چرا نبرد وردن این‌قدر طول کشید؟ فرانسه در سال 1916

نبرد وردن (Verdun Muharebesi) نزدیک به ده ماه طول کشید، چون تأمین مهمات و جابه‌جایی توپخانه پیشروی آلمان (Almanya) را کند کرد، جنگ به هر دو کرانهٔ رود موز (Meuse) کشیده شد و حملات پیاپی به نتیجه‌ای قطعی نرسید. فرانسه (Fransa) با مسیرهای تدارکاتی و تعویض دوره‌ای نیروها دفاع را سرپا نگه داشت. سپس حملهٔ سوم (Somme Taarruzu) فشار آلمان را کاهش داد و ضدحمله‌های فرانسه به پیروزی در دسامبر 1916 کمک کرد.

دوئومون (Douaumont) تنها چند روز پس از آغاز حمله سقوط کرد، اما تصرف آن تکلیف نبرد را روشن نکرد. برای فهمیدن علت، شما باید چیزی فراتر از دست‌به‌دست‌شدن دژها را دنبال کنید. پاسخ در پیوند میان اهداف آلمان، حمل‌ونقل فرانسه، فرسودگی نیروها و تغییر فشار پس از حملهٔ سوم است.

چرا فرماندهان آلمانی به وردن حمله کردند؟

تا پایان سال 1915، اریش فون فالکنهاین (Erich von Falkenhayn)، رئیس ستاد کل ارتش آلمان، می‌خواست با تحمیل شکستی بزرگ، فرانسه را به صلحی جداگانه وادار کند. وردن ارزش راهبردی هم داشت. پیش‌آمدگی خط جبهه در این منطقه به فرانسوی‌ها پایگاهی برای حمله به‌سوی ووئور (Woëvre) می‌داد. چنین حمله‌ای می‌توانست خطوط ارتباطی آلمان در جبههٔ غربی (Batı Cephesi) را تهدید کند.

آماده‌سازی‌های فرانسه نقاط ضعفی بر جا گذاشته بود. در اوت 1915، ژوفر (Joffre) توپ‌های سنگین و مهمات را از دژهای وردن به جبهه‌های دیگر منتقل کرد. این کار استحکامات را پیش از حملهٔ آلمان ضعیف کرد. حمله پس از تأخیری ناشی از بدی آب‌وهوا، در 21 فوریهٔ 1916 آغاز شد.

هدف دقیق فالکنهاین همچنان محل اختلاف است. «یادداشت کریسمس» که او در روایت منتشرشده‌اش در سال 1920 ارائه کرد، پیشنهاد می‌داد در بلفور (Belfort) یا وردن تلفات سنگینی به فرانسوی‌ها وارد شود؛ جاهایی که فرانسه خود را ناگزیر به دفاع از آن‌ها می‌دید. توضیح رایجِ طراحی وردن به‌عنوان یک نبرد فرسایشی بر همین سند تکیه دارد.

مورخان بر سر این توضیح توافق ندارند. گرد کرومایش (Gerd Krumeich) استدلال می‌کند که توجیه فرسایشی بعدها برای توضیح یک حملهٔ ناموفق ساخته شد. رابرت فولی (Robert Foley) معتقد است فالکنهاین از ابتدا قصد فرسوده‌کردن دشمن را داشت. بنابراین شما باید هدف مستندِ واداشتن فرانسه به صلح را از روایت مورد اختلاف دربارهٔ شیوه‌ای که فالکنهاین در آغاز برای رسیدن به آن در نظر داشت، جدا کنید.

چرا جنگ به هر دو کرانهٔ موز کشیده شد؟

پیشروی آلمان در اواخر فوریه کند شد. مهمات مصرف‌شده باید جایگزین می‌شد. توپ‌ها هم باید به مواضع تازه منتقل می‌شدند. بنابراین ادامهٔ پیشروی روی نقشه به کار حمل‌ونقل و جابه‌جایی توپخانه وابسته بود.

توپخانهٔ فرانسه در کرانهٔ مقابل مانع دیگری ایجاد کرد. این توپ‌ها جناح نیروهای آلمانی را زیر آتش می‌گرفتند. در 6 مارس، نیروهای آلمانی برای خاموش‌کردن آن‌ها به کرانهٔ غربی موز حمله کردند و میدان نبرد را گسترش دادند. حالا به‌جای حل مسئله با همان پیشروی اولیه، جنگ در هر دو کرانه جریان داشت.

