Shaka kaSenzangakhona 1816–1828 arasında hüküm sürdü. Bu on iki yıl içinde Zulu Krallığı’nı Güney Afrika’nın önemli bölgesel güçlerinden birine dönüştürdü. Adı bugün hâlâ film, kitap ve tartışmalarda geçer.
Bu yazıda Shaka’nın kim olduğunu, tahta nasıl çıktığını ve ordusunu nasıl düzenlediğini öğreneceksiniz. Ayrıca onun hakkındaki anlatıların neden tartışıldığını göreceksiniz. İsandlwana’da İngilizleri yenen ordunun Shaka’dan yaklaşık elli yıl sonra savaştığını da netleştireceğiz.
Shaka Zulu kimdir?
Shaka, Zulu şefi Senzangakhona ile Langeni topluluğundan Nandi’nin oğludur. Hükümdarlığı 1816–1828 arasındadır. Bu dönemde Zulu Krallığı, Güney Afrika’nın önemli bölgesel güçlerinden biri hâline geldi.
Doğum tarihi tartışmalıdır. Yaygın olarak yaklaşık 1787 yılı anılır. Tarihçi Dan Wylie ise Shaka’nın doğduğu yılın kesin olarak bilinmediğini vurgular. Bir ansiklopedide gördüğünüz tek bir yıl, bu yüzden kesin bir kayıt gibi okunmamalıdır.
Yükseldiği bölge, Güneydoğu Afrika’da Drakensberg Dağları ile Hint Okyanusu arasında yer alıyordu. Bugünkü haritada bu coğrafya Güney Afrika’nın KwaZulu-Natal eyaletinin bulunduğu kuşağa denk gelir.
Shaka tahta nasıl çıktı?
Shaka, Zulu tahtına çıkmadan önce Mthethwa hükümdarı Dingiswayo’nun ordusunda savaşçı olarak hizmet etti.
Babası Senzangakhona yaklaşık 1816’da öldü. Shaka, Dingiswayo’nun askerî desteğiyle üvey kardeşi Sigujana’yı bertaraf etti ve Zulu yönetimini ele geçirdi. Yani yükselişi tek başına bir hamle değil, güçlü bir müttefikin desteğiyle gerçekleşti.
Sonra dengeler değişti. Ndwandwe hükümdarı Zwide, Dingiswayo’yu öldürdü. Bunun ardından Shaka, Mthethwa güçlerini kendi yönetimi altında toplamaya başladı. Dingiswayo’nun ordusunda savaşçı olarak başladığı yerde, bu kez müttefiğinin boşalttığı alanı kendisi doldurdu.
Shaka’nın ordusu nasıl çalışıyordu?
Shaka, amabutho adı verilen yaş gruplarını askerî birlikler hâlinde düzenledi. Bunu yaparken bölgede zaten bulunan toplumsal kurumlardan yararlandı. Sıfırdan bir sistem kurmadı. Var olan yaş sınıflarını orduya çevirdi.
Bir benzetme yapalım. Okulda aynı yıl doğan öğrenciler aynı sınıfa girer. Şimdi bu sınıfın bir komuta zinciri ve ortak görevleri olduğunu düşünün. Amabutho mantığı kabaca buna yakındır.
İklwa: kısa saplı saplama mızrağı
Shaka’yla ilişkilendirilen iklwa, yakın dövüşte kullanılan kısa saplı ve geniş ağızlı bir saplama mızrağıydı. Ancak bu silahı Shaka’nın icat ettiği kesin değildir. Kaynaklar, silahın onun döneminde yaygınlaştırılmasıyla kişisel olarak icat edilmesini birbirinden ayırır.
Boğa boynuzu düzeni
Zulu ordusunun boğa boynuzu düzeninde merkez düşmanı meşgul ederdi. İki kanat ise düşmanı kuşatırdı. Gerideki birlikler yedek olarak tutulurdu.
Bu düzenin mantığı basittir. Merkez düşmanı yerinde tutar, kanatlar çevresini sarar, yedek kuvvet gerektiğinde boşluğu kapatır. Bir futbol takımında orta sahanın rakibi oyalarken kanatların açılması gibi düşünebilirsiniz.
Shaka nerede yaşadı ve nerede öldü?
