Magna Carta 1215: Kralın Yetkisini Sınırlayan İlk Belge mi?

1215 Magna Carta’sının altında tek bir imza yoktur. Belge, Kral John’un büyük mührüyle doğrulandı. Baronlar bile kendi mühürlerini eklemedi. Buna rağmen bu parşömen yüzyıllardır kralın hukuka bağlılığının simgesi sayılır. Bu yazıda Magna Carta’nın ne olduğunu, 15 Haziran 1215’te Runnymede’de neler yaşandığını ve belgenin bugün nerede sergilendiğini öğreneceksiniz.

Konu size uzak gelebilir. Oysa “mahkeme kararı olmadan kimse hapse atılamaz” fikri bugün size sıradan geliyorsa, bunun yazılı köklerinden biri 1215 metninin 39. maddesidir. O madde, özgür bir kişinin yasal hüküm olmadan tutuklanmasını yasaklıyordu. Aşağıda maddeleri, kronolojiyi, sergi yerlerini ve kitaplara girmeyen ayrıntıları bulacaksınız.

Magna Carta nedir, ne demek?

Magna Carta Latince “Büyük Şart” anlamına gelir. Türkçede “Büyük Sözleşme” karşılığı da kullanılır. Belgenin uzun adı Magna Carta Libertatum’dur. Bu ad Türkçeye “Büyük Özgürlükler Sözleşmesi” olarak çevrilir.

Peki belge tam olarak nedir? En kısa tanımı şudur: İngiltere Kralı John ile isyancı baronlar arasında 15 Haziran 1215’te kabul edilen bir kraliyet haklar şartı. Yani bir anlaşma metnidir. Kral, belirli hakları yazılı olarak tanımayı kabul eder.

Georgetown Hukuk Kütüphanesi’nin açıklamasından çıkan ayrım şudur: Magna Carta anayasal bir temel metindir. Ancak devlet düzeninin tamamını tek belgede kuran modern bir anayasa değildir. Bu ayrımı aklınızda tutun. Belge bir devletin bütün kurumlarını tarif etmez. Kral ile baronlar arasındaki belirli anlaşmazlıkları çözer.

Magna Carta ne zaman ve nerede imzalandı?

Tarih 15 Haziran 1215’tir. Yer, Runnymede adlı bir çayırlıktır. Runnymede, İngiltere’de Windsor ile Staines arasında, Thames Nehri kıyısında bulunur.

“Nerede imzalandı” sorusunun yanıtında küçük bir düzeltme gerekir. Belge imzalanmadı, mühürlendi. 1215 metninde hiçbir imza yoktur. Doğrulama kraliyet büyük mührüyle yapıldı. Baronlar da kendi mühürlerini eklemedi. Dolayısıyla “Runnymede’de mühürlendi” demek daha doğrudur.

Belgenin ilanı da aynı gün olmadı. Şartlar anlaşmadan dört gün sonra, 19 Haziran 1215’te yayımlandı. John, görevlilerine mühürlü bir emir gönderdi. Emir, barışın duyurulmasını istiyordu. Yani Magna Carta Runnymede’de kabul edildi, krallığa görevliler aracılığıyla ilan edildi.

Magna Carta kime ait? Baronlar neden ayaklandı?

Belgeyi çıkaran taraf Kral John’dur. Metin onun adına yazıldı ve onun mührünü taşıdı. Karşı taraf ise isyancı baronlardır. Bu yüzden Magna Carta tek bir kişiye ait değildir. Bir pazarlığın ürünüdür.

Baronlar neden ayaklandı? Başlıca üç gerekçe vardı: aşırı vergiler, keyfî yönetim ve adalete erişimin engellenmesi. Baronlar bu üç sorunu yazılı güvenceyle çözmek istedi.

Burada bir noktaya dikkat edin. Belge, bütün insanlar için eşit haklar bildirgesi olarak tasarlanmadı. Öncelikli amacı baronların kral karşısındaki haklarını korumaktı. Siz bugün metni okuduğunuzda evrensel ilkeler görebilirsiniz. 1215’teki baronlar ise kendi toprakları ve vergileri için pazarlık ediyordu.

