پترا؛ شهر گمشده نبطی‌ها با بناهای تراشیده در دل سنگ

پترا (Petra) در دره‌ای ماسه‌سنگی در جنوب اردن قرار دارد. این شهر پایتخت نبطی‌ها بود؛ مردمی که از تجارت کاروانی ثروتمند شدند و ثروتشان را صرف آرامگاه‌های تراشیده در سنگ، باغ‌ها و تأسیسات آبی کردند. در این مقاله، شما با موقعیت شهر، تاریخ، مهندسی و کشفیاتی آشنا می‌شوید که شناخت ما از گذشته آن را تغییر دادند. تمام گفته‌های زیر به منابعی تکیه دارند که در پایان آمده‌اند.

پترا در اردن کجاست؟

پترا محوطه‌ای باستانی در استان معان در جنوب اردن است. نهاد رسمی مسئول پترا در اردن، موقعیت آن را 240 کیلومتر جنوب امان، پایتخت کشور، و 120 کیلومتر شمال عقبه اعلام می‌کند. مختصات مورد استفاده برای این محوطه حدود 30.32861 درجه شمالی و 35.44194 درجه شرقی است. پس اگر شما عبارت «پترا کجاست» را جست‌وجو می‌کنید، پاسخ کوتاه این است: جنوب اردن، میان امان و عقبه.

نام پترا از واژه یونانی باستان Πέτρα به معنای «سنگ» گرفته شده است. موزه متروپولیتن نام قدیمی‌تر این پایتخت در زبان نبطی را «رقمو» ثبت کرده است. پترا را به‌دلیل رنگ ماسه‌سنگی که بناهایش در آن تراشیده شده‌اند، «شهر گل‌سرخ» هم می‌نامند.

نبطی‌ها چه کسانی بودند؟

مدت‌ها پیش از نبطی‌ها نیز انسان‌ها در این منطقه زندگی می‌کردند. در بیضا، در شمال پترا، حدود 7000 پیش از میلاد جوامع کشاورز فعال بودند. خود نبطی‌ها تا سال 312 پیش از میلاد در جنوب اردن ساکن شده بودند. تا آن زمان، آنتیگون یکم، از فرماندهان پیشین اسکندر مقدونی، برای تصرف قلمرو آنان تلاش کرده و شکست خورده بود.

ثروت آن‌ها از موقعیت جغرافیایی‌شان می‌آمد. پترا محل تلاقی شبکه‌های تجاری بود که بخور عربستان، ابریشم چین و ادویه هند را میان عربستان، مصر و سوریه و فنیقیه جابه‌جا می‌کردند. شهر درست در نقطه برخورد این مسیرها قرار داشت.

استقلال در سال 106 میلادی پایان یافت. در دوران امپراتور تراژان، پادشاهی نبطی به استان عربستانِ روم ضمیمه شد. بناها ماندند؛ پادشاهی از میان رفت.

سیق و خزانه؛ ساختار شهر تراشیده در سنگ

بیشتر بازدیدکنندگان از راه سیق وارد می‌شوند. سیق گذرگاهی باریک است که بر اثر شکافی طبیعی در کوه شکل گرفته است. این گذرگاه بیش از یک کیلومتر امتداد دارد و سپس به فضای مقابل الخزنه، یا خزانه، باز می‌شود. راهنمای رسمی بازدیدکنندگان عقبه، عرض نمای دوطبقه خزانه را 25.30 متر و ارتفاع آن را 39.1 متر اعلام می‌کند.

این نام گمراه‌کننده است. نظریه اصلی این است که الخزنه در سده نخست میلادی به‌عنوان آرامگاه یک فرمانروا، شاید حارث چهارم، ساخته شده است. واژه «خزانه» بازتاب افسانه‌ای محلی درباره ثروت پنهان‌شده است. هیچ گنجی از این دست درون بنا شناسایی نشده است.

یونسکو یادآور می‌شود که معماری پترا هم بناهای تراشیده در سنگ را در بر می‌گیرد و هم ساختمان‌های مستقلی را که جدا از صخره ساخته شده‌اند. همچنین سبک آن آمیزه‌ای از فرم‌های هلنیستی و سنت‌های شرقی است. این ترکیب را در سراسر محوطه می‌توان دید، نه فقط در خزانه.

