İbn Bəttutə: Mərakeşli səyyah 120,000 km-də nə gördü?

İbn Bəttutə haralı idi?

İbn Bəttutə 1304-cü ildə Mərakeşin (Fas) Təncə (Tanca) şəhərində doğulub. Ailəsi bərbərlərin Ləvatə (Levâte) tayfasına mənsub idi. Bu ailədən qazılar, yəni hakimlər yetişirdi. O, Maliki məzhəbi üzrə hüquq təhsili almışdı. Bu təhsil onun sonrakı həyatını da müəyyənləşdirdi. Getdiyi ölkələrin bir çoxunda özü də qazı işləyirdi.

Deməli, onun peşəsi macəra axtarmaq deyildi. O, səfər boyu özünə iş tapan hüquqşünas idi.

İbn Bəttutə nə qədər yol gedib?

UC Berkeley-nin ORIAS proqramı onun səfərlərini üç rəqəmlə ümumiləşdirir. Səyahətlər təxminən 29 il çəkib və 75,000 mil yolu əhatə edib. Bu, təqribən 120,700 kilometrdir. Gəzdiyi ərazi bu gün 44 ölkəyə uyğun gəlir.

Bu məsafəni gözünüzdə canlandırmaq asandır. Yerin çevrəsi təxminən 40,000 kilometrdir. Deməli, onun getdiyi yol planetin ətrafını üç dəfədən bir qədər çox dolanmağa bərabərdir. Növbəti dəfə avtobus yolunun sizə uzun gəldiyini düşünəndə bu məsafəni xatırlayın.

O, 14 iyun 1325-ci ildə yola çıxıb. Bildirdiyi məqsəd Məkkəyə (Mekke) həccə getmək idi. Təncədən yalnız bu məqsədlə ayrılmışdı.

İbn Bəttutə haraları gəzib?

Misir, Suriya və ilk həcc

Şimali Afrika sahili boyunca irəliləyərək 5 aprel 1326-cı ildə İsgəndəriyyəyə çatdı. Sonra Eyzab limanından Qırmızı dənizi keçib Ciddəyə (Cidde) getməyi planlaşdırdı. Siyasi qarışıqlıq bu planı pozdu. Buna görə Qahirəyə (Kahire) qayıtdı.

1326-cı ildə Dəməşqdən Hicaza gedən karvana qoşuldu. Bu, onun ilk həcci idi.

Şərqi Afrika

Şərqi Afrika səfərində üç limana baş çəkdi. Bunlar indiki Somalidəki Moqadişu, Keniyadakı Mombasa və Tanzaniyadakı Kilva (Kilve) idi. Onun Kilva haqqında yazdıqları şəhəri Sultan Əbülmüzəffər Həsənin idarə etdiyi dövrün şahid təsviridir.

Anadolu

Laziqiyyədən (Lazkiye) genuyalıların gəmisinə minib Alanyaya gəldi. Anadolu səfərinə buradan başladı. Bu gün Türkiyəni gəzsəniz, ona ev sahibliyi etmiş şəhər və qəsəbələrin çoxundan keçəcəksiniz.

O, əxi (ahi) icmalarının qonaq evlərində qalırdı. Bu icmalar yolçuların qayğısına qalırdı. İbn Bəttutə 25-dən çox şəhər və qəsəbədə onların zaviyələrində gecələmişdi. Müasir dövrdə bunu hostel şəbəkəsinə bənzətmək olar. Tanımadığınız bir şəhərə gəlirsiniz, sizə yataq və yemək verirlər, səhəri gün isə yolunuza davam edirsiniz.

Rihlədə (Rihle) onun Özbək xanın arvadı Bayalunun karvanı ilə Konstantinopola (Konstantinopolis) getdiyi də bildirilir. Orada Bizans imperatoru III Androniklə (III. Andronikos) görüşmüşdü.

Onun Anadoluda dayandığı yerlərin ardıcıllığı məlum bir müəmmadır. Konya, Ərzurum (Erzurum), Birgi ardıcıllığı bəzi tədqiqatçılarda səfərin danışıldığı şəkildə baş verdiyinə şübhə yaradır. TDV İslam Ensiklopediyasına görə, qarışıqlıq İbn Cüzəyyin mətni tərtib etmə üsulundan qaynaqlana bilər.

