Kanûnî döneminde Denizli’ye yerleşen Kayıların 35 köyünden hiçbiri Kayı adını taşımıyordu. Bu yazıda 24 Oğuz boyunun Bozok ve Üçok kollarını, her boyun kayıtlarda nerede göründüğünü ve bu adların köy tabelalarına nasıl ulaştığını öğreneceksiniz.
Oğuz boylarını tek bir ile eşlemek mümkün değildir. Kayılar XVI. yüzyılda Konya, Denizli ve Menteşe’de kalabalıktı. Kınıkların bir kolu Çukurova’da çeltik yetiştiriyordu. Çepniler Giresun ile Vakfıkebir arasında yoğunlaşmıştı. Aynı boyların başka kolları Suriye’de, İran’da ve Hazar ötesinde kayıtlıdır. Bu yüzden izleyeceğimiz yol dönem, oymak ve yerleşme kaydıdır.
Oğuzlar kimdir?
Oğuzlar, Türkiye Türklerinin, Azerbaycan Türklerinin ve Türkmenistan Türkmenlerinin bağlandığı tarihî Türk boylar birliğidir. Bu birliğin boy adlarını XI. yüzyılda Kâşgarlı Mahmud kaydetti. Kâşgarlı, Oğuzların 24 boy olduğunu yazdı. Buna rağmen listesinde yalnız 22 boy adı vardı. 24 boyun tam listesi XIV. yüzyıl başlarında Reşîdüddin’in Câmiʿu’t-tevârîḫ adlı eserinde verildi.
Bugün soy ağacınızı bir boya bağlamak isteyebilirsiniz. Ancak genetik araştırmalar boyları ayrı ayrı incelememiştir. Hodoğlugil ve Mahley’in 2012 tarihli çalışması Aydın, İstanbul ve Kayseri örneklerinde 500.000’den fazla SNP inceledi. Araştırma günümüz Türkiye nüfusundaki karışımı değerlendirdi. 24 tarihî boyu ayrı ayrı örneklemedi.
Oğuzlar nerede yaşadı?
Oğuz birliğinin batıya göç güzergâhı Yedisu bölgesinden Aral çevresine uzanır. IX. yüzyılda Oğuz grupları Emba ve Ural çevresindeki Peçenekleri batıya itti. Bu hareket bozkırdaki dengeyi değiştirdi.
Oğuzların siyasi merkezi aşağı Seyhun havzasındaydı. Bugünkü Kazakistan’da bulunan Cankent, X–XII. yüzyıl Arap kaynaklarında Oğuz siyasi merkezinin başkenti olarak anılır. Bu değerlendirme Tübingen Üniversitesi’nin Cankent kazı projesine aittir. Haritada Aral Gölü’nün doğusuna baktığınızda bu bölgeyi görürsünüz.
Boyların bir kısmı Hazar’ın doğusunda kaldı. XVI. yüzyılda Çavuldurlar Mangışlak’ta yaşıyordu. Bazı kolları daha sonraki Kalmuk baskıları sırasında İğdir ve Soynacı gruplarıyla Kuzey Kafkasya’ya göç etti. Yani Anadolu, Oğuz boylarının gittiği tek yön değildi.
Bozok ve Üçok: 24 boyun listesi
Reşîdüddin geleneği 24 boyu iki kola ayırır. Bozok kolunun 12 boyu şunlardır: Kayı, Bayat, Alkaevli, Karaevli, Yazır, Dodurga, Döğer, Yaparlı, Avşar, Beydili, Kızık ve Karkın.
Üçok kolunun 12 boyu ise şunlardır: Bayındır, Peçenek, Çavuldur, Çepni, Salur, Eymir, Alayuntlu, Yüreğir, İğdir, Büğdüz, Yıva ve Kınık.
Bu ayrım tartışmasız değildir. Destanî anlatı Bozok–Üçok ayrımını Oğuz Kağan’a bağlar. Oysa Kâşgarlı Mahmud bu adları hiç kullanmaz. Tufan Gündüz, ayrımın siyasi gelişmeler sonucunda anlatılara sonradan girmiş olabileceğini belirtir.
Her boy için aynı miktarda kayıt yoktur. Faruk Sümer’in yer adları tablosunda Alkaevli, Alkabölük adıyla geçer. Alkaevli ve Yaparlı karşısında XVI. yüzyıla ait yer adı sayısı verilmemiştir. Bu iki boyun izi öbürlerinden daha siliktir.