Magna Carta maddeleri: en çok konuşulan hükümler

Önce bir uyarı. 1215 metninde numaralandırılmış madde yoktur. Bugün kullanılan 63 maddelik düzeni hukukçu William Blackstone 1759’da oluşturdu. Yani “12. madde” dediğimizde Blackstone’un numarasını kullanıyoruz.

1215 metninde öne çıkan maddeler şunlardır:

• 1. madde: İngiliz Kilisesi özgür olacak, hakları ve özgürlükleri korunacaktır.
• 12. madde: Askerlik bedeli ve feodal yardımlar, krallığın ortak danışması olmadan alınamaz. Kralın fidyesi ve büyük çocuklarının belirli törenleri bu kuralın istisnasıdır.
• 39. madde: Özgür bir kişi, eşitlerinin hukuka uygun hükmü veya ülke hukuku dışında tutuklanamaz, hapsedilemez, mülkünden yoksun bırakılamaz.
• 40. madde: Hak ve adalet kimseye satılmaz, kimseden esirgenmez, geciktirilmez.
• 61. madde: Kral bir ihlali bildirimden itibaren 40 gün içinde gidermezse, 25 baron kralın kalelerine, topraklarına ve mallarına el koyabilir.

1. madde ayrıca dikkat çeker. Baronlar krala güvenmiyordu. Bu yüzden metne bir yaptırım mekanizması koydular. 25 kişilik bir kurul, kralı kendi malına el koyarak zorlayabilecekti.

Bugün durum farklıdır. 1297 sürümünün yalnızca üç maddesi yürürlüktedir. Bunlar İngiliz Kilisesi’nin özgürlükleri, Londra’nın özgürlükleri ve hukuki usul güvenceleriyle ilgilidir.

Magna Carta’nın önemi: gerçekten ilk belge mi?

Birleşik Krallık Parlamentosu’nun tanıtım sayfası, 1215 Magna Carta’sını kralın ve yönetiminin hukukun üstünde olmadığını yazıya geçiren ilk belge olarak niteler. Yaygın anlatı budur.

Karşı görüş de yine Parlamento’nun içinden gelir. Lordlar Kamarası Kütüphanesi, belgenin tarihsel öncüllerini sayar. Bunlar arasında I. Henry’nin 1100 tarihli Taç Giyme Şartı vardır. Bu nedenle Magna Carta’yı kralın yetkilerini sınırlayan mutlak anlamda ilk belge saymak yanıltıcıdır.

O hâlde etkisi nerede görülür? ABD Ulusal Arşivleri, Amerikan Anayasası’nın 1791’de kabul edilen Beşinci Değişikliği’ndeki hukuki usul güvencesini Magna Carta’nın ülke hukukuna göre işlem yapılması ilkesinin devamı olarak açıklar. Siz bir Amerikan mahkeme dizisinde usul güvencesinden söz edildiğini duyduğunuzda, 1215’in 39. maddesinin uzak bir yankısını duyarsınız.

Belge ayrıca bir benzetme kalıbına dönüştü. Max Planck Hukuk Tarihi ve Hukuk Teorisi Enstitüsü’nün araştırmasına göre çağdaşlar, Kraliçe Victoria’nın 1858 tarihli Hindistan bildirgesine “Magna Carta of India” dedi. Filipinler’de 14 Ağustos 2009’da onaylanan 9710 sayılı kadın hakları kanunu resmî olarak Magna Carta of Women adını taşır.

Magna Carta tarihi: kısa kronoloji

Belgenin ilk sürümü birkaç ay dayandı. Papa III. Innocentius, Ağustos 1215’te Magna Carta’yı hükümsüz ilan etti. Eylül 1215’te kral ile isyancı baronlar arasında iç savaş başladı. John 1216’da öldü. Oğlu III. Henry döneminde belge 1216, 1217 ve 1225’te değişikliklerle yeniden yayımlandı. I. Edward döneminde, 1297’de, 1225 sürümü kanun siciline geçirildi. Böylece İngiliz yazılı hukukunun parçası oldu.

