چرا تونگا هرگز رسماً مستعمره نشد؟ حمایت بریتانیا

تونگا (Tonga) هرگز رسماً مستعمره نشد، چون پادشاهی یکپارچه، قانون اساسی 1875 و معاهده‌های شناسایی حاکمیت به حفظ حاکمیتش کمک کردند. بریتانیا (Birleşik Krallık) هم برای تأمین منافع خود، حمایت از این کشور را برگزید. پادشاهی تونگا از 1900 تا 1970 زیر حمایت بریتانیا دوام آورد. بااین‌حال، بریتانیا روابط خارجی آن را در اختیار داشت و گاهی خودمختاری داخلی‌اش را به‌شدت محدود می‌کرد.

نکته روشنگر این داستان، میزان قدرتی است که می‌توانست جابه‌جا شود، درحالی‌که تونگا همچنان پادشاهی باقی می‌ماند. اگر شما ماجرا را از یکپارچه‌سازی کشور به دست جورج توپو اول (I. George Tupou) تا فشار بر توپو دوم (II. Tupou) دنبال کنید، هم توان نهادهای تونگا را می‌بینید و هم مرزهای حفاظتی را که فراهم می‌کردند. قانون اساسی، معاهده‌های دیپلماتیک و مقاومت پادشاهان، هرکدام بخشی از این بقا را توضیح می‌دهند.

تونگا کجاست و چرا باید از نقشه شروع کرد؟

تونگا کشوری در منطقه پلی‌نزی (Polinezya)، در جنوب اقیانوس آرام (Pasifik Okyanusu) و در جنوب ساموآ (Samoa) است. گروه‌های جزیره‌ای اصلی آن تونگاتاپو (Tongatapu)، هاآپای (Haʻapai) و واوائو (Vavaʻu) هستند. نام تونگا در زبان تونگایی به معنی «جنوب» است.

نوکوآلوفا (Nukuʻalofa)، پایتخت کشور، در تونگاتاپو قرار دارد. تونگاتاپو با مساحتی حدود 257 کیلومتر مربع، بزرگ‌ترین جزیره کشور است. این مکان‌ها در روایت تاریخی هم اهمیت دارند. هکتا (Heketā) و لاپاها (Lapaha)، پایتخت‌های باستانی پادشاهی، در تونگاتاپو قرار دارند. این دو در 9 اوت 2007 برای درج در فهرست موقت یونسکو (UNESCO) معرفی شدند.

استقبالی که در سفر 1773 از جیمز کوک (James Cook) شد، نام تاریخی «جزایر دوستانه» را در غرب رواج داد. این نام بازتاب یک برخورد است. معاهده‌هایی که بعدها با قدرت‌های خارجی بسته شدند، شواهد مستقیم‌تری از شیوه دفاع تونگا از جایگاه سیاسی خود به دست می‌دهند.

جورج توپو اول چگونه به تونگا کمک کرد مستعمره نشود؟

تائوفاآهائو (Tāufaʻāhau) در 1845 جزایر تونگا را در قالب یک پادشاهی متحد کرد و با نام جورج توپو اول حکومت کرد. این اتحاد، پادشاهی‌ای را پدید آورد که بعدها از راه حکومت مشروطه و توافق‌های بین‌المللی در پی به رسمیت شناخته شدن برآمد.

جورج توپو اول در 1875 با کمک شرلی بیکر (Shirley Baker)، مبلغ مذهبی، پادشاهی مشروطه را برقرار کرد. قانون اساسی، قوانین، ترتیبات مربوط به زمین و آزادی مطبوعات را در چارچوبی مبتنی بر قانون اساسی جای داد. پارلمان تونگا، پاسداری از حاکمیت را یکی از اهداف تدوین قانون اساسی و تشکیل پارلمان می‌داند.

این هدف اعلام‌شده اهمیت دارد. برقراری نظام مشروطه بخشی از تلاش پادشاهی برای حفظ استقلال بود. بنابراین شما می‌توانید اصلاحات 1875 را هم شیوه‌ای برای اداره کشور بدانید و هم ابزاری برای بقای ملی.

