Kars’ın merkezindeki bir cami, bin yılı aşkın süre önce kilise olarak yapıldı. Kümbet Camisi, 932-937 arasında Bagratlı Kralı Abas tarafından Havariler Kilisesi olarak yaptırıldı. Aynı şehirde bazalttan yapılmış Rus dönemi caddeleri ve Osmanlı köprüsü de durur.
Bu yazıda Kars’ın tarihini ve adının kökeni üzerine kuramları bulacaksınız. Tarihî camileri, köprüyü, Rus dönemi binalarını ve Kars Tarihi kitabını da tanıyacaksınız. Kars’a gitmeyi düşünüyorsanız, hangi yapının hangi döneme ait olduğunu da öğreneceksiniz.
Kars adı nereden geliyor?
Adın kökeni kesinleşmiş değildir. İki ana kuram öne çıkar.
Birinci kurama göre ad, Gürcüce ‘kapı’ anlamındaki kari sözcüğüyle ilişkilidir. Bu kuram, ‘kapıdaki şehir’ diye yorumlanan Kariskalaki adına dayanır.
İkinci kuram Karsak boyunu öne sürer. Bu kuram, Kars adını MÖ II. yüzyılda bölgeye geldiği ileri sürülen Bulgar Türklerinin Karsak boyuna bağlar. Türkçe Vikipedi’nin aktardığı eleştiriye göre Karsak iddiası akademik literatürde genel kabul görmemiştir. Tarihî gerçeklerle de bağdaştırılamamıştır.
Kısa kronoloji
- 928: Kars, Ermeni Bagratlı Krallığı’nın başkenti oldu.
- 932-937: Havariler Kilisesi, bugünkü Kümbet Camisi, yaptırıldı.
- 1153: Kars Kalesi kitabesi, Saltuklu dönemindeki tamiri kaydetti.
- 1386: Timur, Kars Kalesi’ni yıktı.
- 1537: TDV İslâm Ansiklopedisi, Kars’ın kesin olarak Osmanlı topraklarına katılışını bu yıla tarihler.
- 1579: Lala Mustafa Paşa kaleyi yeniden yaptırdı ve Taş Köprü’yü inşa ettirdi.
- 1664: Yusuf Paşa Camisi yaptırıldı.
- 1725: Taş Köprü, Karahanoğlu Hacı Ebübekir tarafından yeniden yaptırıldı.
- 1828: Rus kuvvetleri Kars’ı ele geçirdi.
- 26 Kasım 1855: Kars garnizonu kuşatma sonunda Rus ordusuna teslim oldu.
- 1877-1878: Rusların Kars’ı ele geçirmesinin ardından bölge Rus İmparatorluğu’na katıldı.
- 1890-1917: Yeni caddelerde Baltık üslubunda taş binalar yapıldı.
- 1918: Rus yönetimi sona erdi.
- 30 Ekim 1920: Kâzım Karabekir komutasındaki Türk birlikleri Kars’ı aldı.
- 13 Ekim 1921: Kars Antlaşması imzalandı.
Kars’ın tarihi yerleri ve eserleri nelerdir?
İlk durak Kars Kalesi’dir. Kalede 1153 tarihli bir kitabe vardır. Kitabe, Saltuklu hükümdarı İzzeddin Saltuk’un veziri Fîrûz’un kaleyi tamir ettirdiğini bildirir. Kale 1386’da Timur tarafından yıkıldı. 1579’da III. Murat’ın emriyle Lala Mustafa Paşa onu yeniden yaptırdı.
İkinci durak Ani’dir. Ani, Kars ilinin sınırları içindedir. Ermeni Bagratlı Krallığı’nın başkenti olduğu 10. ve 11. yüzyıllarda İpek Yolu’nun bir kolunu denetleyerek gelişti. 250,7 hektarlık Ani Arkeolojik Alanı 2016’da UNESCO Dünya Mirası Listesi’ne alındı.
Kars’ın siyasi tarihi de bu mirası şekillendirdi. 928’de Bagratlı başkenti olan şehri 1537’de Osmanlı topraklarına katan gelişme, TDV İslâm Ansiklopedisi’nde Dulkadırlı Mehmed Han’ın faaliyetine bağlanır. Rus kuvvetleri şehri 1828, 1855 ve 1877’de ele geçirdi. 1855’te William Fenwick Williams’ın savunmasına katkıda bulunduğu garnizon, soğuk, açlık ve kolera nedeniyle 26 Kasım’da teslim oldu.