این تحولات به توضیح طولانی‌شدن نبرد کمک می‌کند. نیازهای تدارکاتی شتاب پیشروی آلمان را قطع کرد و حمله به کرانهٔ غربی دامنهٔ درگیری را گسترش داد. نه پیشروی اولیه و نه حملهٔ گسترده‌تر نتیجه‌ای قطعی نداشت و مقاومت فرانسه ادامه یافت.

دژهای دوئومون و وو چه تأثیری بر نبرد داشتند؟

دوئومون بزرگ‌ترین دژ پیرامون وردن بود. این دژ حدود نه هکتار مساحت داشت و روی تپه‌ای به ارتفاع 388 متر قرار گرفته بود. نیروهای آلمانی در 25 فوریه آن را تصرف کردند؛ پادگان حدوداً 50 نفرهٔ دژ نتوانسته بود مقاومت کند. این موقعیت به نیروهای تازه‌وارد دید مسلط بر اطراف و پناهگاه‌های بتنی می‌داد.

تصرف آن دستاورد بزرگی برای آلمان بود، اما دفاع فرانسه ادامه یافت. در 26 فوریه، پتن (Pétain) فرماندهی ارتش دوم، مدافع وردن، را بر عهده گرفت. او دفاع در کرانهٔ شرقی موز را حفظ کرد. پس سقوط بزرگ‌ترین دژ به پایان عملیات نینجامیده بود.

دژ وو (Vaux) شکل دیگری از این کشمکش را نشان می‌دهد. محاصرهٔ آن از 2 تا 7 ژوئن طول کشید. جنگ از بام دژ به راهروهای داخلی آن کشیده شد. تلاش‌ها برای نجات نیروهای پادگان شکست خورد و تشنگی فرسودگی مدافعان را بیشتر کرد. پادگان در 7 ژوئن تسلیم شد.

دژها در بازپس‌گیری‌های بعدی فرانسه هم نقش داشتند. نیروهای فرانسوی در 24 اکتبر دوئومون را پس گرفتند. ازدست‌رفتن آن، موضع آلمان در وو را در معرض خطر قرار داد و آلمانی‌ها در 2 نوامبر آن را تخلیه کردند. نیروهای فرانسوی در 3 نوامبر بدون جنگ وارد وو شدند. پس از بازپس‌گیری دژها، هنوز باید زمین‌های جلوی آن‌ها را به کنترل درمی‌آوردند.

تدارکات فرانسه و تعویض دوره‌ای نیروها چگونه دفاع را سرپا نگه داشت؟

راه‌آهن وردن–سنت‌منهولد (Verdun–Sainte-Menehould) در آغاز حمله قطع شد. پس از آن، تدارکات فرانسه به جادهٔ بارلو‌دوک (Bar-le-Duc) و راه‌آهن باریک‌خط موزین (Meusien) وابسته شد. این مسیرها از دفاعی پشتیبانی می‌کردند که با وجود قطع مسیر ریلی و تصرف دوئومون ادامه داشت.

حجم رفت‌وآمد جاده‌ای میزان این تلاش را نشان می‌دهد. در جریان نبردهای شدید ژوئن و ژوئیه، وسایل نقلیه تقریباً هر پنج ثانیه یک‌بار از جادهٔ مقدس، یا ووا ساکره (Voie Sacrée)، می‌گذشتند. دفاع به تداوم این رفت‌وآمد وابسته بود، درحالی‌که نبرد پیوسته تدارکات مصرف می‌کرد.

شما می‌توانید نمونه‌ای روزمره را تصور کنید: مسیر توزیعی که رانندگانش باید هم‌زمان با افزایش تقاضا به کار ادامه دهند. در وردن، این فشار در گزارش‌های عملی ثبت شده است. سناتورهای فرانسوی که دربارهٔ تدارکات تحقیق می‌کردند، تصادف‌هایی را مستند کردند که ناشی از کار بیش از حد رانندگان بود. حمل‌ونقل، علاوه بر خودرو و جاده، به توان تحمل انسان‌ها هم وابسته بود.