پژوهش 2021 جیمز اِن. باده (James N. Bade) به این ترکیب اهمیت ویژه‌ای می‌دهد. این پژوهش بر پادشاهی مشروطه و یکپارچه‌ای که توپو اول ایجاد کرد و دیپلماسی کسب شناسایی با پشتیبانی بیکر تأکید دارد. در این توضیح، تصمیم‌های سیاسی خود تونگا نقشی محوری در جلوگیری از استعمار داشتند.

معاهده‌های دوستی چگونه از حاکمیت تونگا محافظت کردند؟

تونگا در 1876 با آلمان (Almanya)، در 1879 با بریتانیا و در 1886 با ایالات متحده آمریکا (Amerika Birleşik Devletleri) معاهده دوستی بست. به گفته باده، این توافق‌ها شناسایی تونگا به‌عنوان یک کشور دارای حاکمیت را تضمین کردند.

ترتیب رویدادها مهم است. قانون اساسی در 1875 تدوین شد و پس از آن، توافق‌های شناسایی با سه قدرت خارجی آمدند. حکومت مشروطه و دیپلماسی، ادعای پادشاهی برای اداره امور خود را تقویت کردند.

سرنوشت بعدی توافق با آمریکا، محدودیت‌های این شناسایی را هم نشان می‌دهد. توافقی که تونگای دارای حاکمیت منعقد کرده بود، بعدها به دست بریتانیا و به نمایندگی از تونگا فسخ شد.

چرا بریتانیا حمایت را به استعمار رسمی ترجیح داد؟

تونگا با معاهده دوستی که در 18 مه 1900 امضا شد، زیر حمایت بریتانیا قرار گرفت. این توافق خودمختاری تونگا را حفظ کرد، اما اختیار انحصاری اداره روابط خارجی آن را به وزارت خارجه بریتانیا سپرد.

پایان‌نامه 1976 رابین پریستلی (Robyn Priestley) توضیحی با محوریت منافع بریتانیا ارائه می‌کند. او استدلال می‌کند که بندرهای تونگا ارزش راهبردی داشتند. حمایت، امکان کنترل را با کمترین هزینه و کمترین تنش با دیگر قدرت‌ها فراهم می‌کرد. این، تفسیری از انتخاب بریتانیاست و دلیلی برای کم‌اهمیت دانستن دیپلماسی تونگا نیست.

پریستلی و باده بر بخش‌های متفاوتی از یک نتیجه تأکید می‌کنند. پریستلی بررسی می‌کند چرا بریتانیا حمایت را ترجیح داد. باده بر نقش پادشاهی یکپارچه و معاهده‌های شناسایی در جلوگیری از استعمار تونگا تأکید دارد. این دو دیدگاه در کنار هم، هم آمادگی پادشاهی را توضیح می‌دهند و هم شکلی را که نفوذ بریتانیا به خود گرفت.

ترتیبات حاصل، پادشاهی را حفظ کرد، اما آزادی عملش را محدود ساخت. تونگا طبق معاهده 1900 خودمختاری خود را نگه داشت، ولی روابط خارجی به دست بریتانیا افتاد. الحاقیه‌های بعدی، اختیارات بریتانیا برای مداخله در امور داخلی را گسترش دادند.

خاندان سلطنتی تونگا چقدر قدرت در اختیار داشت؟

فشار بر توپو دوم نشان می‌دهد حمایت بریتانیا تا کجا می‌توانست پیش برود. طبق پژوهش دکتری پنه‌لوپه اِی. لاواکا (Penelope A. Lavaka)، پادشاه در 1905 با تهدید به تبعید وادار شد توصیه‌های کنسول بریتانیا را در امور داخلی و خارجی بپذیرد.

این رویداد، تفاوت جایگاه رسمی و قدرت عملی را ملموس می‌کند. یک پادشاهی می‌توانست پادشاه خود را حفظ کند، درحالی‌که همان پادشاه برای تصمیم‌های حکومتی با اجبار روبه‌رو بود. بنابراین وقتی تونگا را «هرگز مستعمره‌نشده» می‌نامیم، باید محدودیت‌های تحمیل‌شده در دوره حمایت بریتانیا را هم در نظر بگیریم.

