دیوار برلین؛ چرا ساخته شد و چگونه فروریخت؟ (۱۹۶۱–۱۹۸۹)

سپیده‌دم ۱۳ اوت ۱۹۶۱، نیروهای آلمان شرقی بستن مرز دور برلین غربی را با سیم خاردار آغاز کردند. چند روز بعد، دیوارها هم ساخته شدند. دیوار برلین تا شب ۹ نوامبر ۱۹۸۹ پابرجا ماند؛ شبی که جمعیت از گذرگاه‌ها عبور کرد. در این مقاله شما می‌خوانید چرا دیوار برلین ساخته شد، چگونه فروریخت و امروز کجا می‌توانید بقایای آن را ببینید.

چرا دیوار برلین ساخته شد؟

پس از جنگ جهانی دوم، برلین به چهار بخش تقسیم شد. اداره این بخش‌ها در دست ایالات متحده آمریکا، بریتانیا، فرانسه و اتحاد جماهیر شوروی بود. تمام شهر در منطقه اشغالی شوروی قرار داشت. برلین غربی محدوده‌ای تحت کنترل قدرت‌های غربی در دل خاک آلمان شرقی بود.

آلمان شرقی در سال ۱۹۵۲ مرزش با آلمان غربی را بست. بااین‌حال، مرز میان بخش‌های برلین باز ماند. همین راه باز، شهر را به یکی از مسیرهای اصلی فرار به غرب تبدیل کرد. رهبران آلمان شرقی می‌خواستند این فرار گسترده را متوقف کنند و حاکمیت حزب اتحاد سوسیالیستی را حفظ کنند. هدف اصلی ساخت دیوار همین بود.

دولت این مانع را «باروی حفاظتی ضد فاشیستی» در برابر تهدیدهای خارجی می‌نامید. مخالفان به کارکرد واقعی دیوار اشاره می‌کردند: جلوگیری از خروج مردم آلمان شرقی.

تاریخ دیوار برلین؛ گسترش مجموعه مرزی

نخستین مانع، سیم خارداری بود که در ۱۳ اوت ۱۹۶۱ کشیده شد. ساخت دیوارهای واقعی چند روز بعد آغاز شد. دولت آلمان شرقی در طول سال‌ها، این دیوار را به مجموعه‌ای مرزی با چند لایه تبدیل کرد. دیوار دوم، تجهیزات روشنایی، جاده گشت‌زنی و برج‌های نگهبانی به آن اضافه شدند.

بنیاد دیوار برلین طول کل مجموعه مرزی دور برلین غربی را حدود ۱۵۵ کیلومتر اعلام می‌کند. راهنمای رسمی گردشگری منطقه راینیکندورف برلین جزئیات این رقم را آورده است. حدود ۴۳٫۱ کیلومتر، برلین شرقی را از برلین غربی جدا می‌کرد. ۱۱۱٫۹ کیلومتر دیگر، مرز برلین غربی با زمین‌های پیرامون آن در آلمان شرقی بود.

شما مسیر هرروزه‌تان به محل کار یا مدرسه را در نظر بگیرید. حالا تصور کنید یک‌شبه دیواری در میانه آن کشیده شود؛ بی‌هیچ هشداری و بدون راهی برای دور زدنش. مردم برلین در اوت ۱۹۶۱ با چنین وضعی روبه‌رو شدند. خیابان‌ها و خانواده‌ها دوپاره شدند.

کسانی که در دیوار برلین جان باختند

پژوهش بنیاد دیوار برلین، مرگ دست‌کم ۱۴۰ نفر را بین سال‌های ۱۹۶۱ و ۱۹۸۹ ثبت کرده است. این افراد در محل دیوار یا در ارتباط با نظام کنترل مرزی آلمان شرقی جان باختند. از میان آن‌ها، ۱۰۱ نفر در تلاش برای فرار بودند. ۳۱ نفر دیگر قصد فرار نداشتند. هشت نفر نیز مرزبان آلمان شرقی بودند که هنگام انجام وظیفه کشته شدند.

