Nike, Antik Yunan’da savaş ve barışçıl yarışmalarda kazanılan zaferi kişileştiren tanrıçadır. Kanatları, bir yerden diğerine hızla ulaşmasını sağlayan özelliğini görünür kılar. Heykellerinde bu hareket, uçuş veya yere konma anıyla da anlatılır. [1][2][3]
Louvre’daki Semadirek Nike’si, tanrıçayı bir geminin üzerine konduğu anda gösterir. Siz bu hareketin anlamını, Nike’nin ailesini ve Athena’yla ilişkisini eserler üzerinden öğrenebilirsiniz. Çelenklerden sandal bağlarına uzanan ayrıntılar, tanrıçanın nasıl betimlendiğini anlamanıza yardımcı olur. [9]
Nike’nin mitolojik kökeni ve diğer tanrılarla ilişkisi nedir?
Nike’nin Antik Yunancadaki Νίκη adı, doğrudan zafer anlamına gelen bir sözcüktür. Bu nedenle adı, temsil ettiği başarıyla aynı anlamı taşır. Savaşta kazanılan sonuçlar kadar barışçıl yarışmalardaki başarılar da onun alanına girer. Nike’yi tanımlarken bu iki alanı birlikte düşünmek, tanrıçanın kapsamını doğru gösterir. [1]
Hesiodos, Theogonia’nın 383–385. dizelerinde Nike’yi Pallas ile Styks’in çocuğu olarak tanıtır. Bu soy anlatısında Styks, Okeanos’un kızı olarak da belirtilir. Nike’nin ailesini öğrenmek isteyen okur için Theogonia, açık bir soy bağlantısı sunar. [1]
Hesiodos’un anlatısında Nike’nin kardeşleri Zelos, Kratos ve Bia adlarını taşır. Zelos rekabeti, Kratos gücü, Bia ise zorlayıcı kuvveti temsil eder. Böylece Nike’nin aile çevresinde zafer, rekabet ve kuvvet birlikte yer alır. Bu adlar, soy anlatısındaki kişilerin temsil ettiği kavramları da açıklar. [1]
Styks ile dört çocuğu, Titanlara karşı mücadelede Zeus’un tarafına katılır. Zeus da onlara Olympos’ta kalıcı onur vererek bu desteği karşılar. Nike’nin Zeus’la bağlantısı, bu anlatıda ortak mücadele üzerinden kurulan bir ilişkidir. Ailesinin seçtiği taraf, tanrıçanın Olympos’taki konumuyla doğrudan bağlantılı biçimde anlatılır. [4]
Nike’nin kökeni için aktarılan soy anlatıları arasında farklı bir seçenek de bulunur. Ares’e Homeros İlahisi’nin dördüncü dizesi, Ares’i savaşçı Nike’nin babası diye niteler. Bu anlatı, Hesiodos’un Pallas ve Styks üzerinden kurduğu soyun farklı bir varyantıdır. İki aktarımı okurken babalık bilgisini, ait olduğu metinle birlikte değerlendirmek gerekir. [1]
Savaş ve yarışmalardaki zaferlerle nasıl ilişkilendiriliyordu?