توپو دوم در 1911 مداخله بریتانیا را به چالش کشید. پژوهش لاواکا نشان می‌دهد لندن (Londra) از حمایت موضع کنسول خودداری کرد و بخش قابل‌توجهی از خودمختاری ازدست‌رفته پادشاه در 1905 را بازگرداند.

کاهش نقش کنسول بعدها در بازنگری‌های معاهده دوستی در 1958 و 1968 بازتاب یافت. بنابراین میزان دخالت بریتانیا موضوع مذاکره و تغییر بود. مداخله شدید 1905، وضعیت همه مراحل بعدی دوره حمایت را تعیین نکرد.

جزئیاتی که در کتاب‌های راهنمای سفر پیدا نمی‌کنید

اصل 104 قانون اساسی تونگا فروش زمین در کشور را برای همه، ازجمله پادشاه، ممنوع می‌کند. این اصل، اجاره و رهن را تحت شرایط قانونی مجاز می‌داند. ارتباط آن با زندگی روزمره روشن است: اگر شما فروش خانه را با اجاره دادن آن مقایسه کنید، می‌بینید چرا ممنوعیت فروش با ممنوعیت هر نوع معامله ملکی فرق دارد.

نمونه‌ای بسیار روشن از کنترل بریتانیا در 28 ژوئیه 1920 رخ داد. وزارت خارجه بریتانیا به نمایندگی از تونگا، معاهده 1886 با آمریکا را فسخ کرد؛ تنها بند مربوط به ورود کشتی‌های جنگی به بندرها باقی ماند. پس کنترل روابط خارجی می‌توانست به توافق‌هایی هم برسد که تونگا پیش از آغاز حمایت بریتانیا بسته بود.

شناخت تاریخ سکونت در تونگا تا حدی بر اشیایی بسیار کوچک استوار است. پژوهشی در 2012، سوهان‌های مرجانی به‌دست‌آمده از نوکولکا (Nukuleka) را با روش اورانیوم–توریم تاریخ‌گذاری کرد. این پژوهش، مرحله آغازین سکونت را به 2,838 ± 8 سال پیش از سال مرجع 1950 نسبت داد.

پرچم تونگا درباره قانون اساسی چه می‌گوید؟

پرچم تونگا زمینه‌ای قرمز دارد. در گوشه بالایی کنار میله پرچم، مستطیلی سفید قرار گرفته و داخل آن صلیبی قرمز دیده می‌شود. قانون اساسی 4 نوامبر 1875 این طرح را رسمیت بخشید.

پرچم پیشین، صلیبی قرمز بر زمینه‌ای سفید داشت. شباهت آن به نشان صلیب سرخ (Kızılhaç) که در 1863 پذیرفته شده بود، باعث شد طرح کنونی با زمینه قرمز جایگزین شود.

اصل 47 قانون اساسی صریحاً می‌گوید پرچم ملی هرگز نباید تغییر کند. پس پرچم هم بخشی از همان چارچوب قانون اساسی است که به پادشاهی در دفاع از حاکمیتش کمک کرد. حمایت قانونی از پرچم، جزئی ملموس از این چارچوب است.

خط زمانی

• 2,838 ± 8 سال پیش از سال مرجع 1950: مرحله آغازین سکونت در نوکولکا، بر پایه تاریخ‌گذاری اورانیوم–توریم سوهان‌های مرجانی در پژوهشی در 2012.
• 1773: جیمز کوک به تونگا سفر می‌کند؛ نام «جزایر دوستانه» از استقبال از او شکل می‌گیرد.
• 1845: جورج توپو اول جزایر را در قالب یک پادشاهی متحد می‌کند.
• 1875: پادشاهی مشروطه برقرار می‌شود؛ قانون اساسی 4 نوامبر، طرح پرچم ملی را رسمیت می‌بخشد.
• 1876: تونگا با آلمان معاهده دوستی می‌بندد.
• 1879: تونگا با بریتانیا معاهده دوستی می‌بندد.
• 1886: تونگا با ایالات متحده آمریکا معاهده دوستی می‌بندد.
• 18 مه 1900: دوره حمایت بریتانیا آغاز می‌شود.
• 1905: توپو دوم زیر تهدید تبعید، مداخله بریتانیا را می‌پذیرد.
• 1911: اعتراض توپو دوم به بازپس‌گیری بخش قابل‌توجهی از خودمختاری داخلی کمک می‌کند.
• 1958 و 1968: بازنگری‌های معاهده دوستی، کاهش نقش کنسولی بریتانیا را بازتاب می‌دهند.
• 4 ژوئن 1970: حمایت بریتانیا پایان می‌یابد؛ تونگا به استقلال کامل می‌رسد و به کشورهای مشترک‌المنافع می‌پیوندد.

