کریستالناخت (Kristal Gece)، یا شب شیشه‌های شکسته، پوگرومی ضدیهودی بود که نازی‌ها در ۹ تا ۱۰ نوامبر ۱۹۳۸ در سراسر آلمان (Almanya)، اتریشِ ضمیمهشده (Avusturya) و منطقه سودتن (Südet) در چکسلواکی (Çekoslovakya) سازمان دادند. مهاجمان یهودیان را کشتند، کنیسه‌ها را آتش زدند و تخریب کردند، خانه‌ها و کسب‌وکارها را غارت کردند و ده‌ها هزار مرد یهودی را به‌طور جمعی بازداشت کردند.
این نام به شیشه‌های شکسته اشاره دارد، اما ابعاد رویداد بسیار فراتر از شکستن پنجره‌ها بود. اگر شما دستورهای صادرشده در آن شب و اقدامات مالی پس از آن را دنبال کنید، می‌بینید که خشونت خیابانی، زندانی‌کردن و مصادره اموال، اجزای یک تهاجم به‌هم‌پیوسته بودند. این زنجیره با اخراج‌های اجباری در اکتبر ۱۹۳۸ آغاز شد.
کریستالناخت یعنی چه؟
نام کریستالناخت به شیشه‌هایی اشاره دارد که بر اثر شکستن پنجره‌های مغازه‌ها، خانه‌ها و کنیسه‌های یهودیان در خیابان‌ها پراکنده شده بود.
موزه یهود برلین (Berlin Yahudi Müzesi) این نام را تعبیری ملایم‌کننده می‌داند که خشونت علیه انسان‌ها را می‌پوشاند. این موزه همچنین تأکید میکند که حملات در روشنایی روز هم ادامه داشت. بنابراین، محدودکردن این وقایع به یک شب می‌تواند درک شما را از مدت حملات و پیامدهای انسانی آن‌ها محدود کند.
پیش از پوگروم چه اتفاقی افتاد؟
در ۲۸ اکتبر ۱۹۳۸، اخراج‌های اجباری موسوم به پولن‌آکسیون (Polenaktion) آغاز شد. حدود ۱۷٬۰۰۰ یهودی دارای تابعیت لهستان (Polonya) از آلمان به‌سوی مرز لهستان اخراج شدند. خانواده گرینشپان (Grynszpan) که از هانوفر (Hannover) اخراج شده بود، از جمله این افراد بود.
پسر ۱۷ ساله این خانواده، هرشل گرینشپان (Herschel Grynszpan)، در پاریس (Paris) بود. او در ۷ نوامبر در همان شهر به ارنست فوم رات (Ernst vom Rath)، دیپلمات آلمانی، شلیک کرد. فوم رات دو روز بعد، در ۹ نوامبر، حدود ساعت ۱۷:۳۰ درگذشت.
آن روز رهبران نازی در مونیخ (Münih) گرد آمده بودند تا سالگرد کودتای نافرجام آبجوفروشی (Birahane Darbesi) در سال ۱۹۲۳ را گرامی بدارند. یوزف گوبلز (Joseph Goebbels) پس از دیدار با هیتلر (Hitler)، همان شب دستور آغاز حمله به یهودیان را به مسئولان حزب رساند.
تبلیغات نازی خشونتها را خشم خودجوش مردم معرفی می‌کرد. موزه یادبود هولوکاست ایالات متحده (Amerika Birleşik Devletleri Holokost Anı Müzesi)، با نام اختصاری USHMM، این حملات را اقداماتی توصیف میکند که گوبلز و دیگر رهبران نازی با حمایت هیتلر هماهنگ کرده بودند. دستورهایی که در طول شب صادر شد، برای فهم این سازمان‌دهی اهمیت اساسی دارد.
چه کسانی کریستالناخت را سازمان دادند و اجرا کردند؟
اعضای اسآ (SA) و اساس (SS)، همراه با اعضای سازمان جوانان هیتلری (Hitler Gençliği) و غیرنظامیان آلمانی، در پوگروم شرکت داشتند. رهبران نازی حملات را هماهنگ کردند و دستورهای پلیس راه را برای ادامه خشونت باز گذاشت. بنابراین، مشارکت غیرنظامیان بخشی از پوگرومی بود که رژیم سازمان داده بود.
