- yüzyılda ō-yoroi denen samuray zırhlarının göğüs önü deriyle kaplanırdı. Amaç, yay kirişinin metal levhalara takılmasını önlemekti. Bu yazıda samuray sözcüğünün anlamını, savaşçı sınıfın nasıl doğduğunu, katananın nasıl yapıldığını, bushidō tartışmasını ve seppukunun gerçek tarihini okuyacaksınız.
Samuray konusu çoğu zaman efsanelerin süzgecinden gelir. Müzelerin ve ansiklopedilerin anlattığı tablo ise daha ayrıntılı ve yer yer şaşırtıcıdır. Örneğin bushidōnun her dönemde aynı kalan tek bir kurallar bütünü olduğu düşüncesi, modern tarih araştırmalarında sorgulanır. Aşağıda her iddiayı kaynağıyla birlikte, tartışmalı yerleri de tartışmalı diyerek aktarıyoruz.
Samuray ne demek?
Samuray sözcüğü, Japoncada “hizmet etmek” anlamına gelen saburafu fiilinden türemiştir. Adın kökünde kılıç ya da zırh yoktur. Kökte bir hizmet ilişkisi vardır. Samuray, önce bir efendiye bağlı kişiydi.
Bushidō ise Japoncada “savaşçının yolu” anlamına gelir. İki sözcük sık karıştırılır. Biri kişiyi, diğeri o kişiye atfedilen yolu anlatır. Bir sözlükte ikisini yan yana okursanız farkı hemen görürsünüz. Bushidōnun gerçekte ne olduğu sorusu, yazının ilerleyen bölümlerinde ayrı bir başlık altında ele alınıyor.
Samuray nereden gelir, nerede ortaya çıktı?
Victoria and Albert Museum’a göre samurayların kökeni, Japonya’da yaklaşık 10. yüzyılda oluşan askerî gruplara uzanır. Bu gruplar taşradaki toprakları korumak ve genişletmek için bir araya gelmişti. Yani sınıf başkentin sarayında değil, taşrada doğdu.
Erken dönem savaşçı idealleri için “yay ve atın yolu” deniyordu. Routledge Encyclopedia of Philosophy’ye göre 9. yüzyıl sonu ve 10. yüzyıl savaşçılarına ait bu ifade, binicilik ve okçuluğun o dünyadaki önemini yansıtır. Bugün kılıçla özdeşleşen samuray imgesi, demek ki ilk çağlarda daha çok atlı bir okçuyu andırıyordu.
Savaşçıların siyasi ağırlığı 12. yüzyılda belirginleşti. Minamoto no Yoritomo’nun klanı 1185’te Taira klanını yendi ve savaşçı yönetiminin yükselişini pekiştirdi. İmparator, Yoritomo’yu 1192’de şogun unvanına atadı. Honshū Adası’ndaki Kamakura ise 1185–1333 arasında Japonya’nın ilk askerî hükümeti olan Kamakura şogunluğunun merkeziydi. “Samuray nerede ortaya çıktı?” sorusunun kısa cevabı şudur: Japonya’nın taşrasında doğdu, Honshū’daki Kamakura’da devletin başına geçti.
Silahlar da zamanla değişti. 1543’te Japonya’ya ulaşan Portekizlilerin getirdiği fitilli tüfekler, Los Angeles County Museum of Art’a göre zırhlarda küçük levhalardan daha geniş demir göğüslüklere geçişi teşvik etti.
Kısa kronoloji
- Yaklaşık 10. yüzyıl: Taşra topraklarını koruyan askerî gruplar samurayların gelişimine zemin hazırladı.
- 1185: Minamoto klanı Taira klanını yendi, Kamakura merkezli askerî yönetim yükseldi.
- 1192: Minamoto no Yoritomo şogun unvanına atandı.
- 1543: Portekizlilerin getirdiği fitilli tüfekler zırh tasarımını etkiledi.
- 1615: Tokugawa yönetimindeki uzun barış dönemi başladı; samurayların idarî rolleri güçlendi.
- 1663: Tokugawa yönetimi junshiyi, yani efendinin ardından yaşama son verme geleneğini yasakladı.
- 1868: LACMA’nın tarihlemesine göre Edo barışı bu yıl sona erdi.
- 1873: Seppuku ceza yöntemi olmaktan çıkarıldı.
- 1876: Haitōrei Fermanı kılıç taşıma ayrıcalığını sona erdirdi.
- 1877: Saigō Takamori önderliğinde Satsuma İsyanı çıktı; eski samurayların merkezî hükümete karşı son büyük silahlı ayaklanmasıydı.