سامانهٔ «نوریا»ی پتن (Noria) برای مقابله با فرسودگی یگان‌های رزمی به کار رفت. در طول سال 1916، این سامانه یگان‌ها را به‌نوبت به جبهه می‌فرستاد و از آن خارج می‌کرد تا لشکرها کاملاً فرسوده نشوند. شما اینجا می‌بینید که تدارکات و تعویض نیروها چگونه مکمل هم بودند: حمل‌ونقل موضع را سرپا نگه می‌داشت و یگان‌های پی‌درپی دفاع از آن را ادامه می‌دادند.

هیچ‌یک از این دو سازوکار نبرد را آسان نکرد. رفت‌وآمد جاده‌ای در ژوئن و ژوئیه و تعویض دوره‌ای لشکرها نشان می‌دهد حفظ وردن به چه تلاش مداومی نیاز داشت. مقاومت فرانسه دوام آورد، چون مدافعان می‌توانستند همچنان تدارکات دریافت کنند و یگان‌ها را پیش از فرسودگی کامل جایگزین کنند.

حملهٔ سوم چه تأثیری بر جنگ در وردن گذاشت؟

حملهٔ مشترک بریتانیا (Britanya) و فرانسه در سوم، در 1 ژوئیهٔ 1916 آغاز شد. این حمله ارتش آلمان را وادار کرد فشار بر وردن را کاهش دهد. بنابراین نبرد، علاوه بر جنگ پیرامون موز و دژهایش، از نیازهای جبهه‌های دیگر هم تأثیر می‌گرفت.

این تغییر بلافاصله به حملات آلمان پایان نداد. آخرین تلاش بزرگ آن‌ها برای تصرف وردن در سوویل (Souville)، در 11–12 ژوئیه، متوقف شد. درگیری‌های موضعی پس از آن ادامه یافت. اگر شما آغاز حملهٔ سوم را پایان وردن بدانید، درگیری‌های بعدی و بازپس‌گیری مواضع به دست فرانسه را نادیده می‌گیرید.

نیروهای فرانسوی در اکتبر دوئومون را پس گرفتند و در نوامبر دوباره وارد وو شدند. سپس حملهٔ 15–18 دسامبر زمین‌های جلوی هر دو دژ را بازپس گرفت و امنیت آن‌ها را بیشتر کرد. نبرد در 18 دسامبر، پس از دفاعی طولانی و بازپس‌گیری مواضع در مرحلهٔ بعد، با پیروزی فرانسه پایان یافت.

خط زمانی

• اوت 1915: ژوفر توپ‌های سنگین و مهمات را از دژهای وردن به جبهه‌های دیگر منتقل می‌کند.
• 21 فوریهٔ 1916: حملهٔ آلمان در وردن آغاز می‌شود.
• 25 فوریه: نیروهای آلمانی دژ دوئومون را تصرف می‌کنند.
• 26 فوریه: پتن فرماندهی ارتش دوم را بر عهده می‌گیرد.
• 6 مارس: حملات آلمان به کرانهٔ غربی موز گسترش می‌یابد.
• 2–7 ژوئن: دژ وو محاصره می‌شود؛ پادگان آن در 7 ژوئن تسلیم می‌شود.
• 1 ژوئیه: حملهٔ سوم آغاز می‌شود و آلمان را به کاهش فشار بر وردن وادار می‌کند.
• 11–12 ژوئیه: آخرین تلاش بزرگ آلمان به‌سوی سوویل متوقف می‌شود.
• 24 اکتبر: نیروهای فرانسوی دوئومون را پس می‌گیرند.
• 3 نوامبر: نیروهای فرانسوی وارد دژ تخلیه‌شدهٔ وو می‌شوند.
• 15–18 دسامبر: نیروهای فرانسوی زمین‌های جلوی دژها را بازپس می‌گیرند؛ نبرد در 18 دسامبر پایان می‌یابد.

جزئیاتی که در راهنماهای گردشگری پیدا نمی‌کنید

حملهٔ آلمان در ابتدا برای 12 فوریهٔ 1916 تدارک دیده شده بود. بدی آب‌وهوا آن را تا 21 فوریه عقب انداخت. این تأخیر به فرانسوی‌ها فرصت بیشتری داد تا پیش از آغاز حمله دفاع خود را تقویت کنند.

در داخل وو، نیروهای پادگان به فرماندهی رینال (Raynal) در طول محاصره برای ارتباط با بیرون از کبوترهای نامه‌بر استفاده می‌کردند. نام یکی از آن‌ها وایان (Vaillant) بود. این جزئیات ارتباطی را باید در کنار جنگ در راهروها و تشنگی‌ای دید که به تسلیم‌شدن کمک کرد.

