Jamaika’da neden İngilizce konuşuluyor? Tarihin yanıtı

Jamaika’da İngilizce konuşulmasının temel nedeni, 1655’te başlayan İngiliz sömürge yönetimidir. Siz bu dilin yerleşmesini, İngiliz fethinden 1962’deki bağımsızlığa uzanan tarih üzerinden öğrenebilirsiniz. Bağımsızlık sonrasında da İngilizce, ülkenin resmî işlevlerinin çoğunda kullanılmayı sürdürdü. [3][6]

İspanyolların 1494’te ulaştığı Jamaika’da bugün neden İngilizce resmî dil olarak kullanılıyor? Yanıt, İspanyol yönetiminin sona ermesiyle başlayan hukuk, yönetim ve dil tarihinde bulunuyor. Tainoların zorla çalıştırılmasından Jamaika Kreolünün gelişimine uzanan olaylar, bu değişimin farklı yüzlerini gösteriyor. [3][4][10]

Jamaika nerede, haritada nasıl bulunur?

Jamaika, Karayip Denizi’nde, Küba’nın yaklaşık 145 kilometre güneyinde bulunan bağımsız bir ada ülkesidir. Siz haritada önce Küba’yı bulup güneye baktığınızda Jamaika’nın konumunu daha kolay belirleyebilirsiniz. Bu konum, makaledeki İspanyol ve İngiliz yönetimlerinin geçtiği coğrafyayı somutlaştırır. [1]

Adanın yüzölçümü 10.991 kilometrekaredir; büyüklük bakımından Karayipler’de Küba ve Hispanyola’nın ardından gelir. Böylece Jamaika, Karayipler’in üçüncü büyük adası olarak aynı coğrafi sıralamada yer alır. Ülkenin 2022 nüfus sayımı sonucu ise toplam 2.774.538 kişi olarak verilmiştir. [2]

Bu nüfus verisini, Jamaika’da herkesin aynı dili aynı biçimde konuştuğu şeklinde okumamak gerekir. İngilizce resmî dildir; Jamaika Kreolü ise birçok kişinin evde kullandığı dildir. Dolayısıyla haritadaki tek ülke, dil bakımından yalnızca İngilizceyle açıklanabilecek bir gündelik yaşama sahip değildir. Resmî kullanım ile evde konuşulan dil arasındaki ayrım, tarih boyunca gelişen dil temasına dayanır. [3][10]

İspanyollar Jamaika’ya ne zaman geldi?

İspanyollar 1494’te Jamaika’ya geldiğinde adada yaşayan topluluklar arasında Tainolar bulunuyordu. Sömürgeleştirme sürecinde Tainolar zorla çalıştırılmaya başlandı; adanın tarihi yalnızca Avrupalı yönetimlerden oluşmuyordu. İngiliz fethinden önceki dönemi anlamak için önce bu yerli toplulukların yaşadıklarına bakmak gerekir. [4]

Kalıcı İspanyol sömürge yönetimi, Jamaika’da 1509’dan itibaren kurulmaya başlandı. Bu nedenle 1494’teki geliş ile kalıcı yönetimin başlangıcı, aynı tarih olarak kullanılmamalıdır. Jamaika, 1534’te doğrudan İspanyol kraliyet kolonisi hâline gelerek farklı bir yönetim statüsüne geçti. Bu tarihler, İspanyol yönetiminin tek olayla kurulmadığını, birbirini izleyen aşamalardan geçtiğini gösterir. [4][5]

İspanyol yönetiminin zorunlu emek uygulamaları, Avrupa’dan taşınan hastalıklarla birlikte Tainoları ağır biçimde etkiledi. 1600 yılına gelindiğinde Jamaika’da çok az Taino kalmıştı. Dolayısıyla İspanyol dönemi, yalnızca 1509’da kurulan yönetimin ve 1534’te değişen statünün hikâyesi değildir. Tainoların zorla çalıştırılması ve nüfuslarının azalması da aynı dönemin somut sonuçları arasındadır. İngilizlerin 1655’te ele geçireceği ada, bu sömürgeleştirme sürecinden geçmişti. [4][5][6]

Jamaika nasıl İngiliz sömürgesi oldu?