Nike, hem savaşta hem atletizm yarışlarında kazanılan zaferle ilişkilendirilen bir tanrıçadır. Metropolitan Sanat Müzesi de heykelciğini açıklarken bu iki alanı birlikte belirtir. Dolayısıyla Nike’nin elindeki zafer simgeleri, yalnız savaş bağlamında değerlendirilmemelidir. Yarışmalarda kazanılan başarı da tanrıçanın temsil ettiği zafer kapsamındadır. [1][3]
Gündelik hayatta siz de bir yarışmanın sonucunu, kazananın aldığı ödülle ilişkilendirebilirsiniz. Nike’nin çelenk ve palmiye dalı, kazananlara verilen zafer onurunu görünür kılar. Bu bağlantı, antik tasvirdeki nesneyi anlamak için somut bir başlangıç sunar. Elindeki ödül simgesi, Nike’nin hangi başarıyı kişileştirdiğini okura doğrudan hatırlatır. [4]
Antik vazo resimlerinde Nike, lir ve tütsülük gibi nesnelerle de gösterilir. Sıvı sunusu kapları da tanrıçanın betimlemelerinde görülen diğer nesneler arasındadır. Bu örnekler, zafer kutlamalarının müzik ve dinsel sunu boyutlarını görünür kılar. Böylece Nike tasvirleri, kazanma anının yanında kutlamaya ilişkin ayrıntılar da taşır. [1]
Metropolitan Sanat Müzesi’ndeki bir lekythos, Nike’yi kollarını uzatarak sunağa koşarken gösterir. Carlsruhe Ressamı’na atfedilen kırmızı figürlü kap, MÖ 450–425 arasına tarihlenir. Burada tanrıçanın hareketi, sunağın bulunduğu dinsel bağlamla aynı sahnede yer alır. Nike’yi tanımak için kanatlarla birlikte hareketin yönüne de bakmak yararlıdır. [5]
Nike’nin Zeus’la ilişkisi, Pheidias’ın Olympia Zeus Tapınağı için yaptığı kült heykelinde görülür. Bu tasvirde Zeus, sağ elinde kanatlı bir Nike figürü tutar. Pheidias’ın Atina’daki Athena Parthenos heykeli de sağ elinde kanatlı Nike taşır. Her iki örnekte zafer tanrıçası, başka bir tanrının heykelinde açıkça betimlenir. [2]
Kanat, çelenk ve palmiye dalı tasvirlerde ne ifade eder?
Nike’nin standart tasvirlerindeki kanatlar, tanrıçanın hızla yer değiştirme özelliğini görünür kılar. Sorunun doğrudan cevabı, kanatlarla hızlı hareket arasında kurulan bu bağlantıdır. Heykellerde uçuşun veya yere konmanın canlandırılması da aynı hareket özelliğini işler. Bu yüzden kanatları değerlendirirken Nike’nin duruşunu da birlikte incelemek gerekir. [2][3]
Metropolitan Sanat Müzesi’ndeki pişmiş toprak Nike, MÖ beşinci yüzyıl sonuna tarihlenir. Yüksekliği 17,8 santimetre olan heykelciğin envanter numarası ise 07.286.23 olarak kayıtlıdır. Müzenin açıklaması, Nike’nin üç boyutlu tasvirlerinde hareketi canlandırma çabasına dikkat çeker. Küçük heykelcik, tanrıçanın tasvirini somut bir eser üzerinden inceleme olanağı verir. [3]
Çelenk ile palmiye dalı, Nike’nin taşıdığı zafer ve üstünlük simgeleridir. Bunlar, kazananlara verilen onurun tasvir içinde görünür olmasını sağlayan nesnelerdir. Kanatlar hareketi anlatırken çelenk ve palmiye dalı, elde edilen başarıya işaret eder. Aynı figürdeki bu ayrıntılar, Nike’nin farklı özelliklerini birlikte okumaya yardımcı olur. [4]
Bununla birlikte Nike’nin elindeki nesne, her eserde aynı kesinlikle tanımlanamaz. Metropolitan Sanat Müzesi, sunağa koşan Nike’nin çelenk taşımasını olasılık olarak sunar. Lekythostaki boya kaybı, eldeki nesnenin kesin biçimde belirlenmesini güçleştirir. Bu nedenle bu özel eseri anlatırken çelengi kesin bir ayrıntı saymamak gerekir. [5]
Louvre’daki Semadirek Nike’sinde hareket, gemi biçimindeki kaideyle birlikte anlam kazanır. Heykel, tanrıçayı geminin üzerine konduğu anda gösteren bir adak eseridir. Semadirek Adası’ndaki kutsal alan için hazırlanan tasvirde, konma anı açıkça öne çıkar. Siz heykeli incelerken kanatların yanında kaidenin biçimine de dikkat edebilirsiniz. [9]
Nike ile Athena Nike ve Roma’nın Victoria’sı arasındaki ilişki nedir?