آب؛ مهندسی پشت بناها

فکر کنید وقتی شما شیر آب خانه را باز می‌کنید، چه اتفاقی می‌افتد. آب به شما می‌رسد چون کسی سامانه‌ای برای جمع‌آوری، ذخیره و انتقال آن ساخته است. نبطی‌ها همین کار را در یک دره بیابانی انجام دادند. اجزای این سامانه شامل آبراهه‌ها، تونل‌ها، سدها، آب‌انبارها و مخازنی بود که آب باران‌های فصلی را جمع‌آوری و مهار می‌کردند.

این سامانه پایانی سخت داشت. زلزله سال 363 میلادی شمار زیادی از ساختمان‌های پترا را ویران کرد و شبکه آب‌رسانی را از کار انداخت. شهری که به آب باران ذخیره‌شده وابسته بود، نمی‌توانست به‌آسانی از چنین ضربه‌ای عبور کند.

پس از روم؛ یک کلیسا، یک آتش‌سوزی و بایگانی سوخته

پترا پس از زلزله خالی از سکنه نشد. کلیسای پترا حدود سال 450 میلادی ساخته شد. حدود سال 600 میلادی، آتش‌سوزی به بخش‌هایی از ساختمان آسیب زد.

همان آتش چیزی را هم حفظ کرد. باستان‌شناسان در 1993 حدود 140 طومار پاپیروس را در اتاقی در شمال شرقی کلیسا پیدا کردند. شعله‌ها طومارها را زغال کرده بودند. همین زغال‌شدن باعث شد آن‌ها برای مطالعه در دوره‌های بعد باقی بمانند.

شهر «گمشده»؛ در 1812 چه چیزی واقعاً تغییر کرد؟

پترا هرگز برای مردمی که پیرامون آن زندگی می‌کردند گم نشده بود. در 1812، یوهان لودویگ بورکهارت، جهانگرد سوئیسی، از محوطه دیدن کرد. سفر او پترا را دوباره به پژوهشگران غربی شناساند و عنوان «شهر گمشده» از همان زمان رواج گرفت. جوامع محلی در تمام این مدت این مکان را می‌شناختند.

به‌رسمیت‌شناختن رسمی بسیار دیرتر اتفاق افتاد. یونسکو در 1985 پترا را با شماره ثبت 326 در فهرست میراث جهانی ثبت کرد.

خط زمانی

1. حدود 7000 پیش از میلاد: جوامع کشاورز اولیه در بیضا، در شمال پترا، زندگی می‌کنند.
2. تا 312 پیش از میلاد: نبطی‌ها در جنوب اردن ساکن شده‌اند و تلاش آنتیگون یکم برای تصرف قلمرو آنان شکست خورده است.
3. 9 پیش از میلاد تا 40 میلادی در دوران حارث چهارم، مجموعه باغ زینتی و استخر پترا احداث می‌شود.
4. 106 میلادی در دوران تراژان، پادشاهی نبطی به استان عربستانِ روم ضمیمه می‌شود.
5. 363 میلادی زلزله به ساختمان‌ها و سامانه آب پترا آسیب شدید می‌زند.
6. حدود 450 میلادی کلیسای پترا ساخته می‌شود.
7. حدود 600 میلادی آتش‌سوزی به بخش‌هایی از کلیسای پترا آسیب می‌زند و بایگانی پاپیروسی آن را زغال می‌کند.
8. 1812 یوهان لودویگ بورکهارت از پترا دیدن می‌کند و دوباره توجه پژوهشگران غربی را به آن جلب می‌کند.
9. 1985 پترا در فهرست میراث جهانی یونسکو ثبت می‌شود.
10. 1993 حدود 140 طومار پاپیروس زغال‌شده در کلیسای پترا پیدا می‌شود.
11. 2003 آرامگاه 62C در مقابل الخزنه کشف می‌شود.
12. 2005 آرامگاه 62C کاوش می‌شود و بقایای دست‌کم 11 نفر شناسایی می‌شود.
13. 2024 آرامگاه 62C دوباره بررسی می‌شود.