Amiral William Penn ve General Robert Venables komutasındaki İngiliz kuvvetleri, 10 Mayıs 1655’te Jamaika’ya saldırdı. Başarılı saldırı sonucunda İspanyol yönetimi devrildi ve adanın yönetimi İngilizlerin eline geçti. Bugünkü resmî dilin tarihsel açıklamasında, bu fetih temel dönüm noktasını oluşturur. [3][6]

Ancak 1655’teki askerî başarı, İspanya’nın Jamaika üzerindeki egemenlik iddiasını hemen sona erdirmedi. İspanya’nın adayı geri almak için gönderdiği kuvvetler, 1658’de Rio Nuevo Muharebesi’nde yenildi. İspanya, İngiliz egemenliğini ancak 1670’te imzalanan Madrid Antlaşması ile resmen tanıdı. Bu yüzden askerî fetih ile diplomatik tanıma arasında ayrı tarihler bulunur. [7][8]

İngiliz hukukunun yürürlükte olduğunu ilan eden ilk bildiriler, Jamaika’da 1661’de yayımlandı. Böylece adada hukuk düzenine ilişkin değişiklikler, İspanya’nın 1670’teki resmî tanımasından önce başlamıştı. İngilizcenin yerleşmesini açıklayan sömürge yönetimi, askerî hâkimiyetin yanında bu kurumsal değişimleri de içeriyordu. [3][8]

İngiliz yerleşimcilerin servet edinmesinin başlıca yolu, köleleştirilmiş Afrikalıların emeğine dayanan şeker plantasyonlarıydı. Bu emek düzeni, İngiliz sömürge döneminin ekonomik yapısını açıklayan somut unsurlardan biridir. İngilizce ile Afrika dillerinin teması da Jamaika Kreolünün gelişmesinde belirleyici oldu. Dolayısıyla adanın dil tarihi, hem sömürge yönetimiyle hem köleleştirilmiş insanların dilleriyle bağlantılıdır. [9][10]

İngilizce ile Jamaika Patois’si aynı dil mi?

Jamaika Kreolü veya Patois, İngilizce ile Afrika dillerinin temasından gelişen dildir. Birçok Jamaikalı bu dili evde kullanırken İngilizce ülkenin resmî dili olarak kullanılır. Siz Jamaika’nın dil yapısını değerlendirirken, evdeki kullanım ile resmî kullanım arasındaki farkı gözetebilirsiniz. [3][10]

Patois’de İngilizce kökenli sözcükler bulunması, iki dilin dilbilgisinin aynı olduğu anlamına gelmez. Patois’de çoğul, ismin ardından getirilen dem sözcüğü kullanılarak belirtilebilir. Sözcüklerin kökeniyle dilbilgisinin işleyişi arasındaki bu ayrım, Patois’yi anlamak açısından önemlidir. [11]

Jamaican Language Unit’in 2007 araştırması, dil kullanımındaki çeşitliliği gösteren başka bir veri sunar. Araştırmada incelenen örneklemin üçte birinden fazlası, yalnızca Jamaika Kreolü konuşuyordu. Bu oran araştırmanın örneklemine aittir; bütün nüfusun aynı oranda dağıldığı anlamına gelmez. Ayrıca 2007’deki araştırmayı, 2022 nüfus sayımının güncel dil dağılımı gibi okumamak gerekir. [2][11]

Eğitimdeki tabloyu ise University of the West Indies’in 2011 tarihli değerlendirmesi açıklar. Bu değerlendirmede Jamaika Standart İngilizcesi, okulların başlıca öğretim dili olarak tanımlanmıştır. Evde Patois kullanımıyla okullardaki İngilizce kullanımı, gündelik hayatın farklı alanlarında karşılaşan dil pratikleridir. İngilizcenin resmî konumu, bu nedenle Jamaika Kreolünün evlerdeki varlığını ortadan kaldırmış değildir. [3][10]

Köleliğin sona ermesi bağımsızlık anlamına mı geliyordu?

