İbn Battuta Kimdir? 29 Yılda 120 Bin Km Yol Giden Seyyah

İbn Battuta, 14 Haziran 1325’te hac yapmak için Tanca’dan ayrıldı ve yaklaşık 29 yıl boyunca yollarda kaldı. UC Berkeley ORIAS bu yolculukları yaklaşık 75.000 mil, yani yaklaşık 120.700 kilometre ve bugünkü 44 ülkeye karşılık gelen bir alan olarak özetler.

Bu yazıda İbn Battuta’nın kim olduğunu, hangi şehirlerde ne yaptığını ve Seyahatname’nin Fes’te nasıl yazıya geçirildiğini öğreneceksiniz. Hangi bölümlerin tartışmalı olduğunu da göreceksiniz. Bir tatil rotası planlarken kaç ülkeyi sığdırabileceğinizi düşünürseniz, 44 ülkelik bir güzergâhın ne anlama geldiğini daha iyi tartarsınız.

İbn Battuta kimdir?

İbn Battuta, 1304 yılında Fas’ın Tanca kentinde doğdu. Berberî Levâte kabilesine mensuptu. Ailesi kadı yetiştiren bir aileydi.

Mâlikî mezhebinde eğitim gördü. Seyahatleri sırasında farklı ülkelerde kadılık yaptı. Bu nedenle onu yalnızca gezgin olarak değil, gittiği yerlerde görev alan bir hukuk adamı olarak da düşünmek gerekir.

Yola çıkış nedeni hacdı. 14 Haziran 1325’te Tanca’dan ayrıldı. Sonraki yıllarda Delhi’de ve Maldivler’de kadılık yapacaktı. Bugün bir yabancı ülkede iş bulmak belge ve dil bilgisi ister. İbn Battuta’nın durumunda bu iki konu, aşağıda göreceğiniz gibi Delhi’de açıkça gündeme geldi.

Hac yolundan Anadolu ve İstanbul’a: İlk durakları neresiydi?

İbn Battuta Kuzey Afrika kıyılarını izleyerek 5 Nisan 1326’da İskenderiye’ye ulaştı. Planı Kızıldeniz’deki Ayzâb Limanı’ndan Cidde’ye geçmekti. Siyasî karışıklık bu planı bozunca Kahire’ye döndü.

1326’da Şam’dan Hicaz’a giden kafileye katıldı ve ilk haccını yaptı. Yolculuğun ilk amacı böylece tamamlanmış oldu. Ama eve dönmedi.

Doğu Afrika kıyılarında üç liman kenti ziyaret etti:

• Bugünkü Somali’deki Mogadişu
• Bugünkü Kenya’daki Mombasa
• Bugünkü Tanzanya’daki Kilve

Kilve anlatısı, kentin Sultan Ebü’l-Muzaffer Hasan tarafından yönetildiği döneme ilişkin bir görgü tanıklığıdır. Fordham Üniversitesi’nin kaynak derlemesinde bu metni okuyabilirsiniz.

Anadolu’ya Lazkiye üzerinden geldi. Lazkiye’den bir Ceneviz gemisine bindi ve Alanya’ya çıktı. Anadolu gezisine buradan başladı.

Anadolu’da yolcuları ağırlayan Ahî topluluklarının konukevlerinde 25’ten fazla kentte kaldı. Bugün bir şehre gittiğinizde otel rezervasyonu yaparsınız. İbn Battuta’nın o dönemde karşılaştığı karşılama ağı, ücretli bir sistem değil, bir topluluğun konukseverliğiydi.

Anadolu güzergâhının sırası tartışmalıdır. Konya–Erzurum–Birgi sıralaması, bazı araştırmacılara seyahatin anlatıldığı biçimde yapılmadığını düşündürür. TDV İslâm Ansiklopedisi ise karışıklığın İbn Cüzey’in metni düzenlemesinden kaynaklanabileceğini savunur.

Seyahatname’de bir de İstanbul bölümü vardır. Anlatıya göre İbn Battuta, Özbek Han’ın eşi Bayalun’un kafilesiyle Konstantinopolis’e gitti ve Bizans İmparatoru III. Andronikos ile görüştü.

Delhi’de bir sultanın kadısı olmak nasıl bir şeydi?

İbn Battuta, Delhi Sultanı Muhammed bin Tuğluk’un hizmetinde kadı olarak çalıştı. Farsçası yeterli olmadığı için kendisine iki yardımcı verildi.

Berkeley’nin aktardığına göre kendisine yıllık 5.000 gümüş dinarlık bir gelir bağlandı. Ödeme iki buçuk köyün vergi gelirlerinden karşılanacaktı. Bir maaş bordrosunda kaynak olarak köy vergisi yazdığını hayal edin. Kadılığın o dönemde nasıl finanse edildiğini bu rakam gösterir.

Muhammed bin Tuğluk daha sonra onu Çin’deki Moğol hükümdarına elçi olarak göndermek üzere görevlendirdi. Hazırlık Hindistan’ın batı kıyısında, Kaliküt’te yapıldı.

Anlatıya göre Kaliküt’te çıkan bir fırtına, Çin elçiliği için hazırlanan iki gemiyi batırdı. İbn Battuta o sırada karada olduğu için kurtuldu. Elçilik bu biçimde yarıda kaldı.

Maldivler, Sri Lanka, Sumatra ve Çin: Neler anlattı?

İbn Battuta Maldivler’in başkenti Male’de kadılık yaptı. Yerel yönetici çevresiyle evlilik bağları kurdu.

Sri Lanka’da Âdem Tepesi’ne hac ziyareti yaptı. Tepe Müslümanlar, Budistler ve Hindular tarafından kutsal sayılır. Üç dinin aynı dağa yöneldiğini görmek, o dönemin inanç haritasını anlamak için iyi bir örnektir.