در ساعت ۲۳:۵۵ روز ۹ نوامبر، هاینریش مولر (Heinrich Müller)، رئیس گشتاپو (Gestapo)، دستور بازداشت ۲۰٬۰۰۰ تا ۳۰٬۰۰۰ مرد یهودی را صادر کرد. این دستور بازداشت جمعی در حالی صادر شد که حملات جریان داشت. بازداشت بخشی از اقدام سازمان‌یافته‌ای بود که خود یهودیان را هدف گرفته بود.
در ساعت ۰۱:۲۰ روز ۱۰ نوامبر، راینهارت هایدریش (Reinhard Heydrich) به پلیس دستور داد برای مقابله با حملات مداخله نکند. او همچنین دستور داد از جان و اموال غیریهودیان حفاظت شود. این حفاظت آشکارا گزینشی بود: دستور اجازه می‌داد حمله به یهودیان و اموالشان ادامه یابد.
خط زمانی
- ۲۸ اکتبر ۱۹۳۸: پولن‌آکسیون آغاز شد و یهودیان دارای تابعیت لهستان را به‌اجبار از آلمان به‌سوی مرز لهستان راند.
- ۷ نوامبر ۱۹۳۸: هرشل گرینشپان در پاریس به ارنست فوم رات شلیک کرد.
- ۹ نوامبر ۱۹۳۸: فوم رات درگذشت. مقام‌های نازی که در مونیخ گرد آمده بودند، حملات هماهنگ را به راه انداختند.
- ۹ نوامبر ۱۹۳۸، ساعت ۲۳:۵۵: هاینریش مولر دستور بازداشت ۲۰٬۰۰۰ تا ۳۰٬۰۰۰ مرد یهودی را صادر کرد.
- ۱۰ نوامبر ۱۹۳۸، ساعت ۰۱:۲۰: راینهارت هایدریش به پلیس دستور داد مداخله نکند و از جان و اموال غیریهودیان حفاظت کند.
- ۹ تا ۱۰ نوامبر ۱۹۳۸: مهاجمان کنیسه‌ها، کسب‌وکارها و خانه‌ها را هدف گرفتند. یهودیان کشته و به‌طور جمعی بازداشت شدند.
- ۱۲ نوامبر ۱۹۳۸: پس از جلسه هرمان گورینگ (Hermann Göring) در برلین (Berlin)، تعهد به پرداخت جمعی ۱ میلیارد رایش‌مارک (Reichsmark) به یهودیان تحمیل شد.
- ۳ دسامبر ۱۹۳۸: فرمانی انتقال اجباری کسب‌وکارها و اموال یهودیان را پیش برد.
چه چیزهایی ویران شد؟
بیش از ۱٬۴۰۰ کنیسه و عبادتگاه یهودی در سراسر آلمان و سرزمین‌های ضمیمهشده ویران شد یا آسیب دید. بنابراین، حملات در مقیاسی گسترده مکان‌های مذهبی را هدف گرفت. تخریب آن‌ها بخشی از همان پوگرومی بود که خانه‌ها و محل‌های کسب را هدف قرار داد.
بنیاد شوآی دانشگاه کالیفرنیای جنوبی (USC Shoah Vakfı) گزارش میدهد که حدود ۷٬۵۰۰ کسب‌وکار یهودی ویران شد. مهاجمان خانه‌ها، بیمارستان‌ها و مدرسه‌های یهودیان را هم غارت کردند. گستردگی هدف‌ها نشان میدهد که خشونت به مکان‌های عبادت، کار، درمان، آموزش و زندگی خانوادگی رسید.
شما به مکان‌هایی فکر کنید که در یک هفته معمولی به آن‌ها نیاز دارید: مغازه، مدرسه یا بیمارستان. مؤسسات یهودی که همین نیازهای روزمره را برآورده می‌کردند، در ۹ تا ۱۰ نوامبر هدف حمله قرار گرفتند. به این ترتیب، ویرانی حدود ۷٬۵۰۰ کسب‌وکار، در کنار حمله به خانه‌ها، حمله‌ای به معیشت یهودیان هم بود.
چند نفر کشته و بازداشت شدند؟
گزارشهای اولیه اعلام کردند که ۹۱ یهودی کشته شده‌اند. این رقم همه جانباختگان را در بر نمی‌گرفت؛ از جمله کسانی که بعدتر بر اثر جراحت جان باختند، مرگ‌ها در اردوگاه‌های کار اجباری و خودکشی‌ها. نباید آن را شمارش کامل مرگ‌های مرتبط با پوگروم دانست.