Athena Nike, Atina’nın koruyucu tanrıçası Athena’nın zafer sağlayan yönünü belirten kült unvanıdır. Nike ise kendi adıyla zaferi kişileştiren tanrıça olarak tanımlanır. Bu ayrım, Athena Nike adındaki Nike sözcüğünü doğru anlamaya yardımcı olur. Pheidias’ın Athena Parthenos heykelindeki kanatlı Nike de iki figürün ilişkisini gösterir. [1][2]
Athena Nike Tapınağı, Atina Akropolisi’nin güneybatı girişini koruyan burç üzerinde bulunur. Akropolis Restorasyon Servisi, yapının inşasını MÖ 427–424 arasına tarihler. İon düzenindeki tapınağın hem ön hem arka cephesinde dörder sütun vardır. Athena’nın zafer sağlayan yönüne ilişkin kült, burada belirli bir yapıyla ilişkilidir. [6]
MS ikinci yüzyılda yazan Pausanias, Atina’daki kanatsız kült imgesini Nike Apteros diye adlandırır. Kanatsızlığı, zaferin kentten ayrılmaması inancıyla açıklayan bir antik yorum aktarır. Bu açıklama, imgenin Athena Nike kültüne ait olduğu değerlendirmesiyle birlikte okunmalıdır. Dolayısıyla Pausanias’ın aktardığı yorum, bütün Nike tasvirlerine uygulanacak genel açıklama değildir. [7]
Athena Nike Tapınağı’nın parapet kabartmalarında ise kanatlı Nike figürleri yer alır. Bu figürler, oturan Athena’nın huzurunda zafer anıtları diker ve kurbanlık boğalar götürür. Kanatsız kült imgesiyle kanatlı kabartmalar, bu nedenle ayrı örnekler olarak değerlendirilmelidir. Aynı kutsal alanın tasvirlerinde, figürlerin hangi bağlamda bulunduğu açıklamayı belirler. [7]
Nike’nin Roma dinindeki karşılığı ise Latince adı zafer anlamına gelen Victoria’dır. Böylece Nike ve Victoria adları, kendi dillerinde aynı kavrama karşılık gelir. Athena Nike adını açıklarken kült unvanı, Victoria’yı açıklarken Roma karşılığı öne çıkar. Bu adları ayırmak, Yunan ve Roma bağlamları arasındaki ilişkiyi takip etmeyi kolaylaştırır. [2][4]
Kısa kronoloji
Nike’nin anlatılarıyla eserleri, farklı tarihlerde karşımıza çıkan ayrı örnekler üzerinden izlenebilir. Aşağıdaki sıralama, eserlerin yapım tarihleriyle daha sonraki buluntu tarihlerini birlikte gösterir.
- MÖ 450–425 Carlsruhe Ressamı’na atfedilen lekythosta, sunağa doğru koşan Nike figürü betimlenir. [5]
- MÖ 427–424 Athena Nike Tapınağı, Atina Akropolisi’nin güneybatı girişindeki burç üzerinde inşa edilir. [6]
- MÖ beşinci yüzyıl sonu Metropolitan Sanat Müzesi’ndeki, kanatları ayrı takılan pişmiş toprak Nike heykelciği yapılır. [3]
- Yaklaşık MÖ 410 Athena Nike Tapınağı parapeti için Sandalını Düzelten Nike kabartması yapılır. [8]
- MÖ 200–175 Louvre koleksiyon kaydına göre Semadirek Nike’si bu tarih aralığında yapılır. [10]
- MS ikinci yüzyıl Pausanias, Atina’daki Nike Apteros imgesini ve kanatsızlığa ilişkin açıklamayı kaydeder. [7]
- 1835 Sandalını Düzelten Nike kabartması, Athena Nike Tapınağı’nın yakınında gün yüzüne çıkar. [8]
- 1863 Semadirek Nike’si, Charles Champoiseau’nun Semadirek Adası’nda yürüttüğü kazıda bulunur. [10]
- 1950 Semadirek Nike’sinin sağ eli bulunur ve elin boş olduğu anlaşılır. [4]
Kitaplara girmeyen ayrıntılar
Metropolitan Sanat Müzesi’ndeki küçük Nike heykelciğinin kanatları, bugün eserin üzerinde bulunmaz. Ancak sırtındaki yuvalar, kanatların ayrı parçalar halinde takıldığını ortaya koyar. Dolayısıyla bugünkü eksik görünüm, eserin başlangıçta kanatsız tasarlandığı anlamına gelmez. 07.286.23 numaralı heykelcikte korunmuş bağlantı yerleri, kayıp parçalar hakkında somut bilgi sağlar. [3]