- 19. yüzyıl sonu: Modern bushidō söylemi ulusal kimlik tartışmaları içinde yaygınlaştı.
- 1947: Shizoku statüsünün resmî kullanımı sona erdi.
Samuray kılıcı: katana nasıl kullanılır ve nasıl yapılırdı?
Khan Academy ve Asian Art Museum’un anlatımına göre katana, Muromachi döneminde yaygınlaştı. Kesici ağzı yukarı bakacak biçimde kuşağa sokularak taşınıyordu. Bu taşıma biçimi, kılıcın çekilmesiyle kesişin tek harekette yapılmasına olanak veriyordu.
Katana tek başına taşınmazdı. Daha kısa wakizashi ile birlikte taşınan kılıç çiftine daishō, yani “büyük ve küçük” deniyordu. Adın kendisi, çiftin boy farkını anlatır.
Geleneksel Japon kılıçlarında kullanılan çelik tamahagane adını taşır. Metropolitan Museum of Art’a göre bu çelik, demirce zengin kumun tatara fırınında işlenmesiyle elde edilir. Yani kılıcın hammaddesi hazır bir çelik külçe değil, fırında üretilen özel bir malzemedir.
İkinci sır kilde saklıdır. Kılıca sürülen kil karışımı sırtta kalın, kesici ağızda ince tutulur. Su verme sırasında bu fark, sert bir ağız ile daha esnek bir gövdenin oluşmasını sağlar. Mutfağınızdaki iyi bir bıçağın da hem keskin hem kırılmaz olmasını istersiniz. Japon kılıç ustaları bu iki isteği, kalınlığı değişen bir kil tabakasıyla bir arada karşılıyordu.
Bushidō: Değişmeyen bir yasa mı, sonradan şekillenen bir fikir mi?
Bu sorunun tek bir cevabı yok. Kaynaklar iki farklı yönde duruyor.
Süreklilik kuramı. V&A, bushidōnun gelişimini Tokugawa döneminde efendiye sadakat ve onun için ölmeye hazır olma çevresinde şekillenen davranış kurallarıyla açıklar.
Karşı kuram. Oleg Benesch’in 2014 tarihli araştırması, modern bushidōyu eski kuralların kesintisiz devamından çok, 19. yüzyıl sonundaki kimlik arayışının ve Avrupa şövalyelik ideallerinin etkisinin ürünü olarak açıklar.
Stanford Encyclopedia of Philosophy bu ikisinin arasında bir ayrım yapar. Meiji Restorasyonu öncesinde yerel savaşçı kuralları vardı. Bütün ulusa yönelik bir bushidō ideolojisi ise modern dönemde biçimlendi. Sonuç olarak “samuraylar hep tek bir bushidō yasasına uydu” demek kaynaklarla tam örtüşmez. Bir kural kitabı gibi okunan her bushidō anlatısında, hangi dönemin ve kimin gözüyle yazıldığını sormak gerekir.
Seppuku nedir, ne zaman kaldırıldı?
Seppuku ile harakiri, Japon tarihindeki karın keserek yaşama son verme uygulamasının iki adıdır. Britannica International Encyclopedia’nın Japonca maddesi bu iki adı birlikte verir.
Uygulamanın gerekçeleri tek değildi. Utah Üniversitesi’nin tarihsel derlemesine göre seppuku; savaşta esir düşmekten kaçınmak, efendinin ölümünü izlemek veya efendiye itiraz etmek gibi farklı amaçlarla yapılabiliyordu.
Edo döneminde yöntemin resmî bir yüzü de vardı. Seppuku, şogunluk ve bölgesel yönetimler tarafından samuraylara verilen bir ölüm cezası olarak da kullanılıyordu. Törensel infazlarda kaishakunin adlı görevli, mahkûmun başını keserek ölümün gerçekleşmesini sağlıyordu.
Yönetim, bu geleneğin bir kısmını sınırladı. Tokugawa yönetimi, efendinin ölümünün ardından yaşama son verme geleneği olan junshiyi 1663’te yasakladı. Seppuku ise Japonya’da 1873’te yasal bir ceza yöntemi olmaktan çıkarıldı. Yani gelenek bir gecede yok olmadı. Önce bir bölümü yasaklandı, ardından devlet onu ceza listesinden sildi.
Barış çağında samuray: kılıçtan masaya
LACMA, Edo barışını 1615–1868 olarak tarihler. Bu sürede samuraylar etkin savaşçılardan çok bürokrat ve sivil yönetici olarak görev yaptı. Bugün bir kamu kurumunda çalışan memuru düşünün. Edo’daki samurayın günlük işi de çoğu zaman kılıç değil, kayıt ve yönetimdi.