Kars’ın tarihi camileri hangileri?
Üç yapı, şehrin katmanlarını tek başına anlatır.
Kümbet Camisi. Kale’nin güney eteğindedir. 932-937 arasında Bagratlı Kralı Abas tarafından Havariler Kilisesi olarak yaptırıldı. Kubbe kasnağındaki on iki insan kabartması, İsa’nın on iki havarisini temsil eder. Kültür Portalı, yapının 1964-1981 arasında Kars Müzesi olarak hizmet verdiğini de belirtir.
Yusuf Paşa Camisi. Kars Beylerbeyi Seyit Yusuf Paşa, camiyi 1664’te gri ve beyaz bazalt taşından yaptırdı.
Fethiye Camisi. Ortakapı Mahallesi’ndeki yapı, Rus döneminde kilise olarak yapıldı. Cumhuriyet döneminde kapalı spor salonu olarak kullanıldı. 1985’te camiye çevrildi.
Bu üç yapıya bakınca şehrin bin yıllık el değiştirmesi gözünüzün önüne gelir. Biri krallık dönemi kilisesi, biri Osmanlı beylerbeyi eseri, biri Rus dönemi yapısıdır.
Kars’ın tarihi köprüsü: Taş Köprü
Kars Çayı üzerindeki Taş Köprü üç tonoz kemerlidir. 1579’da III. Murat’ın emriyle Lala Mustafa Paşa, köprüyü kesme bazalt taşından yaptırdı. Aynı yıl kale de yeniden yapılmıştı.
Köprünün bir bölümü yıkıldı. Karahanoğlu Hacı Ebübekir, onu 1725’te yeniden yaptırdı. Kars’ta çay kıyısında yürürseniz, yaklaşık üç yüzyıl önceki onarımın izini taşıyan bir yapının üzerinden geçersiniz.
Kars’ın Rus evleri ve tarihi binaları
Bugün gezginlerin ‘Rus evleri’ dediği yapıların çoğu, 1878-1918 arasındaki Rus yönetiminin eseridir. 1877-1878 Osmanlı-Rus Savaşı sonrasında Kars bölgesi, Rus İmparatorluğu’nun askerî yönetimli Kars Oblastı’na katıldı. Bölge 1918’e kadar Rus yönetiminde kaldı.
Kars Valiliğine göre Yusufpaşa, Ortakapı ve Cumhuriyet mahalleleri çevresinde yeni bir plan geliştirildi. Plan, birbirini dik kesen caddelerden oluşuyordu. 1890-1917 arasında bu caddelerde kesme bazalt taşından, Baltık üslubunda binalar yapıldı. Binalar bir, iki ve daha seyrek olarak üç katlıdır.
Rus yönetimi bölgeye farklı topluluklar yerleştirdi. Bunlar arasında Ermeniler, Kafkas Rumları, Ruslar, Gürcüler, Almanlar ve Malakanlar vardı.
Tarihi evleri koruma çabası
Serhat Kalkınma Ajansı’nın (SERKA) Tarihi Kimliğiyle Kars Kenti Projesi, bu mirasa yöneliktir. Başlangıç duyurusuna göre proje, Haydar Aliyev Caddesi’nde 22 tescilli ve 12 tescilsiz binanın cephesini iyileştirmeyi öngörüyordu. Yaklaşık 680 metrelik bir turistik güzergâh oluşturulması da planlanıyordu.
Zavot nedir? Boğatepe’nin eski adı
Kars’ın köylerinde Rus döneminden kalan adlar yaşar. Boğatepe’nin eski adı Zavot’tur. Habertürk’e göre sözcük Rusçada fabrika veya üretim merkezi anlamına gelir. Ad, köyün Malakanlar dönemindeki peynir üretimiyle ilişkilidir.
Kars Tarihi kitabı: Kırzıoğlu’nun eseri
Şehri kitaptan okumak isterseniz, kaynak M. Fahrettin Kırzıoğlu’nun Kars Tarihi’dir. Kitap 1953’te İstanbul’da yayımlandı. Türk Tarih Kurumu kataloğunda XX+608 sayfa ve 1534-1921 kronolojisi içeren bir eser olarak kayıtlıdır.
