Kızıl Kmerler ve Pol Pot: Kamboçya Soykırımı Nasıl Yaşandı?

Bir sabah evinizden ayrılmanız emredilse ve yalnızca üç gün sonra döneceğiniz söylense, kapıyı kilitler miydiniz? 17 Nisan 1975’te Phnom Penh sakinlerinin çoğu bu soruyu düşünmeye bile zaman bulamadı. O sabah Kızıl Kmer kuvvetleri başkente girdi ve en az 2 milyon kişi kırsala sürülmeye başlandı.

Bu yazıda Kızıl Kmerlerin kim olduğunu, Pol Pot’un nasıl iktidara geldiğini ve 1975–1979 arasında Kamboçya’da neler yaşandığını öğreneceksiniz. S-21 hapishanesini, ölü sayısı tartışmasını, 2018’deki soykırım kararını ve konuyu işleyen film ile kitabı da bulacaksınız. Her bilgi, yazının sonundaki kaynaklardan birine dayanıyor.

Kızıl Kmerler kimdir?

Kızıl Kmerler, Kamboçya’yı 1975–1979 arasında yöneten, Pol Pot önderliğindeki radikal komünist hareketti [1]. Mao Zedong’dan etkilenen ideolojileri dört şeyi birleştiriyordu: tek parti yönetimi, kolektif tarım, özel mülkiyetin kaldırılması ve yoğun Kmer milliyetçiliği [2].

Ad, Fransızca ‘Khmers Rouges’ yani ‘Kızıl Kmerler’ anlamına gelir. İngilizce yazılışı ‘Khmer Rouge’ olan bu adı Collins sözlüğü Amerikan İngilizcesinde /ˈkmɛər ˈruːʒ/ diye okutur [3]. Türkçe yaklaşık karşılığı ‘kmer ruuj’dur. Yazılı Türkçede ise ‘Kızıl Kmerler’ demek yeterlidir.

Rejimin resmî adı Demokratik Kampuçya’ydı. Hareketin partisi Kampuçya Komünist Partisi’ydi.

Pol Pot kimdir ve iktidara nasıl geldi?

Asıl adı Saloth Sar olan Pol Pot, Şubat 1963’te parti sekreterliğine seçildi. Aynı toplantıda Nuon Chea yardımcısı oldu [4]. Başkenti ele geçirmelerine o günden sonra on iki yıl vardı.

Dönüm noktası Mart 1970’te geldi. Lon Nol yönetimindeki darbe Prens Sihanouk’u devirdi. Kızıl Kmerler de devrik prensin sürgündeki hükümetiyle ittifak kurdu [6]. Yaklaşık beş yıl süren iç savaşın sonunda, 17 Nisan 1975 sabahı Phnom Penh’i ele geçirdiler [7].

Pol Pot, Nisan 1976’da Demokratik Kampuçya’nın başbakanlığına getirildi. 27 Eylül 1977’de ise Kampuçya Komünist Partisi’nin varlığını kamuoyuna açıkladı [17]. Yani ülke, kendisini yöneten partinin adını iki yıldan fazla bir süre resmen öğrenmedi.

Nisan 1975’ten sonra gündelik hayat nasıl değişti?

Phnom Penh’in düşmesinin ardından en az 2 milyon kişi kırsala sürüldü. Yiyecek, su, ilaç ve barınak yetersizliği yüzünden tahliye sırasında binlerce insan öldü [8].

Rejim parayı ve pazarları yasakladı. Halk tarımda, sulama inşaatlarında ve devlet işyerlerinde zorla çalıştırıldı [10]. Bugün sabah market alışverişinizi ya da bir kafede ödediğiniz hesabı düşünün. 1975’ten sonra Kamboçya’da bunların hiçbiri mümkün değildi.

Toplum da iki sınıfa bölündü. Daha önce rejimin denetlediği kırsal bölgelerin sakinlerine ‘temel halk’ denildi. Nisan 1975’te şehirlerden gelenler ise ‘yeni halk’ sayıldı ve daha ağır ayrımcılığa uğradı [12].

Gündelik hayatın başka alanları da hedef alındı:

• Budist rahipler hedef alındı, tapınaklar başka amaçlarla kullanıldı [13].
• Birçok çocuk ailesinden ayrılarak gezici çalışma birliklerine yerleştirildi [13].
• Erkeklere de kadınlara da sade siyah köylü kıyafetleri giydirildi [14].
• Kıyafetler arasında kırmızı krama, siyah pijama biçimindeki giysiler ve araç lastiklerinden yapılmış sandaletler vardı [16].

