Gordion’daki Büyük Tümülüs’ün (Tümülüs MM) yüksekliği yaklaşık 53 metredir. Altındaki ahşap mezar odası ise yaklaşık MÖ 740’a tarihlenir. Bugün Ankara’dan günübirlik gidilebilecek bir mesafede duran bu alan, dünyaca ünlü bir efsanenin de sahnesidir.
Bu yazıda Gordion Düğümü’nün ne olduğunu, İskender’in düğümü nasıl çözdüğüne dair iki farklı anlatıyı ve efsanenin geçtiği gerçek yeri öğreneceksiniz. Antik kentin Ankara haritasındaki konumunu, kazı tarihini ve UNESCO kaydını da bulacaksınız.
Gordion Düğümü nedir?
Gordion Düğümü, Büyük İskender’e bağlanan bir efsanedir. Anlatı, İskender’in Pers İmparatorluğu’na karşı seferi sırasında MÖ 333’te Gordion’a gelişiyle ilişkilendirilir.
Efsaneye göre Gordion’daki Zeus Tapınağı’nda bir araba korunuyordu. Arabanın bağlantısı bir düğümle sıkılmıştı. Bu düğümü çözen kişi Asya’nın hükümdarı olacaktı.
Arrianos, Anabasis adlı eserinin 2.3 bölümünde düğümü anlatır. Ona göre düğüm kızılcık ağacının kabuğundan yapılmıştı. Başlangıç ve bitiş uçları görünmüyordu. Yani çözmek için tutacak bir uç bulamıyordunuz.
Bu hikâyenin dilde de bir izi var. İngilizcedeki “Gordion Düğümü’nü kesmek” deyimi, karmaşık bir sorunu kararlı ve doğrudan bir müdahaleyle çözmek anlamında kullanılır. Bir işte aylardır tıkanıp sonunda kestirip attığınız bir kararı düşünün. Deyim tam olarak bunu anlatır.
Gordion nerede, hangi ilde?
Gordion, Ankara iline bağlı Polatlı ilçesinin Yassıhöyük Mahallesi’nde yer alır. Kültür ve Turizm Bakanlığı’na göre kent, Ankara il merkezinin yaklaşık 90 kilometre güneybatısındadır. Polatlı’nın ise yaklaşık 18 kilometre kuzeybatısındadır.
UNESCO, Dünya Mirası alanının referans koordinatlarını 39°38′36″ kuzey ve 31°59′10″ doğu olarak verir. Ankara’da yaşıyorsanız ya da Ankara’ya yolunuz düşerse, Gordion bir hafta sonu gezisi için mesafe olarak uygundur.
Bu yüzden “Gordion nerede?” sorusunun cevabı nettir. Gordion Ankara’dadır. Bu yazı yalnızca tarihî Gordion’u, yani Frig başkentini anlatıyor.
Gordion antik kenti: Frigya’nın başkenti
Gordion, Demir Çağı’nda Anadolu’da hüküm süren Frigya Krallığı’nın başkentiydi. Yerleşimin kökü daha eskidir. Kültür ve Turizm Bakanlığı, Gordion’daki yerleşimin başlangıcını Erken Tunç Çağı’na, yaklaşık MÖ 2500’e tarihler.
Kentin önemi konumundan geliyordu. Gordion, Ege ve Akdeniz dünyasını Yakın Doğu’ya bağlayan ticaret yolları üzerindeydi.
Antik kentten bugüne kalanlar etkileyicidir:
- Erken Frig kale kapısı: Taş örgüsü bugün yaklaşık 10 metre yüksekliğe kadar korunmuştur.
- Teras Kompleksi: 100 metreyi aşan bu yapı, büyük ölçekli yiyecek hazırlama ve tekstil üretimi için kullanılıyordu.
- Tümülüsler: Gordion ve çevresindeki kraliyet ve seçkin sınıf tümülüsleri, MÖ 9. yüzyıldan MÖ 3. yüzyıla uzanan bir gömü geleneğini belgeler.
Gordion 2023 yılında, kültürel mirasın üçüncü kriteri kapsamında UNESCO Dünya Mirası Listesi’ne kaydedildi.
İskender düğümü gerçekten kesti mi?
Yaygın antik anlatıya göre İskender düğümü kılıcıyla kesti. Oysa Arrianos aynı bölümde Aristobulos’un farklı açıklamasını da aktarır.
Aristobulos’a göre İskender düğümü kesmedi. Araba okundaki ahşap pimi çıkardı ve boyunduruğu bağlantısından kurtardı. Bu anlatıda kılıç yoktur. Yalnızca düğümün içine erişmenin yolu bulunmuştur.
İki anlatı arasında seçim yapmak için elimizde bir hakem yok. Ama ikisinin de aynı sonucu verdiğini görebilirsiniz. İskender düğümü çözmüş sayılır ve Asya’nın hükümdarı olma kehaneti ona bağlanır.
İskender’in Gordion’a gelişinin askerî bir gerekçesi de vardı. UNESCO adaylık dosyasına göre amaç, kuvvetlerini komutanı Parmenion’un birlikleriyle birleştirmekti. Yani kente yalnızca efsane için uğramamıştı.
Kısa kronoloji
- MÖ yaklaşık 2500 Kültür ve Turizm Bakanlığı’nın tarihlendirmesine göre Gordion’da Erken Tunç Çağı yerleşimi başladı.
- MÖ yaklaşık 800 Gordion’un büyük yangını (ağaç halkası ve radyokarbon tarihlendirmelerine göre).
- MÖ yaklaşık 740 Tümülüs MM’nin ahşap mezar odası inşa edildi.