Shaka’nın son yönetim merkezi KwaDukuza’ydı. Bugün burası Güney Afrika’nın KwaZulu-Natal eyaletinde bir kenttir.
Shaka, Eylül 1828’de KwaDukuza’da bir suikastta öldürüldü. Suikasta üvey kardeşleri Dingane ve Mhlangana ile Mbopha katıldı. Ardından Zulu tahtına Dingane geçti.
Ölüm gününde kaynaklar ayrışır. Türkçe Vikipedi’nin bilgi kutusunda 24 Eylül 1828, aynı maddenin girişinde ise 22 Eylül 1828 yazar. Bu yüzden güvenli ifade “Eylül 1828″dir.
KwaDukuza’da bir Shaka mezar anıtı vardır. Anıt 1932’de dikildi ve 29 Haziran 1938’de ulusal anıt ilan edildi. Bölgeye yolunuz düşerse, Shaka’nın son yıllarını geçirdiği yeri bu anıt üzerinden görebilirsiniz.
Kısa kronoloji
- Yaklaşık 1787 Shaka’nın doğumu için yaygın kullanılan, kesinliği tartışmalı tarih
- 1816 Shaka’nın Zulu yönetimini ele geçirmesi
- 1824 Fynn ve Farewell’in Shaka’yla temas kurması
- Eylül 1828 Shaka’nın KwaDukuza’da öldürülmesi, Dingane’nin tahta geçmesi
- Ocak 1879 İngiliz kuvvetlerinin Zulu ülkesini işgal etmesi
- 22 Ocak 1879 Cetshwayo döneminde Zulu ordusunun İsandlwana zaferi
- 4 Temmuz 1879 İngilizlerin Ulundi’de Zulu ordusunu yenmesi
- 1932 KwaDukuza’daki Shaka mezar anıtının dikilmesi
- 29 Haziran 1938 Anıtın ulusal anıt ilan edilmesi
Kitaplara girmeyen ayrıntılar
Renkli kalkanlar. Shaka döneminde birliklerin kalkanları için farklı post renklerine sahip sığırlar seçilirdi. Amaç, alayları görünüşte ayırt etmekti.
Kraliyet kadınlarının yetkisi. Shaka’nın yerleşimlerinde kıdemli kraliyet kadınları, kralın yokluğunda bir induna ile birlikte yönetim yetkisi kullanabiliyordu. Yönetim yalnızca kralın şahsına bağlı değildi.
Avrupalı tüccarlar. Henry Francis Fynn ile Francis Farewell, 1824’te Port Natal üzerinden Shaka’yla temas kuran Avrupalı tüccarlar arasındaydı. Shaka hakkındaki yazılı anlatıların bir bölümü bu tür Avrupalı kaynaklara dayanır.
Ünlü portre. Shaka’nın sık kullanılan 1824 tarihli Avrupa tasviri, karşısında oturularak çizildiği bilinen bir portre değildir.
Shaka gerçekten acımasız bir zalim miydi?
Shaka’ya atfedilen zalimlik anlatıları akademide tartışılır. Dan Wylie, 1995 tarihli akademik bölümünde sömürgeci yazarların tasvirlerinin önyargılar, efsaneler ve edebî kurgularla şekillendiğini savunur.
Tartışmanın ikinci başlığı Mfecane’dir. Bu kuram, Shaka’yı kıta ölçeğinde bir şiddet zincirinin başlatıcısı olarak açıklar. Wylie’nin 1992 tarihli makalesi, bu modelin 1991 Witwatersrand toplantısında ciddi biçimde sorgulandığını bildirir.
Tartışma tek yönlü de değildir. Julian Cobbing, Shaka’nın canavarlaştırılmasını Avrupa kaynaklı bir örtbas anlatısı olarak yorumlar. Carolyn Hamilton ise 1995 tarihli incelemesinde bu açıklamanın kanıt kullanımını ve dönemlendirmesini eleştirir.
Sonuç olarak, Shaka hakkındaki hem aşırı karanlık hem aşırı temiz anlatılara temkinli yaklaşmak gerekir. Bir kaynağı okurken kimin, ne zaman ve hangi amaçla yazdığına bakmanız yeterli bir başlangıçtır.