1976 Anayasası’nın 16. maddesi devlet bayrağını kırmızı zemin üzerinde sarı renkli üç kuleli bir anıt olarak tanımlıyordu [17].

S-21 ve Choeung Ek: infaz düzeni nasıl işliyordu?

Phnom Penh’deki S-21 hapishanesi, iki okul binasından oluşturuldu. Tuol Svay Prey Lisesi ile Tuol Sleng İlkokulu’nun binaları hücrelere ve işkence odalarına dönüştürüldü [18]. Bir okul binasının sınıflarının hücreye çevrilmesi, rejimin hiçbir kurumu dokunulmaz bırakmadığını gösteriyor.

Tuol Sleng Müzesi’nin tahminine göre 1975–1979 arasında S-21’de 15.000–20.000 kişi hapsedildi. Bunların arasında rejimin hain saydığı kendi mensupları da vardı [19]. UNESCO’nun belgelediği Choeung Ek ise S-21 tutuklularını öldürmek için kullanılan bir infaz alanıydı [21].

Bugün ikisi de ziyaret edilebilen anıt alanlarıdır. M-13 eski hapishanesi, Tuol Sleng Soykırım Müzesi ve Choeung Ek Soykırım Merkezi, 11 Temmuz 2025’te ortak bir miras alanı olarak UNESCO Dünya Mirası Listesi’ne alındı [30]. Kamboçya’ya gidecekseniz bu alanlar Phnom Penh’in en ağır, ama en öğretici duraklarıdır.

Rejim nasıl sona erdi?

Kızıl Kmerler 1977’de komşu ülkelere silahlı akınlar düzenledi. Bunun ardından Vietnam, Aralık 1978 sonunda Kamboçya’ya geniş çaplı bir saldırı başlattı [25]. Vietnam kuvvetleri 7 Ocak 1979’da Phnom Penh’e girdi ve Kızıl Kmerlerin merkezi iktidarı sona erdi [26].

S-21’in kapıları o günlerde açıldı. Tuol Sleng Müzesi’ne göre Ocak 1979’da burada hayatta bulunan 12 eski tutsağın dördü çocuktu [20].

Pol Pot ise yargılanmadan öldü. 15 Nisan 1998’de Tayland-Kamboçya sınırındaki bir Kızıl Kmer kampında hayatını kaybetti ve sonradan kurulan ECCC önüne çıkmadı [27].

Kaç kişi öldü, soykırım kararı kimlere verildi?

Yale Üniversitesi Kamboçya Soykırımı Programı, 1975–1979 dönemindeki ölümleri yaklaşık 1,7 milyon kişi olarak hesaplar. Bu, ülke nüfusunun yüzde 21’idir [23]. Ölümlerin nedeni yalnızca infaz değildi. Zorla çalıştırma, açlık ve hastalık da kitlesel ölümlere yol açtı [24].

Sayı konusunda tek bir kesin rakam iddia etmek doğru olmaz. ‘The boundaries of genocide’ çalışması, önceki tahminlerin 1 milyonun altından 3 milyonun üzerine uzandığını belirtir. Kendi modelinde ise 1,9 milyon ortanca değeri ve yüzde 95 güven düzeyinde 1,2–2,8 milyonluk bir aralığı hesaplar [24b].

Hukuki sonuç ECCC’den geldi. Mahkeme 16 Kasım 2018’de Nuon Chea’yı Vietnamlılar ve Çamlara karşı, Khieu Samphan’ı ise Vietnamlılara karşı soykırım suçundan mahkûm etti [28]. Karar metnine göre Müslüman Çamlar bazı bölgelerde domuz eti yemeye zorlandı. İbadetleri ve ana dillerini kullanmaları da yasaklandı [22].

Kızıl Kmerler filmi ve kitabı: nereden başlamalı?

Film için en bilinen örnek 1984 yapımı The Killing Fields’tır [29].

Kitap arayanlar için Ben Kiernan’ın The Pol Pot Regime: Race, Power, and Genocide in Cambodia under the Khmer Rouge adlı eseri başlangıç olabilir. 1975–1979 dönemini inceleyen kitabın üçüncü baskısı Yale University Press tarafından 19 Ağustos 2008’de, 544 sayfa olarak yayımlandı [30b].

