Erzincan’ın adı, Ermeni, Bizans ve Arap kaynaklarında yedi ayrı biçimde yazılmıştır: Erez, Erzng, Erznga, Aringam, Arsingan, Erzingan ve Erzencân. Aynı kentin bu kadar çok adı olması, onun ne kadar çok yönetimden geçtiğini gösterir.
Bu yazıda adın kökenine dair kuramları, Urartu’dan Osmanlı’ya kentin tarihini ve bugün gezebileceğiniz yapıları bulacaksınız. Mama Hatun Külliyesi’ni, hamamları, bakır geleneğini ve 132 yılda açılan Taş Yol’u da kaynaklarıyla birlikte ele alıyoruz.
Erzincan adı nereden geliyor?
Adın kökeni üzerine iki kuram öne çıkar. Birincisine göre Erzincan, Strabon’un andığı Eriza’dan türemiştir. İkincisi, Grek kaynaklarında geçen Aziris ile bağlantı kurar. Bu eşleştirmeler kesin kabul edilmez.
Kesin olan, adın farklı dillerde farklı yazıldığıdır. Ermeni kaynaklarında Erez, Erzng ve Erznga görülür. Bizans kaynaklarında Aringam, Arsingan ve Erzingan yazılır. Arap kaynaklarında ise Erzencân biçimi kaydedilmiştir. Bugünkü Erzincan, bu yazımların Türkçedeki son halidir.
Erzincan tarihi nasıl şekillendi?
Arkeolojik incelemelere göre bölgedeki ilk yerleşmeler MÖ III. binyıla kadar iner. Yani siz bugün Erzincan’da bir sokakta yürürken, dört bin yılı aşan bir yerleşim geçmişinin üstünde yürürsünüz.
MÖ 714-685 arasında II. Argişti döneminde yöre Urartu Devleti’ne katıldı. Erzincan, devletin batı sınırındaki önemli eyaletlerden biri oldu.
Orta Çağ’da kent, Mengücekli Beyliği’ne başkentlik yaptı. 1228’de I. Alâeddin Keykubad, Erzincan ve Kemah’ı Anadolu Selçuklu topraklarına kattı ve Mengüceklilerin Erzincan-Kemah kolunun yönetimine son verdi. Ağustos 1230’da Erzincan yakınındaki Yassıçimen’de Keykubad ve Eyyûbî müttefikleri, Celâleddin Hârizmşah’ın ordusuyla savaştı.
1243 Kösedağ Savaşı’ndan sonra Erzincan’a gelen Moğollar, surları mancınıklarla yıktı ve şehri yağmaladı. 1514’te Yavuz Sultan Selim’in Çaldıran Seferi sırasında Erzincan ve çevresi savaşsız biçimde Osmanlı hâkimiyetine girdi.
1939 ve 1992 depremleri
27 Aralık 1939 depreminde, Erzincan dışındaki yerleşimler de dâhil toplam can kaybı 32.968 kişi olarak kaydedilmiştir. Deprem sonrasında kentin yeni yerleşimi demiryolunun kuzeyinde kurulmaya başlandı. Bugün gördüğünüz kent merkezi, eski şehrin değil bu yeniden kuruluşun ürünüdür.
Kuzey Anadolu Fayı üzerinde yer alan Erzincan, 13 Mart 1992’de yeniden büyük bir deprem yaşadı.
Erzincan tarihi yerleri ve eserleri
Altıntepe
Üzümlü ilçesindeki Altıntepe’de ilk bilimsel kazılar 1959’da Ankara Üniversitesinden Prof. Dr. Tahsin Özgüç başkanlığında başladı. İlk dönem çalışmalar 1967’ye kadar sürdü. Burası Urartu izlerini görebileceğiniz yerdir.
Mama Hatun Külliyesi
Tercan’daki külliye; kümbet, kervansaray, hamam ve camiden oluşur. Yapı topluluğu, 1191’de Saltuklu Beyliği’nin başına geçen Mama Hatun’la ilişkilendirilir. Kervansaray XIII. yüzyıl başına tarihlenir ve 51 × 51 metrelik kare planıyla tanımlanır. Bu ölçüyü adımlayarak yerinde de kontrol edebilirsiniz.
Abrenk Kilisesi
Tercan’ın Üçpınar köyündeki Abrenk Kilisesi 1854’te inşa edilmiştir. İç mekânı bir ana ve iki yan sahın biçiminde düzenlenmiştir.