1. 1100 I. Henry, Magna Carta’nın öncüllerinden sayılan Taç Giyme Şartı’nı yayımladı.
2. 15 Haziran 1215 Kral John ile baronlar Runnymede’de Magna Carta üzerinde anlaştı.
3. 19 Haziran 1215 Anlaşmanın şartları yayımlandı.
4. Ağustos 1215 Papa III. Innocentius belgeyi hükümsüz ilan etti.
5. Eylül 1215 Kral ile isyancı baronlar arasında iç savaş başladı.
6. 1216 John öldü; belge III. Henry adına yeniden yayımlandı.
7. 1217 Belge yeniden yayımlandı; aynı yıl Orman Şartı ayrı bir belge olarak çıkarıldı.
8. 1225 III. Henry, sonradan kanun siciline alınacak sürümü yayımladı.
9. 1297 I. Edward döneminde 1225 sürümü kanun siciline geçirildi.
10. 1759 William Blackstone bugünkü madde numaralandırmasını oluşturdu.
11. 2009 1215 tarihli dört nüsha UNESCO Dünya Belleği Uluslararası Sicili’ne alındı.

Magna Carta nerede sergileniyor?

1215’ten dört özgün nüsha kaldı. İkisi Londra’daki British Library’dedir. Biri Salisbury Katedrali’ndedir. Lincoln Katedrali’ne ait olan dördüncüsü ise Lincoln Castle’da bulunur.

İngiltere’ye giderseniz nüshaları üç ayrı noktada görebilirsiniz. Salisbury Katedrali kendi nüshasını Chapter House adlı bölümdeki sergide gösterir. Lincoln nüshası, Lincoln Castle içindeki David P J Ross Magna Carta Vault adlı sergi alanındadır. Bu dört nüsha 2009’da UNESCO Dünya Belleği Uluslararası Sicili’ne alındı.

Kitaplara girmeyen ayrıntılar

• İmza yok, mühür var. 1215 belgesinde imza bulunmaz. Doğrulama kraliyet büyük mührüyle yapıldı; baronlar kendi mühürlerini eklemedi.
• Numaralar 1759’dan. Özgün metinde madde numarası yoktur. 63 maddelik düzeni William Blackstone 1759’da oluşturdu.
• Adını ormandan aldı. “Magna Carta” adı, 1217’de ayrı çıkarılan Orman Şartı’ndan ayırt edilmesi için verildi.
• Dul kadınlar için bir madde. 8. madde dul kadınların evlenmeye zorlanmasını yasaklar. Ancak yeniden evlenmek için toprağı tuttukları kralın veya lordun onayını şart koşar.
• Balık bentleri bile var. 33. madde, deniz kıyıları hariç Thames, Medway ve İngiltere’nin diğer sularındaki balık bentlerinin kaldırılmasını ister.

Sık sorulan sorular

Kaynaklar

1. Türkçe Vikipedi — Magna Carta tr.wikipedia.org
2. Avam Kamarası Kütüphanesi — Magna Carta: Does it still matter? commonslibrary.parliament.uk
3. Birleşik Krallık Parlamentosu — Magna Carta parliament.uk
4. Birleşik Krallık Parlamentosu — 1215 Magna Carta parliament.uk
5. Birleşik Krallık Ulusal Arşivleri — Magna Carta nationalarchives.gov.uk
6. Birleşik Krallık Ulusal Arşivleri — Magna Carta 1259–1306 nationalarchives.gov.uk
7. İngilizce Wikipedia — Magna Carta en.wikipedia.org
8. Lordlar Kamarası Kütüphanesi — A Brief History of the Magna Carta researchbriefings.files.parliament.uk
9. Georgetown Hukuk Kütüphanesi — UK Constitutional Law guides.ll.georgetown.edu
10. Yale Hukuk Fakültesi — Avalon Project, Magna Carta 1215 avalon.law.yale.edu
11. University of East Anglia — The Magna Carta Project magnacarta.cmp.uea.ac.uk
12. Salisbury Katedrali — See Magna Carta salisburycathedral.org.uk
13. Lincoln Castle — Magna Carta lincolncastle.com
14. Birleşik Krallık UNESCO Millî Komisyonu — 1215 Magna Carta unesco.org.uk
15. ABD Ulusal Arşivleri — Magna Carta archives.gov
16. ABD Kongre Kütüphanesi — Magna Carta in Culture loc.gov
17. Max Planck Hukuk Tarihi ve Hukuk Teorisi Enstitüsü — The Myth of Magna Carta lhlt.mpg.de

Görsel: Magna Carta (British Library Cotton MS Augustus II.106).jpg — Original authors were the barons and King John of England. U, Public domain