Jamaika’da 1834’te kölelikten çıkışla birlikte, eski köleleri çalışmaya bağlayan çıraklık sistemi uygulanmaya başlandı. Dolayısıyla 1834, eski kölelerin çalışma zorunluluğunun bütünüyle sona erdiği tarih değildi. Tam özgürlük 1838’de geldi; bu iki tarih aynı aşamayı ifade etmez. Kölelikten çıkış ile tam özgürlük arasındaki fark, çıraklık sisteminin varlığıyla açıklanır. [6]

Siyasal yönetim bakımından sonraki değişimlerden biri, 1865’te yaşanan Morant Bay Ayaklanması’nı izledi. Ayaklanmanın ardından 1866’da eski temsilî yönetimin yerini Kraliyet Kolonisi yönetimi aldı. Jamaika’nın başkenti de 1872’de Spanish Town’dan Kingston’a taşınarak yeniden belirlendi. Bu olaylar, 1838’deki tam özgürlüğün ardından adadaki sömürge yönetiminin sürdüğünü gösterir. [6][9]

Genel yetişkin oy hakkına dayanan ilk genel seçim, Aralık 1944’te yapıldı. Bununla birlikte, 1944’te seçim yapılmasıyla 1962’de bağımsızlığın kazanılması birbirinden ayrı gelişmelerdir. Köleliğin sona ermesi, oy hakkının genişlemesi ve bağımsızlık farklı tarihsel aşamalardır. Jamaika’nın geçmişini okurken 1838, 1944 ve 1962 tarihlerini bu ayrımla değerlendirmek gerekir. [6]

Jamaika ne zaman bağımsız oldu, bayrağı neyi gösteriyor?

Jamaika, 1958’de kurulan Batı Hint Adaları Federasyonu’na katıldı. Ancak 1961 referandumunda seçmenler, federasyondan ayrılma yönünde oy kullanarak tercihlerini belirtti. Bu kararın ardından gelen bağımsızlık tarihi, 6 Ağustos 1962 olarak kayda geçti. Bağımsız devletin anayasası da aynı gün yürürlüğe girerek yeni dönemin hukuki çerçevesini oluşturdu. [6][12]

Jamaika’nın siyah, yeşil ve altın renkli ulusal bayrağı, bağımsızlık gününde ilk kez göndere çekildi. Bayraktaki altın renkli çapraz şeritler, dört üçgeni birbirinden ayıran şekli oluşturur. Üstteki ve alttaki üçgenler yeşildir; iki yandaki üçgenler ise siyah renktedir. Siz Jamaika bayrağını gördüğünüzde, bu biçimi 6 Ağustos 1962’deki bağımsızlıkla ilişkilendirebilirsiniz. [13]

Bağımsızlık, İngilizcenin ülkenin resmî işlevlerinin çoğunda kullanılmasını sona erdiren bir değişiklik olmadı. Bu nedenle 1962’deki siyasal değişimle İngilizcenin resmî kullanımı birbirinden ayrılarak değerlendirilmelidir. University of the West Indies bünyesindeki Jamaican Language Unit, 2019’da başka bir girişim duyurdu. Girişim, Jamaika diline İngilizcenin yanında resmî statü kazandırılması için ulusal tartışma başlatmayı amaçlıyordu. Bu duyuru bir tartışma girişimidir; kendisi resmî statünün verildiğini gösteren bir karar değildir. [3][15]

Kısa kronoloji

Jamaika’nın dil tarihini izlerken, yönetim değişiklikleriyle özgürlük ve bağımsızlık tarihlerini birlikte görmek yararlıdır. Aşağıdaki sıralama, 1494’teki İspanyol gelişinden 2019’daki dil tartışması girişimine uzanır. Fetih, egemenliğin tanınması ve bağımsızlık, kronolojide birbirinden ayrı olaylar olarak yer alır. [3–9][12][15]