Kısa kronoloji

1. Şubat 1963 Saloth Sar, yani Pol Pot, parti sekreteri oldu.
2. Mart 1970 Lon Nol darbesi Sihanouk’u devirdi; Kızıl Kmerler devrik prensle ittifak kurdu.
3. 17 Nisan 1975 Kızıl Kmerler Phnom Penh’i ele geçirdi, halk kırsala sürülmeye başlandı.
4. 1975–1979 Zorla çalıştırma, kitlesel infazlar ve azınlıklara yönelik imha politikaları uygulandı.
5. Nisan 1976 Pol Pot Demokratik Kampuçya başbakanı oldu.
6. 27 Eylül 1977 Pol Pot, Kampuçya Komünist Partisi’nin varlığını açıkladı.
7. Aralık 1978 Vietnam Kamboçya’ya geniş çaplı saldırı başlattı.
8. 7 Ocak 1979 Vietnam kuvvetleri Phnom Penh’e girdi; merkezi iktidar sona erdi.
9. 15 Nisan 1998 Pol Pot Tayland-Kamboçya sınırındaki bir kampta öldü.
10. 16 Kasım 2018 ECCC, Nuon Chea ve Khieu Samphan hakkında soykırım mahkûmiyetleri verdi.
11. 11 Temmuz 2025 Üç anıt alanı UNESCO Dünya Mirası Listesi’ne alındı.

Kitaplara girmeyen ayrıntılar

Bu bölümde sık anlatılmayan beş ayrıntıyı bulacaksınız.

• Ad dışarıdan geldi. ‘Khmers Rouges’ adını 1950’lerin sonunda Prens Norodom Sihanouk yaygınlaştırdı. Kamboçyalı komünistler kendilerini bu adla tanımlamıyordu [2b].
• Üç günlük yalan. Nisan 1975’te Phnom Penh halkına Amerikan bombardımanının yaklaştığı söylendi. Evlerini terk etmeleri emredildi ve üç gün içinde dönebilecekleri yönünde sahte güvence verildi [9].
• Artan pirinç hedefi. Yönetim pirinç üretimi hedefini önce hektar başına 3 tona, ardından 6 tona çıkardı. İşçilere ise ücret ödenmiyordu [11].
• Krama eski bir giysiydi. Kızıl Kmerlerin tanınmak için kullandığı kırmızı-beyaz kareli krama, Angkor öncesine uzanan geleneksel bir Kamboçya giysisinin uyarlanmış biçimiydi [15].
• Hayatta kalanlar arasında çocuklar vardı. S-21’in açıldığı Ocak 1979’da hayatta bulunan 12 eski tutsağın dördü çocuktu [20].

Sık sorulan sorular

Kaynaklar

1. Vikipedi — Kızıl Kmerler tr.wikipedia.org
2. USHMM — Origins of the Khmer Rouge ushmm.org
3. Collins English Dictionary — Khmer Rouge collinsdictionary.com
4. ECCC — Historical Context: Who Were the Khmer Rouge? timeline.eccc.gov.kh
5. ECCC — Historical Context: The Democratic Kampuchea Regime timeline.eccc.gov.kh
6. USHMM — Khmer Rouge Revolution ushmm.org
7. Wikipedia — Khmer Rouge en.wikipedia.org
8. Demokratik Kampuçya Anayasası — Wikisource metni en.wikisource.org
9. ECCC — Pol Pot eccc.gov.kh
10. Tuol Sleng Genocide Museum — History of the Museum tuolsleng.gov.kh
11. UNESCO World Heritage Centre — Cambodian Memorial Sites whc.unesco.org
12. ECCC — Case 002/02 Summary of Judgement eccc.gov.kh
13. Yale University — Cambodian Genocide Program macmillan.yale.edu
14. University of California eScholarship — The boundaries of genocide escholarship.org
15. USHMM — Cambodia 1975–1979 ushmm.org
16. USHMM — S-21, Tuol Sleng ushmm.org
17. USHMM — International Response to Khmer Rouge Rule ushmm.org
18. Yale University Press — The Pol Pot Regime yalebooks.yale.edu
19. UNESCO — Inscription of Cambodia’s Memorial Sites unesco.org

Görsel: Wat Ek killing yard at Arn Chorn-Pond’s child labor camp during Khmer Rouge in 1970s, 1999-04.jpg — Acme66, CC BY-SA 4.0