Dehli

Hindistanda Dehli (Delhi) sultanı Məhəmməd ibn Tuğluqun yanında qazı işləyirdi. Fars dili biliyi bu iş üçün yetərli deyildi. Buna görə ona iki köməkçi təyin olunmuşdu.

Maldiv adaları, Şri-Lanka və Sumatra

Sultan daha sonra onu Çinin monqol hökmdarına elçi seçdi. Kalikutda fırtına bu elçilik üçün hazırlanmış iki gəmini batırdı. İbn Bəttutə hələ quruda olduğundan sağ qaldı.

O, yoluna davam edib Maldiv adalarının paytaxtı Maleyə getdi. Orada qazı işlədi və yerli hökmdarın çevrəsindən biri ilə evləndi.

Şri-Lankada (Sri Lanka) Adəm zirvəsini ziyarət etdi. Müsəlmanlar, buddistlər və hindular bu yeri müqəddəs sayırlar.

Sumatrada Samudra hökmdarı onu təxminən iki həftə qonaq saxladı. Sonra Çinə gedə bilməsi üçün ona gəmi verdi.

Çin

Rihləyə görə, Quançjouda (Quanzhou) sahilə çıxdıqdan sonra Böyük kanal boyunca Pekinə getdi. Berkeley-nin icmalında qeyd olunur ki, tarixçilərin əksəriyyəti bu son səfəri qəbul etmir. Pekinin təsviri bu səfəri sübut etmək üçün həddən artıq qeyri-müəyyəndir.

Vətənə dönüş, sonra Böyük Səhra

1349-cu ildə Mərakeşə qayıtdı. 1352-ci ilin fevralında Böyük Səhranı (Sahra) keçmək üçün Sicilmasədən (Sicilmâse) dəvə karvanı ilə yola çıxdı. Malidə Mansa Süleymanın sarayına baş çəkdi və Timbuktuda durdu. 1354-cü ildə Fəsə (Fes) çatdı.

Xronologiya

1. 1304 İbn Bəttutə Təncədə doğulur.
2. 14 iyun 1325 Həcc üçün Təncədən yola çıxır.
3. 1326 İsgəndəriyyə, Qahirə və Dəməşqdən keçərək Hicaza gedir və ilk həccini yerinə yetirir.
4. 1330-cu illərdən 1340-cı illərin əvvəllərinədək: Dehlidə Məhəmməd ibn Tuğluqun hakimiyyəti dövründə qazı işləyir.
5. 1340-cı illər Maldiv adaları, Şri-Lanka və Sumatraya baş çəkir. Çində nə qədər irəlilədiyi mübahisəlidir.
6. 1348 Suriyada Qara ölümə şahid olur.
7. 1349 Uzun Şərq səfərlərindən sonra Mərakeşə qayıdır.
8. Fevral 1352 Böyük Səhranı keçərək Maliyə getmək üçün Sicilmasədən ayrılır.
9. 1354 Qərbi Afrikadan Fəsə qayıdır.
10. 9 dekabr 1355 Xatirələrini diktə etməsi başa çatır.
11. Fevral 1356 İbn Cüzəyy mətn üzərində işini tamamlayır.

İbn Bəttutənin kitabları: Rihlə

İbn Bəttutə kitabını özü yazmayıb. Mərini sultanı Əbu İnan Faris ona səfərlərini İbn Cüzəyy əl-Kəlbiyə diktə etməyi əmr etmişdi. Əsər ərəbcə «səyahət» mənasını verən Rihlə adı ilə tanınır. Tam adı Tuhfat al-nuzzar fi gharaib al-amsar wa ajaib al-asfar-dır.

TDV məqaləsinə görə, xatirələrin diktəsi 9 dekabr 1355-ci ildə başa çatıb. İbn Cüzəyy mətn üzərində işini 1356-cı ilin fevralında tamamlayıb.

Rihlədə şəxsi müşahidələr, başqalarından eşidilənlər və əvvəlki səyahətnamələr birləşir. Mübahisələrin çoxu bu qarışıqdan doğur. İbn Cüzəyy Məkkə, Mədinə (Medine) və Dəməşq təsvirlərindəki boşluqları XII əsr səyyahı İbn Cübeyrin mətnindən tamamlayıb. Buna görə həmin hissələri oxuyanda siz qismən İbn Cübeyri də oxuyursunuz.

Kitab insanların necə yaşadığını yaxşı göstərir. XIV əsr cəmiyyətlərində ticarəti, gündəlik həyatı və inancları qeydə alır.