Sandalını Düzelten Nike kabartması, yaklaşık MÖ 410 tarihli kanatlı tanrıça tasviridir. Akropolis Müzesi, hareketi kutsal alana yalınayak girmek için sandalı düzeltmek veya çözmek olarak açıklar. Siz bu harekete, gündelik hayatta ayakkabınızla ilgilenirken yaptığınız hareket üzerinden yaklaşabilirsiniz. Kabartmada Nike’nin zaferle ilişkisine, belirli bir giriş davranışı da eşlik eder. [8]
Pentelikon mermerinden yapılan Sandalını Düzelten Nike kabartması, 1,06 metre yüksekliğindedir. Eser, 1835’te Athena Nike Tapınağı’nın yakınında gün yüzüne çıkarılmıştır. Yapım tarihiyle bulunma tarihi arasındaki ayrım, bu kabartmanın kaydında açıkça görülebilir. Yaklaşık MÖ 410 tarihi eserin yapımını, 1835 ise bulunmasını belirtir. [8]
Semadirek Nike’sinin heykeli Paros mermerinden, gemi biçimindeki kaidesi Lartos mermerinden yapılmıştır. Gövde ve kanatlar da ayrı işlenmiş, ardından bir araya getirilmiştir. Bu ayrıntı, bugün birlikte görülen eserin farklı parçalarla oluşturulduğunu gösterir. Metropolitan’daki pişmiş toprak Nike’de de kanatların ayrı takılmasıyla karşılaşılır. [3][10]
Semadirek Nike’sinin 1950’de bulunan sağ eli, eski yorumların yeniden değerlendirilmesini sağlamıştır. Önceden bu elde çelenk veya borazan bulunduğu yönünde varsayımlar yapılmıştır. Bulunan parça ise Nike’nin sağ elinin boş olduğunu ortaya koymuştur. Bu örnekte yeni buluntu, heykelin taşıdığı düşünülen nesne hakkındaki yorumu değiştirmiştir. [4]
Sık sorulan sorular
Nike ne tanrıçasıdır ve adı ne anlama gelir?
Nike, Antik Yunan’da savaşta ve barışçıl yarışmalarda kazanılan zaferin tanrıçasıdır. Antik Yunancadaki Νίκη adı doğrudan zafer anlamına gelir.
Nike neden kanatlı tasvir edilir?
Nike’nin kanatları, tanrıçanın bir yerden diğerine hızla ulaşmasını görünür kılar. Heykel tasvirlerinde uçuş veya yere konma anı da canlandırılır.
Nike ile Athena Nike aynı tanrıça mıdır?
Nike zaferin kişileştirmesidir; Athena Nike ise Athena’nın zafer sağlayan yönünü belirten kült unvanıdır. Pheidias’ın Athena Parthenos heykeli, sağ elinde kanatlı Nike taşır.
Semadirek Nike’si ne zaman yapılmış ve bulunmuştur?
Louvre koleksiyon kaydı, Semadirek Nike’sini MÖ 200–175 arasına tarihler. Heykel, Charles Champoiseau’nun Semadirek Adası’ndaki kazısında 1863’te bulunmuştur.
Kaynaklar
- Theoi — Nike theoi.com
- Brigham Young Üniversitesi — Nike ogcma.byu.edu
- The Metropolitan Museum of Art — Terracotta statuette of Nike metmuseum.org
- Missouri Üniversitesi Sanat ve Arkeoloji Müzesi — The Goddess Nike maa.missouri.edu
- The Metropolitan Museum of Art — Terracotta squat lekythos metmuseum.org
- Acropolis Restoration Service — Temple of Athena Nike ysma.gr
- English Wikipedia — Nike (mythology), Athena Nike bölümü en.wikipedia.org
- Acropolis Museum — The Sandalbinder theacropolismuseum.gr
- Musée du Louvre — Un escalier pour la Victoire louvre.fr
- Musée du Louvre — Victoire de Samothrace, koleksiyon kaydı collections.louvre.fr
Görsel: Nike, or Victory. (Greek mythology systematized).png — Illustrated by Engravings on Wood., Public domain