British Museum, 1615 sonrasında belirginleşen samuray seçkinler sınıfının kadınları da kapsadığını belirtir. Sınıfı yalnız kılıçlı erkekler olarak düşünmek eksik kalır.
Son perde 19. yüzyılda açıldı. 1876 tarihli Haitōrei Fermanı, samurayların kılıç taşıma ayrıcalığını sona erdirdi. Saigō Takamori’nin önderliğindeki 1877 Satsuma İsyanı ise eski samurayların merkezî hükümete karşı gerçekleştirdiği son büyük silahlı ayaklanma oldu.
Kitaplara girmeyen ayrıntılar
- Deriyle kaplı göğüs: 12. yüzyıl ō-yoroi zırhlarının göğüs önü, yay kirişinin levhalara takılmasını önlemek için deriyle kaplanıyordu.
- Gösteri zırhları: 1615 sonrasındaki barışta üretilen birçok zırh, daimyōların Edo’ya zorunlu alaylarında sergilenmek üzere hafif, lake deri parçalarla hazırlanıyordu.
- 16.000’den fazla katman: Metropolitan Museum’un açıkladığı dövme tekniğinde 14 katlama 16.000’den fazla katman üretir. Hesap tutuyor: 2’nin 14. kuvveti 16.384 eder. Bu işlem çelikteki safsızlıkların azaltılmasına ve karbonun dengeli dağılmasına yardımcı olur.
- Fuji Dağı ve kiraz çiçeği: Edo döneminde bazı kılıç ustaları, sertleştirme sınırını gösteren hamon desenini Fuji Dağı veya kiraz çiçeği görüntüleri oluşturacak biçimde tasarlıyordu.
- 1947’ye kadar süren kayıt: Samuray ayrıcalıkları kaldırıldıktan sonra eski savaşçı ailelerini tanımlayan shizoku statüsü resmî kayıtlarda 1947’ye kadar kullanıldı.
Sık sorulan sorular
Samuray ne demek?
Samuray sözcüğü, Japoncada “hizmet etmek” anlamına gelen saburafu fiilinden türemiştir. Yani ad, kılıçtan çok bir efendiye bağlılık ilişkisine işaret eder.
Bushidō bütün samurayların uyduğu tek bir yasa mıydı?
Bunu kesin söylemek mümkün değil. Stanford Encyclopedia of Philosophy, Meiji Restorasyonu öncesinde yerel savaşçı kuralları olduğunu, bütün ulusa yönelik bushidō ideolojisinin ise modern dönemde biçimlendiğini ayırt eder. V&A süreklilik kuramını, Oleg Benesch ise karşı kuramı savunur.
Seppuku ne zaman yasal ceza olmaktan çıktı?
Seppuku, Japonya’da 1873’te yasal bir ceza yöntemi olmaktan çıkarıldı. Edo döneminde şogunluk ve bölgesel yönetimler bu yöntemi samuraylara ölüm cezası olarak da uyguluyordu.
Samurayların kılıç taşıma ayrıcalığı ne zaman bitti?
1876 tarihli Haitōrei Fermanı, samurayların kılıç taşıma ayrıcalığını sona erdirdi. Bir yıl sonra Saigō Takamori önderliğindeki Satsuma İsyanı çıktı ve yenildi.
Kaynaklar
- Vikipedi — Samuray tr.wikipedia.org
- Victoria and Albert Museum — Samurai: Japanese arms & armour vam.ac.uk
- Wikipedia — Kamakura en.wikipedia.org
- Routledge Encyclopedia of Philosophy — Bushi philosophy rep.routledge.com
- Los Angeles County Museum of Art — Samurai: Art of Armor lacma.org
- British Museum — Samurai britishmuseum.org
- Stanford Encyclopedia of Philosophy — Japanese Philosophy plato.stanford.edu
- Oxford University Press — Inventing the Way of the Samurai academic.oup.com
- Khan Academy / Asian Art Museum — Short sword and long sword khanacademy.org
- The Metropolitan Museum of Art — The Japanese Blade: Technology and Manufacture metmuseum.org
- Japan Cultural Expo — Japanese swords: The trusty weapons of the warrior class japanculturalexpo.ntj.jac.go.jp
- Kotobank — Britannica International Encyclopedia, 切腹 kotobank.jp
- University of Utah — The Ethics of Suicide Digital Archive, Daidoji Yuzan ethicsofsuicide.lib.utah.edu
- Wikipedia — Samurai en.wikipedia.org
Görsel: Samurai with sword.jpg — Felice Beato, Public domain