پس از پایان حمایت بریتانیا چه اتفاقی افتاد؟

استقلال کامل تونگا در 4 ژوئن 1970 به ترتیبات حمایت پایان داد. پادشاهی از یکپارچه‌سازی، اصلاحات مشروطه، شناسایی خارجی و دوره‌های فشار مستقیم بریتانیا جان به در برده بود. عضویت در کشورهای مشترک‌المنافع (İngiliz Milletler Topluluğu) با پایان حمایت همراه شد.

جانشینی در خاندان سلطنتی ادامه یافت. توپو ششم (VI. Tupou) پس از مرگ برادرش، جورج توپو پنجم (V. George Tupou)، در 18 مارس 2012 به تخت نشست. مراسم تاج‌گذاری او در 4 ژوئیه 2015 برگزار شد.

برای داشتن تصویری از جمعیت، سرشماری 2021 شمار ساکنان تونگا را 100,179 نفر ثبت کرد. از این تعداد، 74,320 نفر در بخش اداری تونگاتاپو زندگی می‌کردند. تونگایی و انگلیسی زبان‌های رسمی کشور هستند. این آمار، فراتر از معاهده‌ها و گاه‌شمار سلطنتی، تصویری ملموس از مردم این پادشاهی باقی‌مانده به دست می‌دهد.

پرسش‌های متداول

آیا تونگا زمانی مستعمره بریتانیا بود؟

تونگا در 1900 زیر حمایت بریتانیا قرار گرفت و طبق توافق، پادشاهی و خودمختاری خود را حفظ کرد. بریتانیا روابط خارجی را در اختیار داشت و ترتیبات بعدی، امکان مداخله آن در امور داخلی را گسترش دادند.

چرا قانون اساسی 1875 اهمیت داشت؟

این قانون، پادشاهی مشروطه را برقرار کرد و چارچوبی برای قوانین، ترتیبات مربوط به زمین و آزادی مطبوعات فراهم آورد. پارلمان تونگا همچنین حفظ حاکمیت را از اهداف تدوین قانون اساسی و تشکیل پارلمان می‌داند.

تونگا چه زمانی به استقلال کامل رسید؟

تونگا در 4 ژوئن 1970، با پایان حمایت بریتانیا، به استقلال کامل رسید. این کشور همچنین به کشورهای مشترک‌المنافع پیوست.

آیا پادشاهان تونگا در برابر دخالت بریتانیا مقاومت کردند؟

بله. توپو دوم پس از آنکه در 1905 زیر تهدید تبعید توصیه‌های بریتانیا را پذیرفت، در 1911 مداخله را به چالش کشید. اعتراض او به بازپس‌گیری بخش قابل‌توجهی از خودمختاری ازدست‌رفته کمک کرد.

منابع

1. ویکی‌پدیا — تونگا en.wikipedia.org
2. ویکی‌پدیای ترکی — تونگا tr.wikipedia.org
3. یونسکو — پایتخت‌های باستانی پادشاهی تونگا whc.unesco.org
4. دفتر تاریخ‌نگار، وزارت خارجه ایالات متحده — تونگا history.state.gov
5. پارلمان تونگا — تاریخچه parliament.gov.to
6. James N. Bade — History Australia، 2021 doi.org
7. Robyn Priestley — روابط بریتانیا و تونگا 1899–1905 research.avondale.edu.au
8. Penelope A. Lavaka — محدودیت‌های توصیه openresearch-repository.anu.edu.au
9. قانون اساسی تونگا — ویرایش بازنگری‌شده 2016، یونسکو media.unesco.org

FAQ

Image: Royal Palace of Tonga in 1900.jpg — Unknown authorUnknown author, Public domain