Ele geçirilen tarihî eserler
Erzincan Valiliğinin açıklamasına göre 1 Aralık 2020’de kent merkezinde ele geçirilen, tarihî eser niteliğinde olduğu değerlendirilen 351 sikke ve 166 obje Erzincan Müze Müdürlüğüne teslim edildi. Bu haber, tarihî eserlerin yalnız müzelerde ve ören yerlerinde değil, kentin gündelik hayatında da korunması gerektiğini gösterir.
Erzincan’ın tarihî camileri
Kemah’ta Çarşı Mahallesi’ndeki Gülabibey Camii, kaynaklarda iki farklı tarihle geçer. Kemah Kaymakamlığı, asıl kitabeye dayanarak yapımını 1450’ye tarihler. Kemah Belediyesinin 3 Eylül 2025 tarihli tanıtımı ise camiyi Emir Gülabibey’in 1454’te yaptırdığını belirtir. Dört yıllık fark, kurumların aynı yapı için farklı kayıt kullandığını gösterir.
Mama Hatun Külliyesi’nin tarihî camisi ise yıkılmıştır ve yerine yeni bir cami yapılmıştır. Külliyeyi gezerken gördüğünüz cami, bu yüzden XIII. yüzyıldan kalma kervansarayla aynı çağın yapısı değildir.
Erzincan’ın tarihî hamamları
Funda Naldan’ın Belleten’de 2019’da yayımlanan araştırması, Erzincan kentinde Osmanlı döneminden kalan Çadırcı, Paşa, Taşçı ve İzzet Paşa hamamlarını inceler.
Çadırcı Şeyh Ahmed Hamamı’nın kitabelerine göre yapıyı Mahmud oğlu Şeyh Ahmed 1548’de yaptırmıştır. Murtaza Bey yapıyı 1677-1678’de onartmıştır. Kitabeler sayesinde bu hamamın hem yapım hem onarım tarihi bellidir.
XIX. yüzyıl başlarına tarihlenen Taşçı Hamamı ise 1939 depreminden sonra kullanıma kapanmıştır. Yapı, 1991’de tarihî eser olarak tescillenmiştir.
Erzincan’ın bakır geleneği ve çarşısı
Erzincan İl Millî Eğitim Müdürlüğünün Şehrimiz Erzincan kitabı, yörede üretilen bakır eşyaların Erzincan Yer Altı Çarşısı’ndaki mağazalarda satıldığını kaydeder. Bakır tepsi, cezve ya da kap almak isterseniz çarşıda bakmanız gereken yer burasıdır.
Bu gelenek tek bir dönemin işi değildir. Erzincan İl Özel İdaresi, eski dövme bakırcılık geleneğinden ayrı olarak turistik bakır işlemeciliğinin başlangıcını 1955-1960 arasına, en parlak dönemini ise 1970’li yıllara tarihler.
Kemaliye, Taş Yol ve Karanlık Kanyon
Kemaliye tarihî kenti, kültürel ve doğal özellikleri birlikte değerlendirilerek 15 Nisan 2021’de UNESCO Dünya Mirası Geçici Listesi’ne sunuldu.
Kentin en dikkat çekici yapısı Taş Yol’dur. UNESCO’ya sunulan dosyaya göre yerel halk, Karanlık Kanyon kayalıklarında 7 kilometrelik ve 38 tünelli bir yol açtı. Yapımı 1870’ten 2002’ye kadar 132 yıl sürdü.
Kemaliye’de geleneksel evler de ilgi çeker. Göç nedeniyle bakımı aksayan evlerin cepheleri 1950’lerden itibaren sacla kaplandı. UNESCO adaylık dosyası, bu uygulamanın evleri iklimden koruduğunu ama özgün görünümlerini değiştirdiğini belirtir.
Kısa kronoloji
- MÖ III. binyıl Bölgede arkeolojik olarak izlenebilen ilk yerleşmeler
- MÖ 714-685 II. Argişti döneminde yörenin Urartu Devleti’ne katılması
- 1191 Mama Hatun’un Saltuklu Beyliği’nin başına geçmesi
- 1228 Erzincan-Kemah kolunun Anadolu Selçuklulara katılması
- 1230 Yassıçimen Savaşı
- 1243 Kösedağ yenilgisinin ardından Moğolların Erzincan’ı yağmalaması
- 1514 Çaldıran Seferi sırasında Osmanlı hâkimiyetine girilmesi
- 1548 Çadırcı Şeyh Ahmed Hamamı’nın inşası
- 1854 Abrenk Kilisesi’nin inşası
- 1870 Kemaliye Taş Yolu’nun yapımına başlanması
- 27 Aralık 1939 Büyük Erzincan depremi, kentin yeni alanda kurulması
- 1955-1960 Turistik bakır işlemeciliğinin gelişmeye başlaması
- 1959 Altıntepe kazılarının başlaması
- 13 Mart 1992 Yeni büyük deprem
- 2002 Kemaliye Taş Yolu’nun tamamlanması
- 15 Nisan 2021 Kemaliye’nin UNESCO Geçici Listesi’ne sunulması
Kitaplara girmeyen ayrıntılar
- Altıntepe’nin eserleri Ankara’dadır. MÖ VIII. yüzyıla ait fildişi ve metal eşyalar, miğferler, kalkanlar ve duvar resimleri arasındaki eserler Ankara Anadolu Medeniyetleri Müzesi’nde sergilenmektedir.