Sonra Sumatra’ya geçti. Samudra hükümdarının konuğu olarak yaklaşık iki hafta kaldığını anlatır. Hükümdar, Çin’e gitmesi için kendisine bir gemi sağladı.

Çin bölümü tartışmalıdır. Seyahatname, Quanzhou’ya varışın ardından Büyük Kanal üzerinden Pekin’e gidildiğini bildirir. Berkeley’nin özeti ise Pekin tasvirinin belirsizliği nedeniyle çoğu tarihçinin bu son yolculuğu kabul etmediğini belirtir. Yani Çin’deki yolculuğun kapsamı hâlâ kesin değildir.

Kara Ölüm, Sahra’dan Mali’ye ve Fes’e dönüş

İbn Battuta 1348’de Suriye’den geçerken Kara Ölüm salgınına tanık oldu.

Yolculuk bununla bitmedi. Şubat 1352’de Sicilmâse’den bir deve kervanıyla Sahra’yı aşmak üzere yola çıktı. Mali’de Mansa Süleyman’ın sarayını ziyaret etti. Dönüşte Timbuktu’ya uğradı ve 1354’te Fes’e ulaştı.

Tanca’dan çıkışı Fes’e dönüşle kapatan yolculuk yaklaşık 29 yıl sürdü.

İbn Battuta seyahatnamesi nasıl yazıldı?

İbn Battuta kitabı kendi eliyle yazmadı. Merînî Sultanı Ebû İnân Fâris’in emriyle seyahatlerini İbn Cüzey el-Kelbî’ye dikte ettirdi. Library of Congress’in kaydettiği eser Arapçada yolculuk anlamına gelen Rıhle adıyla tanınır. Tam başlığı Tuhfetü’n-nüzzâr fî garâibi’l-emsâr ve acâibi’l-esfâr’dır.

TDV maddesine göre İbn Battuta’nın hatıralarını aktarması 9 Aralık 1355’te tamamlandı. İbn Cüzey’in metin üzerindeki çalışması Şubat 1356’da bitti.

Metnin tek kaynağı İbn Battuta’nın belleği değildir. İbn Cüzey, Mekke, Medine ve Şam tasvirlerindeki boşlukları doldurmak için 12. yüzyıl seyyahı İbn Cübeyr’in metninden yararlandı. Bu yüzden Seyahatname’yi okurken bir cümlenin gözlemden mi, duyumdan mı, önceki bir kitaptan mı geldiğini ayırt etmek gerekir. Bir ders kitabında kaynak göstermeden okuduğunuz bir bilgiye nasıl yaklaşıyorsanız, buna da öyle yaklaşın.

Kısa kronoloji

1. 1304 Tanca’da doğdu
2. 14 Haziran 1325 Hac için Tanca’dan yola çıktı
3. 5 Nisan 1326 İskenderiye’ye ulaştı
4. 1326 Şam’dan Hicaz’a giden kafileyle ilk haccını yaptı
5. 1348 Suriye’de Kara Ölüm salgınına tanık oldu
6. Şubat 1352 Sicilmâse’den Mali yönüne Sahra geçişine başladı
7. 1354 Fes’e ulaştı
8. 9 Aralık 1355 Hatıralarını aktarma süreci tamamlandı
9. Şubat 1356 İbn Cüzey’in Seyahatname üzerindeki çalışması tamamlandı

Kitaplara girmeyen ayrıntılar

Genel anlatılarda pek yer almayan, ama kaynaklarda geçen birkaç ayrıntı var:

• Delhi’deki maaş: Berkeley’nin aktardığına göre İbn Battuta’ya yıllık 5.000 gümüş dinarlık gelir bağlandı. Ödeme iki buçuk köyün vergi gelirlerinden yapılacaktı.
• Male’deki şart: Male’de kalmayı kabul ederken hükümdarlar gibi ata binmeyi veya tahtırevanla taşınmayı şart koştuğunu anlatır.
• Şam’daki ortak dua: Salgın sırasında Müslümanların Kur’an, Yahudilerin Tevrat ve Hristiyanların İncil taşıyarak ortak bir dua yürüyüşüne katıldıklarını kaydeder.
• Babasının ölümü: 1348 kışında Şam’da karşılaştığı kervan tüccarlarından babasının 15 yıl önce öldüğünü öğrendi.
• Tuzdan ev: Sahra’daki Tagaza tuz merkezinde duvarları tuzdan, çatısı deve derisinden yapılmış bir evde konakladığını anlatır.

Sık sorulan sorular

Kaynaklar

1. TDV İslâm Ansiklopedisi — İbn Battûta islamansiklopedisi.org.tr
2. Vikipedi — İbn Battuta tr.wikipedia.org
3. Wikipedia — Ibn Battuta en.wikipedia.org
4. UC Berkeley ORIAS — The Travels of Ibn Battuta orias.berkeley.edu
5. UC Berkeley ORIAS — Delhi, the Capital of Muslim India orias.berkeley.edu
6. UC Berkeley ORIAS — Escape from Delhi to the Maldive Islands and Sri Lanka orias.berkeley.edu
7. UC Berkeley ORIAS — Through the Strait of Malacca to China orias.berkeley.edu
8. UC Berkeley ORIAS — Return Home orias.berkeley.edu
9. UC Berkeley ORIAS — Journey to Mali orias.berkeley.edu
10. UC Berkeley ORIAS — Writing the Rihla orias.berkeley.edu
11. Fordham University — Ibn Battuta: Travels in Asia and Africa sourcebooks.web.fordham.edu
12. Library of Congress — Ibn Battuta’s Rihla loc.gov

Görsel: Bust of Ibn Battuta at Ibn Battuta museum.jpg — Ideophagous, CC BY-SA 4.0