Kûh-i Nûr elması: Hindistan’ın iadesini istediği taşın yolu

Londra Kulesi’nde sergilenen 105,60 karatlık bir elmas, dört ülkenin hak iddiasına konu oluyor. Hindistan, Pakistan, İran ve Afganistan taş üzerinde hak ileri sürerken Britanya hükümeti onu 1849’da yasal yoldan edindiğini söylüyor.

Bu yazıda Kûh-i Nûr adının ne anlama geldiğini, elmasın Delhi’den Londra’ya uzanan yolunu ve iade tartışmasının 2026’daki son durumunu bulacaksınız. Bir gün Londra’ya yolunuz düşerse Jewel House’ta elmasa bakarken neye baktığınızı da bileceksiniz.

Kûh-i Nûr ne demek?

Kûh-i Nûr, Farsçada “Işık Dağı” anlamına gelir. Ad, Koh-i-Noor ve Kuh-e Nur biçimlerinde de yazılır. Türkçe kaynaklarda “Kuh-i Nur” yazımına da rastlarsınız.

İsim bir yer adı gibi durur ama bir elması anlatır.

Kûh-i Nûr elması nereden çıktı?

Historic Royal Palaces, elmasın muhtemel kökenini Hindistan’ın orta-güney kesimindeki Golkonda madenleri olarak gösterir. Burada “muhtemel” sözü önemlidir. Taşın erken tarihi kesin değildir.

Tartışma 1526 civarına uzanır. Nevil Story Maskelyne ve Edwin Streeter, Babür’ün 1526 olayları bağlamında anlattığı elması Kûh-i Nûr’la özdeşleştirdi. Mineralog Valentine Ball ise taşın Büyük Moğol elmasının bir parçası olduğunu savundu.

Yani Babür’ün anılarındaki elmas ile Londra’daki taşın aynı olup olmadığı hâlâ tartışmalıdır.

Elmas Delhi’den İran’a, oradan Lahor’a nasıl gitti?

İlk sağlam halka 1739’dur. Nadir Şah o yıl Delhi’yi ele geçirdi ve Kûh-i Nûr’u Babür hükümdarı Muhammed Şah’tan aldı.

Sarık öyküsünü duymuş olabilirsiniz. Anlatıya göre Nadir Şah, Muhammed Şah’la sarık değiştirdi, elması sarığın içinde buldu ve ona “Işık Dağı” adını verdi. Encyclopaedia Iranica bu öyküyü belgelenmiş bir olay olarak değil, efsane olarak aktarır.

Nadir Şah 1747’de öldü. Elmas, Afganistan’daki Dürrânî hükümdarlarının eline geçti. 1813’te ise Sih hükümdarı Ranjit Singh’in mülkiyetine girdi.

Lahor Antlaşması elması Britanya’ya nasıl verdi?

29 Mart 1849 tarihli Lahor Antlaşması’nın üçüncü maddesi, Kûh-i Nûr’un Kraliçe Victoria’ya teslim edilmesini öngörüyordu. Britanya’nın “yasal edinim” savunması bu maddeye dayanır.

Historic Royal Palaces olayı şöyle özetler: Doğu Hindistan Şirketi, 1849’da taşı tahtından indirilmiş çocuk Mihrace Duleep Singh’ten bir antlaşma koşulu olarak aldı. Yani teslim eden taraf, tahtını kaybetmiş bir çocuktu.

Taş sonra Londra’ya gitti. 1851’de Crystal Palace’ta düzenlenen Büyük Sergi’de halka gösterildi.

1852’de elmas neden yeniden kesildi?

Kûh-i Nûr 1852’de yeniden kesildi. Amaç, parlaklığını artırmak ve dönemin Avrupa beğenisine uydurmaktı. Gems & Gemology’de yayımlanan araştırmaya göre kesim, taşı 186,1 eski karattan 105,60 modern karatlık oval biçime dönüştürdü.

Yaklaşık 80 karat gibi bir kayıp var. Yani taşın ağırlığının yaklaşık yüzde 43’ü kesimde gitti. Bugün gördüğünüz parlak oval, Babür ya da Sih dönemindeki taşın kendisi sayılmaz.

Kesimin ardından Kraliçe Victoria elması broş ve baş süsü olarak kullandı. Taş daha sonra Alexandra, Mary ve Ana Kraliçe Elizabeth’in taçlarına takıldı.

Kısa kronoloji

1. 1526 Babür’ün anılarında büyük bir elmas anlatılır; Kûh-i Nûr’la özdeşliği tartışmalıdır.
2. 1739 Nadir Şah, Delhi’yi ele geçirerek Kûh-i Nûr’u aldı.
3. 1813 Elmas, Sih hükümdarı Ranjit Singh’in eline geçti.
4. 29 Mart 1849 Lahor Antlaşması, elmasın Kraliçe Victoria’ya teslimini öngördü.
5. 1851 Elmas Londra’daki Büyük Sergi’de gösterildi; eski biçiminin kalıbı alındı.
6. 1852 Yeniden kesilen taş, 105,60 modern karatlık oval biçime dönüştü.
7. 1937 Elmas Ana Kraliçe Elizabeth’in tacına yerleştirildi.
8. 2002 Elması taşıyan taç, Ana Kraliçe’nin cenazesinde tabutunun üzerine konuldu.
9. 19 Nisan 2016 Hindistan hükûmeti dostane yollarla iade için çaba göstereceğini açıkladı.
10. 2 Şubat 2023 Hindistan’ın parlamento yanıtında elmasa özel bir dönüş takvimi açıklanmadı.
11. 2023 Camilla’nın taç giyme töreninde Kûh-i Nûr kullanılmadı.
12. Nisan 2026 Zohran Mamdani’nin iade çağrısı tartışmayı yeniden gündeme taşıdı.