Bozok boyları nereye yerleşti?
Kayı. XVI. yüzyıldaki büyük Kayı toplulukları Konya, Denizli ve Menteşe’de yaşıyordu. Kayı adlı yerleşmeler ise Kütahya, Çankırı, Kastamonu, Bolu ve Hamîd-ili gibi farklı sancaklara yayılmıştı. Osmanlı hanedanının Kayı soyundan geldiği geleneği de bu boya bağlanır. Faruk Sümer, bu bağlantının II. Murad dönemi tarihçisi Yazıcıoğlu Ali tarafından kurulmuş olabileceğini belirtir. Yine de gerçek bir Kayı mensubiyetini mümkün sayar.
Bayat. Bayatlar XV. yüzyıl başlarında Yozgat ve çevresine yerleşti. Kışın Kuzey Suriye’ye giden kesimleri Şam Bayatı adıyla anılıyordu.
Yazır. XVI. yüzyılda Anadolu’da 24 Yazır köyü kaydedildi. Bunların beşi Isparta–Burdur çevresindeki Hamîd-ili sancağındaydı. Diğerleri arasında Erzurum, Sivas, Kayseri, Aksaray, Ankara ve Aydın’daki yerleşmeler vardı.
Dodurga. XVI. yüzyıl tahrirlerinde Dodurga adına bağlanan yaklaşık 24 yerleşme vardır. Bunların yedisi Bolu, beşi Kastamonu sancağındaydı.
Döğer. Döğerlerin XIV. yüzyılın ikinci yarısında Kuzey Suriye’de bir beyliği vardı. Beylik Ca’ber Kalesi çevresindeydi. 1371’de başında Sâlim Bey bulunuyordu.
Avşar. Avşarlar 1865’te Fırka-i Islâhiyye müdahalesiyle yerleşmeye zorlandı. Başlıca iskân alanları Kayseri’nin Pınarbaşı, Tomarza ve Sarız çevresi oldu.
Beydili. 1690–1691’de Beydili cemaatlerine iskân emri verildi. Yerleşme alanı Akçakale’den Rakka’ya uzanan bölgede Belih Nehri kıyılarıydı.
Kızık. 1640–1648 döneminde Oturak Kızıklar Antep şehrinde kayıtlıydı. Oğurca, Damlalıca, Çay Kuyu, Kara Dinek, Üç Kilise ve Taşlıca gibi çevre köylerde de yaşıyorlardı.
Karkın. XVI. yüzyılda Karkınların önemli toplulukları üç yerdeydi. Antep çevresindeki Halep Türkmenleri arasında, Dulkadırlı ulusunda ve Hamîd-ili’nin Eğirdir kazasında bulunuyorlardı.
Karaevli. Faruk Demirtaş’ın 1949 tarihli araştırması tahrir defterlerine dayanır. Sivas’ta iki Karaevli köyü, Kastamonu’da aynı adı taşıyan bir köy bildirir.
Üçok boyları nereye yerleşti?
Kınık. Selçuklu hanedanı bu boya mensuptu. Kınıkların Çukurova kolu XIV. yüzyıldaki fetihlerin ardından Ceyhan Nehri ile Nur Dağları arasında yurt tuttu.
Yüreğir. Yüreğirler XIV. yüzyılda Çukurova’ya yerleşti. Kışlakları Adana’nın güneyinde Seyhan ile Ceyhan arasındaydı. Yaylakları ise Kızıldağ ve Üçkapılı çevresindeydi. Adana’da bir ilçenin adını bu boydan tanıyorsunuz.
Bayındır. Bayındır toplulukları geniş bir alana dağılmıştı. Tarsus’taki kolun nüfusu 1519’da 4.000 kişiyi aşıyordu. 1570’te Halep kolu 250 çadırdı. Sivas’ın güneyindeki Yeni İl kolu ise 235 çadırdan oluşuyordu.
Çepni. Yavuz Sultan Selim döneminde Çepniler Giresun, Kürtün ve Vakfıkebir arasında yoğunlaşmıştı. Bu alanın batı kesimi Vilâyet-i Çepni adıyla anılıyordu.
Salur. Salurlar 1132–1138 döneminde İran’da Kendüman ile Kuhgîlûye arasına yerleşti. Beylerinden Sungur 1148’de Şîraz’ı aldı. Böylece Fars bölgesindeki Salgurlu hanedanının temelini attı.