- Kümbetin mimarı belli. Mama Hatun Kümbeti’nin kitabesi, mimarın Ahlatlı Ebü’n-Nemâ bin Mufaddal olduğunu bildirir.
- Bakırcılığın iki yüzü var. Turistik bakır işlemeciliği 1955-1960 arasında başlamıştır ve en parlak dönemi 1970’li yıllardır. Bu, eski dövme bakırcılık geleneğinden ayrı değerlendirilir.
- Taş Yol’u halk açtı. 132 yıllık yapım süreci yerel halkın emeğiyle yürütülmüştür.
- Kemaliye’nin evleri sacla örtüldü. 1950’lerden itibaren cepheler sacla kaplanmış, bu da özgün görünümü değiştirmiştir.
Sık sorulan sorular
Erzincan adı nereden geliyor?
Bir kurama göre ad, Strabon’un andığı Eriza’dan türemiştir. Başka bir görüş Grek kaynaklarındaki Aziris ile bağ kurar. İki eşleştirme de kesin kabul edilmez.
Erzincan’da ilk yerleşmeler ne zaman başlar?
Arkeolojik incelemelere göre bölgedeki ilk yerleşmeler MÖ III. binyıla kadar uzanır. II. Argişti döneminde, MÖ 714-685 arasında yöre Urartu Devleti’ne katılmıştır.
Erzincan Osmanlı topraklarına ne zaman katıldı?
Erzincan ve çevresi 1514’te, Yavuz Sultan Selim’in Çaldıran Seferi sırasında savaşsız biçimde Osmanlı hâkimiyetine girmiştir.
Kemaliye Taş Yolu kaç yılda yapıldı?
UNESCO’ya sunulan dosyaya göre Karanlık Kanyon kayalıklarındaki 7 kilometrelik ve 38 tünelli yolun yapımı 1870’ten 2002’ye kadar 132 yıl sürmüştür. Yolu yerel halk açmıştır.
Mama Hatun Külliyesi nerede ve nelerden oluşur?
Külliye Tercan’dadır. Kümbet, kervansaray, hamam ve camiden oluşur. Tarihî cami yıkılmış, yerine yenisi yapılmıştır.
Kaynaklar
- TDV İslâm Ansiklopedisi — Erzincan islamansiklopedisi.org.tr
- Ruhi Kara — Erzincan Adı Üzerine, 2016 dergipark.org.tr
- Türkçe Vikipedi — Erzincan tr.wikipedia.org
- TÜBİTAK Bilim Genç — Son 100 Yılda Türkiye’de Gerçekleşen Büyük Depremler bilimgenc.tubitak.gov.tr
- Erzincan Valiliği — Tarihçe erzincan.gov.tr
- İngilizce Wikipedia — Erzincan Province en.wikipedia.org
- Erzincan İl Özel İdaresi — Altıntepe erzincanilozelidaresi.gov.tr
- Kültür Portalı — Altıntepe Ören Yeri kulturportali.gov.tr
- Kültür Portalı — Mama Hatun Külliyesi kulturportali.gov.tr
- Kültür Portalı — Abrenk Kilisesi kulturportali.gov.tr
- Erzincan Valiliği — 2 Aralık 2020 Basın Açıklaması erzincan.gov.tr
- Kemah Kaymakamlığı — Gülabibey Camii kemah.gov.tr
- Kemah Belediyesi — Gülabibey Camii kemah.bel.tr
- Funda Naldan — Erzincan’da Osmanlı Dönemi Hamamları, Belleten, 2019 belleten.gov.tr
- Kültür Portalı — Taşçı Hamamı beta.kulturportali.gov.tr
- Erzincan İl Özel İdaresi — Erzincan Bakır Sanatı erzincanilozelidaresi.gov.tr
- Erzincan İl Millî Eğitim Müdürlüğü — Şehrimiz Erzincan erzincan.meb.gov.tr
- UNESCO Dünya Mirası Merkezi — Historic Town of Kemaliye whc.unesco.org
Görsel: Altintepe-templeS.jpg — Bertramz, CC BY-SA 3.0