- MÖ 333 Büyük İskender Gordion’a geldi; düğüm efsanesi bu ziyaretle ilişkilendirildi.
- 1900 Alfred ve Gustav Körte Gordion’da kazılar yaptı.
- 1950 Rodney S. Young yönetimindeki Pennsylvania Üniversitesi kazıları başladı.
- 1957 Tümülüs MM’nin yağmalanmamış mezar odası açıldı.
- 2023 Gordion UNESCO Dünya Mirası Listesi’ne kaydedildi.
Tümülüs MM: ayakta kalan en eski ahşap yapı
Gordion’un en çok bilinen anıtı Büyük Tümülüs’tür. Bilimsel adı Tümülüs MM’dir ve yüksekliği yaklaşık 53 metredir. Yaklaşık MÖ 740’a tarihlenen mezar odası, UNESCO tarafından dünyanın ayakta kalmış en eski ahşap yapısı olarak tanımlanır.
Rodney Young’ın ekibi bu tümülüsü 1957’de açtı. İçeride yaklaşık 6 × 7 metre boyutlarında, yağmalanmamış bir mezar odası buldu. Mezar soyguncularından kurtulmuş bir oda, arkeologlar için ender bir fırsattır.
Tümülüs “Midas Tümülüsü” adıyla da anılır. Eski yorum bunun Midas’ın kendi mezarı olduğunu söylüyordu. Bugün öne çıkan görüş ise tümülüsün yaklaşık MÖ 740’ta Midas’ın babası Gordios için yaptırıldığıdır.
Kitaplara girmeyen ayrıntılar
Gordion hakkında okuduğunuz özetlerde pek geçmeyen birkaç ayrıntı var:
- Kartal işareti: Efsanenin kuruluş anlatısında bir kartal, Gordios’un sabanının boyunduruğuna konar ve gün boyunca ayrılmaz. Bu, gelecekteki krallığın tanrısal işareti olarak yorumlanır.
- Midas mı, Gordios mu? Efsanenin bazı sürümlerinde arabayla gelen kişi Midas’tır. Diğerlerinde aynı rol babası Gordios’a verilir.
- En eski renkli taban mozaikleri: UNESCO’ya göre Gordion’un seçkin yapılarını süsleyen renkli taban mozaikleri, bilinen en erken renkli taban mozaiği örnekleridir.
- Uzun ahşap kirişler: Kale yapılarının çatılarında, ara destek olmadan 10 metreden uzun açıklıkları geçen ahşap kirişler kullanılmıştı.
- Yangının tarihi değişti: Rodney Young, büyük yangını yaklaşık MÖ 700’e tarihlemiş ve Kimmer saldırılarıyla ilişkilendirmişti. Ağaç halkası ve radyokarbon tarihlendirmeleri ise yangını yaklaşık 100 yıl öncesine, MÖ 800 dolaylarına yerleştirir.
Son madde, arkeolojinin nasıl işlediğini gösterir. Bir tarih, yeni yöntemler geldikçe değişebilir.
Gordion’u kimler kazdı?
Kazı tarihi 1900’e uzanır. Alfred ve Gustav Körte o yıl Gordion’da beş tümülüs ile kale höyüğündeki iki alanda kazı yaptı.
Pennsylvania Üniversitesi’nin ilk kazı dizisi 1950–1973 yılları arasında Rodney S. Young yönetiminde gerçekleşti. Tümülüs MM’nin açılışı bu dönemin ürünüdür.
Sık sorulan sorular
Gordion nerede, hangi ilde?
Gordion, Ankara iline bağlı Polatlı ilçesinin Yassıhöyük Mahallesi’ndedir. Ankara il merkezinin yaklaşık 90 kilometre güneybatısında, Polatlı’nın ise yaklaşık 18 kilometre kuzeybatısında yer alır.
Gordion Düğümü’nü kim çözdü?
Anlatıya göre Büyük İskender MÖ 333’te Gordion’a geldiğinde düğümü çözdü. Yaygın anlatı onun düğümü kılıçla kestiğini söyler. Arrianos’un aktardığı Aristobulos ise İskender’in araba okundaki ahşap pimi çıkardığını yazar.
Gordion Düğümü’nü çözen kişiye ne vaat ediliyordu?
Efsaneye göre Zeus Tapınağı’nda korunan arabanın bağlantısındaki düğümü çözen kişi Asya’nın hükümdarı olacaktı.
Gordion ne zaman UNESCO Dünya Mirası Listesi’ne girdi?
Gordion, 2023 yılında UNESCO Dünya Mirası Listesi’ne kaydedildi. Kayıt, kültürel mirasın üçüncü kriteri kapsamında yapıldı.
“Gordion Düğümü’nü kesmek” deyimi ne anlama gelir?
İngilizcede bu deyim, karmaşık bir sorunu kararlı ve doğrudan bir müdahaleyle çözmek anlamında kullanılır.
Kaynaklar
- Kültür ve Turizm Bakanlığı — Gordion (Ankara) kvmgm.ktb.gov.tr
- UNESCO Dünya Mirası Merkezi — Gordion whc.unesco.org
- UNESCO — Gordion Adaylık Dosyası whc.unesco.org
- Penn Museum — The Gordian Knot penn.museum
- Penn Museum — Gordion and the Penn Museum penn.museum
- Penn Museum — The Gordion Archaeological Project penn.museum
- Tufts Üniversitesi Perseus — Arrianos, Anabasis 2.3 perseus.tufts.edu
Görsel: Gordion Citadel Mound aerial overview 2017.jpg — Gordion Archive, Penn Museum, CC BY-SA 4.0