Peçenek. Oğuzların Peçenek boyuna bağlanan XVI. yüzyıl köylerinden dördü Ankara sancağındaydı. Bu köyler Ayaş, Yabanova, Mürtazâbâd ve Kasaba kazalarında bulunuyordu.
Eymir. Eymir adı Rumeli’ye de taşındı. XVI. yüzyılda Çirmen sancağının Hasköy kazasında iki Eymir köyü vardı.
Alayuntlu. Sadettin Gömeç’in araştırmasına göre 1536’da Halep’in Ravendan nahiyesinde bir Alayuntlu cemaati kayıtlıdır. XVI. yüzyıldaki önemli bir başka topluluk Karaman bölgesinin Atçekenleri içinde gösterilir.
Büğdüz. XVI. yüzyılda Büğdüz boyuyla ilişkilendirilen Anadolu yer adlarının sayısı 22’dir. Suriye’nin Hama sancağında 65 vergi nüfuslu bir Büğdüz oymağı da kaydedilmiştir.
Yıva. II. Bayezid döneminde Büyük Yıvalar Eski Gülnar ile Anamur arasındaki Aksaz’da yaşıyordu. Küçük Yıvalar ise Anamur’un kuzey ve batısındaki köylerde ve Anamur kasabasında yerleşmişti.
Çavuldur ve İğdir. Bu iki boyun bazı kolları Anadolu’ya hiç gelmedi. XVI. yüzyılda Mangışlak’ta yaşayan Çavuldurlar, Kalmuk baskıları sırasında İğdir ve Soynacı gruplarıyla Kuzey Kafkasya’ya göç etti.
Kısa kronoloji
| Tarih | Olay |
|---|---|
| IX. yüzyıl | Oğuz grupları Emba ve Ural çevresindeki Peçenekleri batıya itti. |
| X–XII. yüzyıllar | Arap kaynakları Cankent’i Oğuzların siyasi merkezi olarak andı. |
| XI. yüzyıl | Kâşgarlı Mahmud Oğuz boylarının adlarını kaydetti. |
| 1148 | Salur beyi Sungur Şîraz’ı alarak Salgurlu hanedanının temelini attı. |
| 1277 | Sinop çevresindeki Çepniler Trabzon hükümdarı Giorgi’nin deniz saldırısını püskürttü. |
| XIV. yüzyıl başları | Reşîdüddin 24 Oğuz boyunun tam listesini verdi. |
| XIV. yüzyıl | Kınık ve Yüreğir toplulukları Çukurova’da yurt tuttu. |
| XVI. yüzyıl | Osmanlı tahrir defterleri boy adlı köyleri ve Türkmen cemaatlerini kaydetti. |
| 1690–1691 | Beydili cemaatleri için Belih Nehri kıyılarında iskân emri çıkarıldı. |
| 1865 | Fırka-i Islâhiyye müdahalesi Avşarları yerleşik hayata geçirdi. |
Kitaplara girmeyen ayrıntılar
Köy adı boy adını her zaman taşımaz. Kanûnî döneminde Denizli Kayılarının yerleştiği 35 köyün hiçbirinin adı Kayı değildi. Haritada Kayı adlı bir köy bulamadığınız yerde de Kayılar yaşamış olabilir.
Kınıklar çeltik çiftçisiydi. Çukurova Kınıkları Ceyhan ve diğer akarsulardan kanallar açtı. Bu kanallarla sulama yaparak özellikle çeltik yetiştirdiler.
Bayındır damgası devlet alameti oldu. Akkoyunlu hanedanı Bayındır damgasını resmî alamet olarak kullandı. Damga paralarda, belgelerde, silahlarda ve bayraklarda yer aldı.
Çepniler denizde savaştı. 1277’de Sinop çevresindeki Çepniler, Trabzon Rum İmparatoru Giorgi’nin saldırısını denizde yenilgiye uğrattı. Karadeniz kıyısındaki Çepni varlığı bu olayla erken tarihte belgelenir.
Rumeli’de iki Eymir köyü. XVI. yüzyılda Çirmen sancağının Hasköy kazasında Eymir-i Büzürk adlı 50 haneli bir köy vardı. Yanında Eymir-i Küçük adlı 44 haneli ikinci bir köy bulunuyordu.
Sık sorulan sorular
Oğuzlar kimdir?
Oğuzlar, Yedisu bölgesinden Aral çevresine göç eden bir Türk boylar birliğidir. Türkiye Türkleri, Azerbaycan Türkleri ve Türkmenistan Türkmenleri bu birlikle bağlantılı başlıca günümüz halklarıdır. XI. yüzyılda Kâşgarlı Mahmud boy adlarını ve damgalarını kaydetmiştir.