1. 1494 İspanyollar, Tainoların yaşadığı Jamaika’ya ulaştı.
2. 1503 Kolomb, dördüncü Amerika yolculuğu sırasında yaklaşık bir yıl Jamaika’da kaldı.
3. 1509 Kalıcı İspanyol sömürge yönetimi kurulmaya başlandı.
4. 1534 Jamaika, doğrudan İspanyol kraliyet kolonisi oldu.
5. 1655 Penn ve Venables komutasındaki İngiliz kuvvetleri adayı ele geçirdi.
6. 1658 İspanya’nın kuvvetleri, Rio Nuevo Muharebesi’nde yenildi.
7. 1661 İngiliz hukukunun yürürlüğünü ilan eden ilk bildiriler yayımlandı.
8. 1670 İspanya, Madrid Antlaşması ile İngiliz egemenliğini tanıdı.
9. 1834–1838 Çıraklık sistemi uygulandı; 1838’de tam özgürlük geldi.
10. 1865–1866 Morant Bay Ayaklanması’nı Kraliyet Kolonisi yönetimine geçiş izledi.
11. 1872 Başkent, Spanish Town’dan Kingston’a taşındı.
12. 1944 Genel yetişkin oy hakkıyla ilk genel seçim yapıldı.
13. 1958–1961 Federasyona katılımı, referandumda ayrılma kararı izledi.
14. 6 Ağustos 1962 Bağımsızlık kazanıldı, anayasa yürürlüğe girdi ve ulusal bayrak çekildi.
15. 2019 Jamaika dilinin resmî statüsü konusunda tartışma girişimi duyuruldu.

Kitaplara girmeyen ayrıntılar

Kristof Kolomb, dördüncü Amerika yolculuğunda, 1503’te gemilerinin kötü durumu nedeniyle Jamaika’ya sığındı. Sığındığı yer, Maima adlı Taino köyünün yakınlarıydı; adada yaklaşık bir yıl kaldı. Bu olay, 1509’da başlayan kalıcı İspanyol yönetiminden önce gerçekleşmişti. [4][5]

İngiliz fethinin ardından yerleşimci getirilmesine ilişkin somut örneklerden biri, Port Morant çevresinde görüldü. Oliver Cromwell’in yerleşimcilere toprak verilmesini öngören çağrısını, 1656’da yaklaşık 1.600 göçmenin gelişi izledi. Gelen göçmenler Port Morant çevresine yerleşti; böylece fetih sonrasındaki yerleşim süreci somutlaştı. Bu gelişme, 1655’teki saldırıyla 1658’deki Rio Nuevo Muharebesi arasındaki döneme denk geliyordu. [6][7]

Bağımsızlığa geçişin ayrıntılarından biri, Kingston’daki Ulusal Stadyum’da yaşanan bir dakikalık karartmaydı. Stadyumun ışıkları, 5 Ağustos 1962 gecesi saat 23.59’da bir dakikalığına kapatıldı. Bağımsızlığa geçiş sırasında Britanya bayrağının yerine Jamaika’nın ulusal bayrağı göndere çekildi. Böylece 6 Ağustos 1962, hem bağımsızlığın hem ulusal bayrağın ilk göndere çekilişinin tarihi oldu. [13][14]

Sık sorulan sorular

Kaynaklar

1. Vikipedi — Jamaika tr.wikipedia.org
2. Wikipedia — Jamaica en.wikipedia.org
3. Wiley — Joseph T. Farquharson, The Social Life of Jamaican English as a Postcolonial English onlinelibrary.wiley.com
4. Jamaica National Heritage Trust — Jamaica’s History jnht.gov.jm
5. Cambridge University Press — Spanish Jamaica, 1509–1655 cambridge.org
6. Jamaica Information Service — The History of Jamaica jis.gov.jm
7. Jamaica National Heritage Trust — English jnht.gov.jm
8. University of London, Institute of Advanced Legal Studies — Jamaica libguides.ials.sas.ac.uk
9. National Library of Jamaica — History Notes nlj.gov.jm
10. University of the West Indies, Mona — EduFocus 8 mona.uwi.edu
11. Stanford Humanities Center — Celia Blake söyleşisi shc.stanford.edu
12. Ohio State University — Jamaican Independence origins.osu.edu
13. Jamaika resmî 55. yıl sitesi — Jamaican National Flag jamaica55.gov.jm
14. National Library of Jamaica — Jamaica Independence, 1962 beta.nlj.gov.jm
15. Jamaica Information Service — UWI to Launch Discussion on Making Jamaican Language Official jis.gov.jm