استخوان‌خانهٔ دوئومون (Douaumont Kemikliği) بقایای حدود 130,000 سرباز ناشناس فرانسوی و آلمانی را در کنار هم نگهداری می‌کند. برای شما که از این محل بازدید می‌کنید، این آرامگاه مشترک، چشم‌انداز دژها را به دشواری شناسایی جان‌باختگان پیوند می‌دهد.

چرا باید کشته‌ها، زخمی‌ها و مفقودان را جداگانه شمرد؟

حدود 700,000 نفر تلفات کلی به معنای حدود 700,000 کشته نیست. آمار گرد‌شدهٔ یادمان وردن (Verdun Anıtı) حدود 306,000 کشته یا مفقود را از 400,000 زخمی جدا می‌کند. تبدیل مجموع این گروه‌ها به شمار کشته‌ها، معنای عدد را تغییر می‌دهد.

آمار کلی رابرت داوتی (Robert Doughty) برای فرانسه بازهٔ 21 فوریه–20 دسامبر 1916 را پوشش می‌دهد. از مجموع 377,231 نفر تلفات، 16 درصد کشته، 56 درصد زخمی و 28 درصد مفقود ثبت شده‌اند. بیشتر کسانی که مفقود ثبت شده بودند، بعدها کشته فرض شدند. این دسته‌بندی‌ها سرنوشت‌های متفاوتی را در اسناد ثبت می‌کنند، حتی اگر ارزیابی‌های بعدی میان آن‌ها پیوند برقرار کرده باشند.

برآوردها از روش‌های شمارش متفاوتی هم استفاده می‌کنند. آمار پزشکی آلمان مجروحان با جراحت خفیف را حساب نمی‌کرد، درحالی‌که گزارش‌های فرانسه بازه‌های زمانی متفاوتی را پوشش می‌دادند. شما بدون بررسی این تعریف‌ها نمی‌توانید مجموع‌ها را مستقیماً مقایسه کنید. این تفاوت برای سنجش هزینهٔ انسانی نبردی اهمیت دارد که با حملات مداوم و دفاع پایدار طولانی شد.

پرسش‌های متداول

نبرد وردن چه زمانی شروع شد و چه زمانی پایان یافت؟

این نبرد از 21 فوریه تا 18 دسامبر 1916 در منطقهٔ موز فرانسه ادامه داشت و با پیروزی فرانسه پایان یافت.

آیا تصرف دوئومون سرنوشت نبرد را تعیین کرد؟

خیر. آلمان در 25 فوریه دوئومون را تصرف کرد و به دید مسلط بر اطراف و پناهگاه‌های بتنی دست یافت. فرانسه دفاع را ادامه داد و در 24 اکتبر دژ را پس گرفت.

آیا حملهٔ سوم بلافاصله به جنگ در وردن پایان داد؟

خیر. این حمله پس از 1 ژوئیه فشار آلمان را کاهش داد. تلاش بزرگ آلمان در سوویل پس از آن، در 11–12 ژوئیه، انجام شد و درگیری‌های موضعی نیز ادامه یافت.

آیا حدود 700,000 نفر در وردن کشته شدند؟

خیر. این مجموع گرد‌شده گروه‌های مختلف تلفات را در بر می‌گیرد. یادمان وردن حدود 306,000 کشته یا مفقود را از 400,000 زخمی جدا می‌کند.

منابع

1. ویکی‌پدیا — نبرد وردن tr.wikipedia.org
2. Mémorial de Verdun — نبرد وردن memorial-verdun.fr
3. تاریخ آلمان در اسناد و تصاویر — یادداشت کریسمس فالکنهاین germanhistorydocs.org
4. ویکی‌پدیا — نبرد وردن en.wikipedia.org
5. Mémorial de Verdun — تجربهٔ رزم در نبردهای وردن و سوم memorial-verdun.fr
6. Mémorial de Verdun — دژ دوئومون memorial-verdun.fr
7. سنای فرانسه — تأمین تدارکات senat.fr
8. وزارت نیروهای مسلح فرانسه — 1916–2026، صدودهمین سالگرد نبرد وردن defense.gouv.fr
9. Mémorial de Verdun — دژ وو memorial-verdun.fr

FAQ

Image: Verdun and Vincinity – Map.jpg — Wikimedia Commons, Public domain