موزه یهود برلین شمار کسانی را که به قتل رسیدند یا به خودکشی کشانده شدند حدود ۴۰۰ نفر اعلام میکند. این موزه مرگ صدها نفر دیگر در اردوگاهها را جداگانه ثبت کرده است. این آمارها دسته‌های متفاوتی را نسبت به شمارش اولیه ۹۱ نفر پوشش می‌دهند. همین تفاوت به توضیح اختلاف آمارها در روایت‌های مختلف کمک میکند.
آمار بازداشت و زندانی‌شدن هم به مراحل متفاوتی اشاره دارد. موزه یهود برلین از بازداشت حدود ۳۰٬۰۰۰ مرد یهودی گزارش میدهد. موزه یادبود هولوکاست ایالات متحده اعلام میکند که حدود ۲۶٬۰۰۰ مرد در سه اردوگاه کار اجباری اصلی زندانی شدند. مقصدهای اصلی داخائو (Dachau)، بوخن‌والد (Buchenwald) و زاکسن‌هاوزن (Sachsenhausen) بودند.
آزادی برخی مردان بازداشت‌شده به واگذاری کسب‌وکارشان یا اثبات برنامه مهاجرت وابسته بود. بنابراین، زندانی‌کردن به ابزاری برای فشار بر سر اموال و ترک کشور تبدیل شد. پیامدهای بازداشت از مدت حضور در اردوگاه فراتر می‌رفت.
جزئیاتی که در کتاب‌های راهنما پیدا نمی‌کنید
دستورهای ۱۰ نوامبر هایدریش شامل ضبط بایگانی‌های کنیسه‌ها و تحویل آن‌ها به سرویس امنیتی نازی، اس‌دی (SD)، بود. مقام‌ها در کنار تخریب بناهای مذهبی، دستور انتقال اسناد آن‌ها را هم دادند. این دستور هم به خود بناها مربوط بود و هم به آنچه درون کنیسه‌ها قرار داشت.
در اوبررامشتات (Oberramstadt)، هنگامی که کنیسه در ۹ تا ۱۰ نوامبر می‌سوخت، آتش‌نشانان تلاش کردند خانه‌ای در نزدیکی آن را نجات دهند. این رویداد نمونه‌ای مشخص از حفاظت گزینشی در جریان پوگروم است. این نمونه را می‌توان در کنار دستور پلیس برای حفاظت از جان و اموال غیریهودیان قرار داد.
در گزارشی از اسآ در دارمشتات (Darmstadt) دستور داده شده بود که آتش‌زدن یا منفجرکردن کنیسه‌ها با لباس غیرنظامی انجام شود. این جزئیات برای ارزیابی ادعای تبلیغاتیِ خشم خودجوش مردم اهمیت دارد. دستور درباره پوشش نیز بخشی از اجرای سازمان‌یافته حملات بود.
دیوید بافم (David Buffum)، کنسول ایالات متحده (Amerika Birleşik Devletleri) در لایپزیگ (Leipzig)، گزارشی درباره کریستالناخت تهیه کرد که بعدتر در دادگاه‌های نورنبرگ (Nürnberg Mahkemeleri) استفاده شد. گزارش او روایتی از پوگروم را به دادرسی‌های پس از جنگ پیوند داد. این هم دلیل دیگری است که شما هنگام بررسی این رویداد، فراتر از عکس‌های پنجره‌های شکسته را ببینید.
پس از حملات چه اتفاقی افتاد؟
پس از جلسه هرمان گورینگ در برلین در ۱۲ نوامبر، یهودیان به‌طور جمعی موظف به پرداخت ۱ میلیارد رایش‌مارک شدند. رژیم این بار مالی را به همان جامعه‌ای تحمیل کرد که هدف حملات قرار گرفته بود. پس از ویرانی، مطالبه مالی دیگری هم از راه رسید.
مالکان یهودی همچنین مجبور شدند هزینه تعمیرات را بپردازند. هم‌زمان، دولت آلمان غرامت‌های بیمه را مصادره کرد. مالکان باید هزینه ترمیم خسارت را میدادند، در حالی که از دریافت غرامت بیمه مربوط به همان خسارت محروم شده بودند.