Kitaplara girmeyen ayrıntılar

• 38 gün, 8.000 sterlin. Garrard’ın Londra’daki atölyesinde yapılan 1852 yeniden kesim işlemi 38 gün sürdü ve 8.000 sterline mal oldu.
• Kayıp biçimin kalıbı. Londra Doğa Tarihi Müzesi, elmasın eski biçimi kaybolmadan önce 1851’de bir kalıbının alınmasını sağladı.
• Zirkonyadan model. Scott D. Sucher ve Dale P. Carriere’nin 2008 tarihli araştırması, bu kalıptan yapılmış alçı kopyayı lazer ve X-ışınıyla inceledi. Sonuçta kübik zirkonyadan, eski biçime uygun bir elmas modeli üretildi.
• Bisküvi kutusu. İkinci Dünya Savaşı sırasında Windsor Kalesi’nde korunan Kûh-i Nûr, pamukla sarılarak önce cam bir kavanoza, ardından bisküvi kutusuna konuldu.
• Cenazedeki taç. Elması taşıyan taç, Ana Kraliçe Elizabeth’in 2002’deki cenazesinde tabutunun üzerine yerleştirildi.

Kûh-i Nûr lanetli mi?

Anlatıya göre elmas, onu takan erkeklere uğursuzluk getirir. Bu bir efsanedir. Historic Royal Palaces, aynı taş hakkında şans getirdiğini savunan karşıt efsanelerin de bulunduğunu belirtir.

Somut kayıtlar daha sade bir tablo çizer. Taş yüzyıllar boyunca savaşlarda, antlaşmalarda ve fetihlerde el değiştirdi. Bu sahiplik zincirini bir lanetle açıklamak yerine, 1739’daki Delhi seferine ve 1849’daki Lahor Antlaşması’na bakmak daha öğreticidir.

Kraliyet ailesinin bugünkü tutumu da bu efsaneyle ilgili değil, tören tercihleriyle ilgilidir. Buckingham Sarayı’nın Şubat 2023’te açıkladığı taç tercihi, Camilla’nın taç giyme töreninde Kûh-i Nûr’un kullanılmayacağını ortaya koydu. Kraliyet ailesinin resmî açıklamasına göre o tören için seçilen Kraliçe Mary tacına Cullinan III, IV ve V elmasları yerleştirildi.

Kûh-i Nûr Hindistan’a dönecek mi?

Kısa yanıt: şu an kesinleşmiş bir iade anlaşması ya da dönüş tarihi yok. Gelişmeleri sırayla izleyebilirsiniz.

Britanya Başbakanı David Cameron, Hindistan’a yaptığı 2010 ve 2013 ziyaretlerinde elmasın iadesini reddetti. Hindistan Kültür Bakanlığı 19 Nisan 2016 tarihli açıklamasında, “hediye” görüşünün önceki hükûmetlere ilişkin kayıtlarda bulunduğunu söyledi. Bakanlık mahkemeye henüz kendi resmî görüşünü sunmadığını belirtti ve elması dostane yollarla geri getirmeye çalışacağını bildirdi.

Kültür Bakanı G. Kishan Reddy’nin 2 Şubat 2023 tarihli parlamento yanıtı da aynı çizgideydi. Yanıt, Hint kökenli eski eserleri geri getirme taahhüdünü yineledi. Kûh-i Nûr için özel bir takvim vermedi.

Tartışma Nisan 2026’da yeniden alevlendi. New York Belediye Başkanı Zohran Mamdani iade çağrısı yaptı. Buckingham Sarayı yorum yapmayı reddetti. Belediye başkanının ofisi de konunun Kral Charles’la görüşüldüğünü doğrulamadı.

Son olarak, Hindistan, Pakistan, İran ve Afganistan elmas üzerinde hak ileri sürerken Britanya 1849 Lahor Antlaşması’nı dayanak gösterir.

Sık sorulan sorular

Kaynaklar

1. Türkçe Vikipedi — Kuh-i Nur tr.wikipedia.org
2. Historic Royal Palaces — The Crown Jewels hrp.org.uk
3. Encyclopaedia Iranica — KOH-I-NOOR iranicaonline.org
4. İngilizce Wikipedia — Koh-i-Noor en.wikipedia.org
5. GIA — The Use of Laser and X-Ray Scanning to Create a Model of the Historic Koh-I-Noor Diamond gia.edu
6. The Independent — What is the Koh-i-Noor diamond and why is the jewel so controversial? the-independent.com
7. Hindistan Kültür Bakanlığı / PIB — Clarification on Kohinoor Diamond pib.gov.in
8. Hindistan Parlamentosu — Rajya Sabha, 22 sayılı soru sansad.in
9. Associated Press — Koh-i-noor diamond not part of King Charles III’s coronation apnews.com
10. The Royal Family — Coronation Day royal.uk

Görsel: THE KOH-I-NOOR, OR MOUNTAIN OF LIGHT.jpg — AnonymousUnknown author, Public domain