جزئیاتی که در کتاب‌های راهنما پیدا نمی‌کنید

• تونلی برای سیلاب. نبطی‌ها تونلی انحرافی به طول 88 متر در سنگ تراشیدند تا سیلاب‌های ناگهانی وادی موسی را از سیق دور کنند. امنیت گذرگاهی که شما از آن عبور می‌کنید، حاصل مهندسی بود، نه شانس.
• استخری سلطنتی. در دوران حارث چهارم، بین 9 پیش از میلاد و 40 میلادی، پترا مجموعه‌ای از باغ‌های زینتی داشت. استخر آن 43 در 24 متر مساحت و 2.5 متر عمق داشت. کوشکی در میان آب قرار گرفته بود.
• اسنادی که آتش نجاتشان داد. میان پاپیروس‌های پترا، فهرستی 28 سانتی‌متری از اموال مسروقه و توافق‌نامه‌ای 8.5 متری درباره ارث وجود دارد. گزارش سرقت و اختلاف خانوادگی بر سر اموال، پیشینه‌ای طولانی دارند.
• آرامگاهی مقابل خزانه. بنا بر بیانیه مرکز آمریکایی پژوهش به تاریخ 17 نوامبر 2024، آرامگاه 62C در مقابل الخزنه در 2003 کشف شد. در 2005 کاوش شد و بقایای دست‌کم 11 نفر در آن شناسایی شد. این آرامگاه در 2024 دوباره بررسی شد.
• ادعایی مورد اختلاف. دن گیبسون استدلال می‌کند که مسجدهای اولیه رو به پترا بوده‌اند و بنابراین نخستین مرکز مقدس اسلامی در اینجا قرار داشته است. دیوید اِی. کینگ، تاریخ‌نگار علم، در پاسخ می‌گوید مقایسه روش‌های تاریخی تعیین قبله با جهت‌ها روی نقشه‌های امروزی، چنین نتیجه‌ای را ثابت نمی‌کند.

ساعت بازدید

تقویم رسمی که در 24 اکتبر 2026 بررسی شده، ساعت فعالیت محوطه پترا و مرکز بازدیدکنندگان را در بازه 2 اکتبر 2026 تا 1 مارس 2027، از 06:30 تا 17:00 اعلام می‌کند. این تقویم به‌تنهایی تأیید نمی‌کند که محوطه در یک روز مشخص باز است. پیش از سفر، شما باید وضعیت روز را بررسی کنید.

پرسش‌های متداول

منابع

1. ویکی‌پدیا — پترا en.wikipedia.org
2. سازمان توسعه و گردشگری منطقه پترا — تاریخ پترا visitpetra.jo
3. موزه هنر متروپولیتن — پادشاهی نبطی و پترا metmuseum.org
4. ویکی‌پدی — پترا tr.wikipedia.org
5. مرکز میراث جهانی یونسکو — پترا whc.unesco.org
6. موزه تاریخ طبیعی آمریکا — شهر باستانی پترا amnh.org
7. مرکز آمریکایی پژوهش — حفاظت از کلیسای پترا acorjordan.org
8. مرکز آمریکایی پژوهش — کلیسای پترا acorjordan.org
9. مرکز آمریکایی پژوهش — قسمت‌های پترا در برنامه «اکتشاف ناشناخته‌ها»: بیشتر بدانید acorjordan.org
10. نشنال جئوگرافیک — پترای باستان، واحه گمشده اردن nationalgeographic.com
11. سازمان توسعه و گردشگری منطقه پترا — سیق visitpetra.jo
12. سازمان توسعه و گردشگری منطقه پترا — مجموعه باغ زینتی و استخر visitpetra.jo
13. ویزیت عقبه — راهنمای شما برای عقبه و پیرامون آن visitaqaba.com.jo
14. دیوید اِی. کینگ — مغالطه پترا researchgate.net
15. سازمان توسعه و گردشگری منطقه پترا — ساعت بازدید visitpetra.jo

Image: El Khazneh à 09h33.jpg — Mikolalain, CC BY-SA 4.0