فرمان ۳ دسامبر ۱۹۳۸، آریایی‌سازی (Aryanlaştırma)، یعنی انتقال اجباری کسب‌وکارها و اموال یهودیان، را پیش برد. اگر این فرمان را در کنار شرایط آزادی از اردوگاه، الزام به پرداخت هزینه تعمیرات و پرداخت جمعی بخوانید، می‌بینید که پیامدهای پوگروم چگونه سرکوب اقتصادی را شدیدتر کرد. این پیامدها پس از پایان آتش‌سوزی‌ها و حملات خیابانی هم ادامه یافت.
پرسش‌های متداول
کریستالناخت چه زمانی و در کجا رخ داد؟
این پوگروم در ۹ تا ۱۰ نوامبر ۱۹۳۸ رخ داد. دامنه آن آلمان، اتریشِ ضمیمهشده و منطقه سودتنِ چکسلواکی را در بر می‌گرفت. با وجود تأکید نام آن بر شب، حملات در روشنایی روز هم ادامه داشت.
چه کسانی کریستالناخت را سازمان دادند؟
گوبلز و دیگر رهبران نازی با حمایت هیتلر خشونتها را هماهنگ کردند. اعضای اسآ و اساس، اعضای سازمان جوانان هیتلری و غیرنظامیان آلمانی در حملات شرکت داشتند. پلیس دستور گرفت برای مقابله با حملات مداخله نکند.
چرا آمار جانباختگان متفاوت است؟
شمارش اولیه ۹۱ کشته، همه مرگ‌های بعدی بر اثر جراحت، مرگ‌ها در اردوگاهها یا خودکشی‌ها را در بر نمی‌گرفت. موزه یهود برلین شمار کسانی را که به قتل رسیدند یا به خودکشی کشانده شدند حدود ۴۰۰ نفر اعلام میکند. مرگ صدها نفر دیگر در اردوگاهها جداگانه ثبت شده است.
پس از آن چه بر سر اموال یهودیان آمد؟
مالکان یهودی باید هزینه تعمیرات را می‌پرداختند، در حالی که دولت غرامت‌های بیمه را مصادره کرد. همچنین پرداخت جمعی ۱ میلیارد رایش‌مارک به یهودیان تحمیل شد. سپس فرمان ۳ دسامبر انتقال اجباری کسب‌وکارها و اموال یهودیان را پیش برد.
منابع
- بنیاد شوآی دانشگاه کالیفرنیای جنوبی — یادبود کریستالناخت sfi.usc.edu
- موزه یهود برلین — ۹ نوامبر ۱۹۳۸/«کریستالناخت» jmberlin.de
- موزه یادبود هولوکاست ایالات متحده — کریستالناخت encyclopedia.ushmm.org
FAQ
کریستالناخت چه زمانی و در کجا رخ داد؟
کریستالناخت در ۹ تا ۱۰ نوامبر ۱۹۳۸ در سراسر آلمان، اتریشِ ضمیمهشده و منطقه سودتنِ چکسلواکی رخ داد. حملات در روشنایی روز هم ادامه داشت.
چه کسانی کریستالناخت را سازمان دادند؟
رهبران نازی با حمایت هیتلر خشونتها را هماهنگ کردند. یوزف گوبلز دستورها را به مسئولان حزب رساند. اعضای اسآ و اساس، اعضای سازمان جوانان هیتلری و غیرنظامیان آلمانی در حملات شرکت داشتند.
چند یهودی کشته یا بازداشت شدند؟
گزارشهای اولیه از کشتهشدن ۹۱ یهودی خبر میدادند، اما این آمار کامل جانباختگان نبود. موزه یهود برلین شمار کسانی را که به قتل رسیدند یا به خودکشی کشانده شدند حدود ۴۰۰ نفر اعلام میکند. صدها نفر دیگر هم در اردوگاهها جان باختند. حدود ۳۰٬۰۰۰ مرد یهودی بازداشت شدند؛ موزه یادبود هولوکاست ایالات متحده گزارش میدهد که حدود ۲۶٬۰۰۰ نفر در سه اردوگاه کار اجباری اصلی زندانی شدند.
پس از کریستالناخت چه بر سر اموال یهودیان آمد؟
مالکان یهودی مجبور شدند هزینه تعمیرات را بپردازند، در حالی که دولت آلمان غرامت‌های بیمه را مصادره کرد. همچنین پرداخت جمعی ۱ میلیارد رایش‌مارک به یهودیان تحمیل شد. پس از آن، فرمانی انتقال اجباری کسب‌وکارها و اموال یهودیان را پیش برد.
Image: The day after Kristallnacht.jpg — Unknown authorUnknown author, Public domain