Kitaplara girmeyen ayrıntılar
- Rus dönemi taş binalarında ‘peç’ adı verilen, şömine biçimli ısıtma sistemleri bulunur.
- Kümbet Camisi’nin kubbe kasnağındaki on iki kabartma, on iki havariyi temsil eder. Aynı yapı 1964-1981 arasında müze olarak kullanıldı.
- Fethiye Camisi bir dönem kilise, bir dönem kapalı spor salonuydu. 1985’te camiye çevrildi.
- Boğatepe’nin eski adı Zavot, Rusça bir sözcüktür. Köyün peynir geçmişine işaret eder.
- Kaçak kazı da bu tarihin bir parçasıdır. Anadolu Ajansı’nın 28 Haziran 2016 tarihli haberine göre Kağızman merkezli soruşturmada Kars ve Ağrı’da eş zamanlı operasyon yapıldı. Patnos’ta 77 santimetre uzunluğunda bir çocuk lahdi bulundu. Jandarma açıklamasına göre Sarıkamış’ta 6 Ekim 2025’te yapılan operasyonda üç altın ve 322 bronz sikke ele geçirildi. Eserler Kars Müze Müdürlüğüne teslim edildi.
Sık sorulan sorular
Kars adı nereden geliyor?
Kesin bir cevap yoktur. Bir kurama göre ad, Gürcüce ‘kapı’ anlamındaki kari sözcüğüyle ilişkilidir. Karsak boyu kuramı da vardır, ancak akademik literatürde genel kabul görmemiştir.
Kars Kalesi’ni kim yeniden yaptırdı?
Kale 1386’da Timur tarafından yıkıldı. 1579’da III. Murat’ın emriyle Lala Mustafa Paşa kaleyi yeniden yaptırdı.
Kars’ta Rus dönemi binaları hangi taştan yapıldı?
Kars Valiliğinin anlatımına göre 1890-1917 arasında yeni caddelerde kesme bazalt taşından, Baltık üslubunda binalar yapıldı. Bunlar bir, iki, daha seyrek olarak üç katlıdır.
Kars Tarihi kitabını kim yazdı?
M. Fahrettin Kırzıoğlu’nun Kars Tarihi 1953’te İstanbul’da yayımlandı. Türk Tarih Kurumu kataloğunda XX+608 sayfa ve 1534-1921 kronolojisi içeren bir eser olarak kayıtlıdır.
Kars hangi antlaşmalarla Türkiye sınırları içinde kaldı?
16 Mart 1921 Moskova ve 13 Ekim 1921 Kars antlaşmalarıyla yapılan sınır düzenlemeleri sonucunda Kars, yeni Türk devletinin sınırları içinde kaldı.
Kaynaklar
- TDV İslâm Ansiklopedisi — Kars islamansiklopedisi.org.tr
- Vikipedi — Kars tr.wikipedia.org
- Wikipedia — Kars Province en.wikipedia.org
- Kars Belediyesi — Kars Kalesi kars.bel.tr
- National Army Museum — The Capitulation of Kars collection.nam.ac.uk
- The Encyclopaedia of Islam — Kars (İSAM erişimi) isamveri.org
- Türk Tarih Kurumu — İstiklal Harbi ttk.gov.tr
- Kars Valiliği — Baltık Mimarisi kars.gov.tr
- Kültür Portalı — Kümbet Cami, Havariler Kilisesi kulturportali.gov.tr
- Kültür Portalı — Kümbet Camisi kulturportali.gov.tr
- Kars İl Kültür ve Turizm Müdürlüğü — Camiler ve Kiliseler kars.ktb.gov.tr
- Kars İl Kültür ve Turizm Müdürlüğü — Köprüler kars.ktb.gov.tr
- UNESCO — Archaeological Site of Ani whc.unesco.org
- Habertürk — Bulutların üstünde harikalar yaratan köy: Boğatepe haberturk.com
- Türk Tarih Kurumu Kütüphanesi — Kars Tarihi kutuphane.ttk.gov.tr
- Serhat Kalkınma Ajansı — Tarihi Kimliğiyle Kars Kenti Projesi başladı serka.gov.tr
Görsel: Church of Saint Gregory the Illuminator.jpg — Panegyrics of Granovetter, CC BY-SA 2.0