İsandlwana: İngilizleri yenen ordu Shaka’nın ordusu değildi
İngiliz-Zulu Savaşı, Ocak 1879’da Lord Chelmsford komutasındaki İngiliz kuvvetlerinin Zulu ülkesini işgal etmesiyle başladı. İsandlwana zaferi 22 Ocak 1879’da kazanıldı. Bu, 1828’de ölen Shaka’dan yaklaşık elli yıl sonradır. Dönemin kralı Cetshwayo’ydu. Zulu kuvvetlerini Ntshingwayo kaMahole yönetti.
Chelmsford, İsandlwana kampından kuvvetlerinin bir bölümüyle ayrılmıştı. Kampı savunmak için arabaları çember biçiminde dizdirmemişti. National Army Museum’a göre 20.000’den fazla Zulu savaşçısı, yaklaşık 1.700 kişilik İngiliz kamp kuvvetinin çoğunu öldürdü. Malzeme ve mühimmatı da ele geçirdi.
Resmî kayıp cetveli, İngiliz tarafında 858 Avrupalı ve 471 Afrikalının öldüğünü kaydeder.
Silahlar konusunda da tablo karışıktı. 1879’da Zulu kuvvetlerinin elinde binlerce eski tip tüfek ve bazı modern tüfekler vardı. Yine de savaşçıların çoğu kalkan ve mızrakla savaşıyordu.
Zafer, savaşın sonunu belirlemedi. İngilizler 4 Temmuz 1879’da Ulundi’de Zulu ordusunu yenerek sonucu kendi lehlerine çevirdi.
Shaka ile İsandlwana arasındaki bağı bu yüzden dolaylı kurmak gerekir. Shaka’nın 1816–1828 arasında güçlendirdiği Zulu Krallığı, 1879’da İngiltere’ye karşı savaşan devletin tarihsel arka planıdır. Ama o savaşı Shaka yönetmedi.
Sık sorulan sorular
Shaka Zulu ne zaman hüküm sürdü?
Shaka kaSenzangakhona 1816–1828 arasında hüküm sürdü. Babasının yaklaşık 1816’daki ölümünden sonra Zulu yönetimini ele geçirdi. Eylül 1828’de KwaDukuza’da öldürüldü.
İsandlwana’da İngilizleri Shaka mı yendi?
Hayır. Shaka 1828’de öldü. İsandlwana zaferi 22 Ocak 1879’da Kral Cetshwayo döneminde kazanıldı ve Zulu kuvvetlerini Ntshingwayo kaMahole yönetti.
Shaka’nın doğum yılı kesin olarak biliniyor mu?
Hayır. Yaygın olarak yaklaşık 1787 kullanılır. Tarihçi Dan Wylie ise doğum yılının kesin bilinmediğini vurgular.
Shaka’nın ölüm tarihi nedir?
Eylül 1828’dir. Gün konusunda kaynaklar ayrışır. Türkçe Vikipedi’nin bilgi kutusunda 24 Eylül, aynı maddenin girişinde 22 Eylül 1828 yazar.
Shaka’nın mezar anıtı nerede?
Anıt, Güney Afrika’nın KwaZulu-Natal eyaletindeki KwaDukuza’dadır. 1932’de dikildi ve 29 Haziran 1938’de ulusal anıt ilan edildi.
Kaynaklar
- Vikipedi — Shaka Zulu tr.wikipedia.org
- South African History Online — Shaka Zulu sahistory.org.za
- Ohio University Press — Myth of Iron: Shaka in History ohioswallow.com
- Wikipedia — Shaka en.wikipedia.org
- South African History Online — KwaDukuza sahistory.org.za
- Wikipedia — KwaDukuza en.wikipedia.org
- Wits University Press / Cambridge Core — Language and Assassination cambridge.org
- History in Africa / Cambridge Core — Textual Incest cambridge.org
- Wits University Press / Cambridge Core — The Character and Objects of Chaka cambridge.org
- National Army Museum — Zulu War nam.ac.uk
- National Army Museum — Isandlwana Mountain, 1879 collection.nam.ac.uk
Görsel: Shaka Zulu incisione ottocentesca.jpg — AnonymousUnknown author, Public domain