Səyahət bələdçilərində tapa bilməyəcəyiniz təfərrüatlar

• Kəndlərin ödədiyi maaş. Berkeley-nin məlumatına görə, Dehlidə ona ildə 5,000 gümüş dinar gəlir ayrılmışdı. Bu məbləğ iki kəndin və daha bir kəndin yarısının vergi gəlirindən ödənilməli idi.
• Qalmaq üçün şərt. Maledə qalmağa razılaşanda, özünün dediyinə görə, hökmdarlar kimi ata minməyi və ya kəcavədə daşınmağı tələb etmişdi.
• Taun vaxtı birgə dua. Dəməşqdə epidemiya zamanı keçirilən birgə yürüşü təsvir edir. Müsəlmanlar Quranı, yəhudilər Tövratı, xristianlar isə İncili daşıyırdılar.
• Atası haqqında xəbər. 1348-ci ilin qışında Dəməşqdə karvan tacirləri ilə görüşdü. Onlardan atasının 15 il əvvəl öldüyünü öyrəndi.
• Duzdan tikilmiş ev. Böyük Səhradakı Təqaza (Tegāze) duz mərkəzində divarları duzdan, damı isə dəvə dərisindən olan evdə qaldı.

İbn Bəttutə Qara ölüm zamanı nələr gördü?

1348-ci ildə Suriyadan keçərkən Qara ölümə şahid oldu. O, epidemiyanı uzaqdan təsvir etmirdi. Dəməşqdəki birgə yürüş onun qeydə aldığı səhnələrdən biridir. Bu səhnədə üç dinin nümayəndələri birlikdə bəladan qurtulmaq üçün dua edirlər.

Tez-tez verilən suallar

İbn Bəttutə haralı idi?

O, 1304-cü ildə Mərakeşin Təncə şəhərində doğulub. Ailəsi bərbərlərin Ləvatə tayfasına mənsub idi və bu ailədən qazılar yetişirdi.

İbn Bəttutə nə qədər yol gedib?

Berkeley-nin ORIAS proqramına görə, o, təxminən 29 ildə 75,000 mil, yəni təqribən 120,700 km yol gedib. Gəzdiyi ərazi bu gün 44 ölkəyə uyğun gəlir.

İbn Bəttutənin kitabının adı nədir?

Kitab Rihlə adı ilə tanınır. İbn Cüzəyy onu İbn Bəttutənin söylədikləri əsasında qələmə alıb.

İbn Bəttutə Türkiyədə olubmu?

Bəli. O, Laziqiyyədən genuyalıların gəmisi ilə Alanyaya gəlib. 25-dən çox şəhər və qəsəbədə əxi zaviyələrində qalıb. Rihlədə onun Konstantinopola getdiyi və III Androniklə görüşdüyü də bildirilir.

İbn Bəttutə həqiqətən Pekinə çatmışdımı?

Rihlədə belə deyilir. Tarixçilərin əksəriyyəti səfərin bu son hissəsini qəbul etmir. Səbəb Pekinin qeyri-müəyyən təsviridir.

Mənbələr

1. TDV İslam Ensiklopediyası, İbn Bəttutə islamansiklopedisi.org.tr
2. Vikipedi, İbn Bəttutə tr.wikipedia.org
3. Wikipedia, İbn Bəttutə en.wikipedia.org
4. UC Berkeley ORIAS, İbn Bəttutənin səyahətləri orias.berkeley.edu
5. UC Berkeley ORIAS, Dehli — müsəlman Hindistanının paytaxtı orias.berkeley.edu
6. UC Berkeley ORIAS, Dehlidən Maldiv adalarına və Şri-Lankaya qaçış orias.berkeley.edu
7. UC Berkeley ORIAS, Malakka boğazından keçərək Çinə orias.berkeley.edu
8. UC Berkeley ORIAS, Vətənə dönüş orias.berkeley.edu
9. UC Berkeley ORIAS, Maliyə səyahət orias.berkeley.edu
10. UC Berkeley ORIAS, Rihlənin yazılması orias.berkeley.edu
11. Fordham Universiteti, İbn Bəttutə: Asiya və Afrikada səyahətlər sourcebooks.web.fordham.edu
12. Konqres Kitabxanası, İbn Bəttutənin Rihləsi loc.gov

FAQ

Image: Bust of Ibn Battuta at Ibn Battuta museum.jpg — Ideophagous, CC BY-SA 4.0