24 Oğuz boyunun tam listesi ilk kez nerede verildi?
Kâşgarlı Mahmud XI. yüzyılda Oğuzların 24 boy olduğunu belirtmiş ama 22 ad saymıştır. Tam liste XIV. yüzyıl başlarında Reşîdüddin’in Câmiʿu’t-tevârîḫ adlı eserinde yer alır.
Kayı boyu hangi şehirlere yerleşti?
XVI. yüzyılda büyük Kayı toplulukları Konya, Denizli ve Menteşe’de yaşıyordu. Kayı adlı köyler ise Kütahya, Çankırı, Kastamonu, Bolu ve Hamîd-ili gibi sancaklara yayılmıştı.
Kınık ve Yüreğir boyları neden Çukurova ile anılır?
XIV. yüzyıldaki fetihlerden sonra Kınıklar Ceyhan Nehri ile Nur Dağları arasında yurt tuttu. Yüreğirlerin kışlakları Adana’nın güneyinde Seyhan ile Ceyhan arasındaydı. İki boy da bugünkü Adana çevresinde kayıtlıdır.
Oğuzların eski merkezi neredeydi?
Kazakistan’daki aşağı Seyhun havzasında yer alan Cankent, X–XII. yüzyıl Arap kaynaklarında Oğuz siyasi merkezinin başkenti olarak anılır. Tübingen Üniversitesi burada bir kazı projesi yürütmektedir.
Kaynaklar
- TDV İslâm Ansiklopedisi — Oğuzlar islamansiklopedisi.org.tr
- TDV İslâm Ansiklopedisi — Bozoklar islamansiklopedisi.org.tr
- TDV İslâm Ansiklopedisi — Kayı islamansiklopedisi.org.tr
- TDV İslâm Ansiklopedisi — Kınık islamansiklopedisi.org.tr
- TDV İslâm Ansiklopedisi — Bayındır islamansiklopedisi.org.tr
- TDV İslâm Ansiklopedisi — Bayat islamansiklopedisi.org.tr
- TDV İslâm Ansiklopedisi — Yazır islamansiklopedisi.org.tr
- TDV İslâm Ansiklopedisi — Dodurga islamansiklopedisi.org.tr
- TDV İslâm Ansiklopedisi — Döğer islamansiklopedisi.org.tr
- TDV İslâm Ansiklopedisi — Avşar islamansiklopedisi.org.tr
- TDV İslâm Ansiklopedisi — Beydili islamansiklopedisi.org.tr
- TDV İslâm Ansiklopedisi — Kızık islamansiklopedisi.org.tr
- TDV İslâm Ansiklopedisi — Karkın islamansiklopedisi.org.tr
- TDV İslâm Ansiklopedisi — Çepni islamansiklopedisi.org.tr
- TDV İslâm Ansiklopedisi — Salur islamansiklopedisi.org.tr
- TDV İslâm Ansiklopedisi — Yüreğir islamansiklopedisi.org.tr
- TDV İslâm Ansiklopedisi — Çavuldur islamansiklopedisi.org.tr
- TDV İslâm Ansiklopedisi — Eymir islamansiklopedisi.org.tr
- TDV İslâm Ansiklopedisi — Büğdüz islamansiklopedisi.org.tr
- TDV İslâm Ansiklopedisi — Yıva islamansiklopedisi.org.tr
- TDV İslâm Ansiklopedisi — Peçenek islamansiklopedisi.org.tr
- Sadettin Gömeç — Alayuntlu Türkmenleri, Türk Dünyası Araştırmaları, 1988 makale.isam.org.tr
- Çukurova Üniversitesi Türkoloji Araştırmaları Merkezi — Osmanlı Devrinde Anadolu’da Oğuz Boyları turkoloji.cu.edu.tr
- Tübingen Üniversitesi — DFG Project Dzhankent uni-tuebingen.de
- Wikipedia — Oghuz Turks en.wikipedia.org
- Vikipedi — Oğuzlar tr.wikipedia.org
- Hodoğlugil ve Mahley — Turkish Population Structure and Genetic Ancestry Reveal Relatedness among Eurasian Populations pmc.ncbi.nlm.nih.gov
Görsel: Oghuz Tribes at the first half of the X century A.D.png — Hakuna.Matata, CC BY-SA 4.0