.
Hər portretdəki qılınc. Kolumbiya Milli Muzeyi (Museo Nacional de Colombia) qeyd edir ki, 1819–1830-cu illərdə canlı modeldən çəkilmiş portretlərdə eyni əşyalar təkrarlanır. Siz bu portretlərdə qılıncı, üç təltif nişanını və adının baş hərfləri olan kəmər toqqasını görürsünüz. Duruşu da çatdırılan mesajın bir hissəsi idi.
Yollarda arxivçi. 1813-cü ildən məktublarının surətini çıxarır və onları qaydaya salırdı. Səfərlərində arxivini özü ilə aparırdı. Bunu yolda daşınan ehtiyat nüsxə kimi təsəvvür edin. Necə ki, siz uzun səfərdən əvvəl telefonunuzdakı şəkilləri bulud yaddaşına köçürürsünüz. Yazılarının bu qədər çoxunun qorunub qalması həmin vərdişlə bağlıdır. Arxiv 1997-ci ildə UNESCO-nun «Dünyanın yaddaşı» Beynəlxalq Reyestrinə daxil edilib. 2011-ci ildə isə Latın Amerikası və Karib hövzəsi Regional Reyestrinə əlavə olunub.
Bankda tapılan əlyazma. «Yamayka məktubu»nun ispan dilindəki əlyazmasını tarixçi Amílcar Varela 1996-cı ildə müəyyənləşdirib. Əlyazma Ekvador Mərkəzi Bankının Tarix Arxivində idi.
Tez-tez verilən suallar
Simon Bolivar harada doğulub?
24 iyul 1783-cü ildə Karakasda. Karakas bu gün Venesuelanın paytaxtıdır.
Simon Bolivar necə ölüb?
17 dekabr 1830-cu ildə Santa-Martada vəfat edib. Ənənəvi izaha görə, ölüm səbəbi vərəm olub. Alternativ nəzəriyyə kimi arsen zəhərlənməsi irəli sürülüb.
Hansı ölkə onun adını daşıyır?
1825-ci ildə República Bolívar adı ilə qurulan Boliviya.
Niyə ona El Libertador deyirlər?
Karakas şəhər şurası 14 oktyabr 1813-cü ildə ona bu titulu verib.
Böyük Kolumbiya nə idi?
İndiki Kolumbiya, Venesuela, Ekvador və Panamanı birləşdirən respublika idi. Bolivar onun prezidenti olub.
Mənbələr
- Banco de la República – Simón Bolívar enciclopedia.banrepcultural.org
- Vikipediya EN – Simón Bolívar en.wikipedia.org
- Vikipediya TR – Simón Bolívar tr.wikipedia.org
- UNESCO – Yamayka məktubu unesco.org
- UNESCO – Azad edən Simón Bolívarın yazıları, 1813–1830 unesco.org
- Johns Hopkins jurnalı – Bolivarın ölümünə nə səbəb oldu? magazine.jhu.edu
- Museo Nacional de Colombia – Simón Bolívar museonacional.gov.co
Image: Portrait of Simón Bolívar by Arturo Michelena.jpg — Arturo Michelena, Public domain