سقوط دیوار برلین؛ مسیر رسیدن به ۹ نوامبر ۱۹۸۹

آغاز پایان، در خیابان‌های لایپزیگ رقم خورد. در ۹ اکتبر ۱۹۸۹، حدود ۷۰٬۰۰۰ نفر در تظاهراتی مسالمت‌آمیز در این شهر شرکت کردند. این رویداد به یکی از نقاط عطف جنبش گسترده مخالفان تبدیل شد؛ جنبشی که دموکراسی و آزادی سفر می‌خواست.

در پاییز ۱۹۸۹، اعتراض‌ها گسترش یافت. هم‌زمان، موج مهاجرت به غرب کشور را از جمعیت خالی می‌کرد. این فشار، رهبران آلمان شرقی را وادار کرد در موضوع حق سفر شهروندان امتیازهایی بدهند.

تاریخ سقوط دیوار برلین؛ شبی که مرز باز شد

عصر ۹ نوامبر ۱۹۸۹، گونتر شابوفسکی نشست خبری برگزار کرد تا مقررات جدید سفر را معرفی کند. خبرنگاری پرسید این مقررات از چه زمانی اجرا می‌شود. شابوفسکی پاسخ داد: «فوراً، بدون تأخیر.»

این سخنان از تلویزیون پخش شد. هزاران نفر از ساکنان برلین شرقی به‌سوی گذرگاه‌های مرزی رفتند. نگهبانان آمادگی نداشتند. آن‌ها زیر فشار جمعیت دروازه‌ها را باز کردند. در خیابان بورنهولمر، گذرگاه ساعت ۲۳:۲۹ برای عبور آزادانه به برلین غربی باز شد.

به همین دلیل، ۹ نوامبر ۱۹۸۹ روز سقوط دیوار برلین شناخته می‌شود. اگر دقیق بگوییم، دیوار بتنی آن شب همچنان سر جایش بود. آنچه فروپاشید، مرز بسته بود. گذرگاه‌ها برای عبور گسترده مردم باز شدند.

پس از سقوط دیوار برلین

تخریب سازمان‌یافته دیوار در ژوئن ۱۹۹۰ از خیابان آکر آغاز شد. تا پایان سال ۱۹۹۰، بیشتر تأسیسات مرزی برچیده شده بود. آلمان در ۳ اکتبر ۱۹۹۰، حدود ۱۱ ماه پس از باز شدن مرز دیوار، رسماً دوباره متحد شد.

خط زمانی

• پس از جنگ جهانی دوم: برلین به بخش‌های اشغالی چهار قدرت متفق تقسیم می‌شود.
• ۱۹۵۲: آلمان شرقی مرزش با آلمان غربی را می‌بندد، اما مرز بخش‌های برلین باز می‌ماند.
• ۱۳ اوت ۱۹۶۱: بستن مرز دور برلین غربی با سیم خاردار آغاز می‌شود.
• ۱ ژوئیه ۱۹۸۸: بیش از ۱۸۰ نفر از متصرفان بدون مجوز در مثلث لنه از دیوار بالا می‌روند و وارد برلین شرقی می‌شوند.
• ۹ اکتبر ۱۹۸۹: حدود ۷۰٬۰۰۰ نفر در تظاهراتی مسالمت‌آمیز در لایپزیگ شرکت می‌کنند.
• ۹ نوامبر ۱۹۸۹: پس از سخنان شابوفسکی، گذرگاه‌های مرزی به روی جمعیت باز می‌شوند.
• ژوئن ۱۹۹۰: تخریب منظم دیوار در خیابان آکر آغاز می‌شود.
• ۱۹۹۰: دیمیتری وروبل نقاشی مشهور بوسه را در گالری ایست ساید می‌کشد.
• ۳ اکتبر ۱۹۹۰: آلمان رسماً دوباره متحد می‌شود.
• ۲۰۱۵: اصل یادداشت دست‌نویس شابوفسکی وارد مجموعه خانه تاریخ می‌شود.

نقشه دیوار برلین؛ دیوار از کجا می‌گذشت؟

امروز شما نمی‌توانید فقط با جست‌وجوی دیوارهای بتنی، مسیر دیوار برلین را پیدا کنید. بیشتر آن تا پایان سال ۱۹۹۰ برچیده شد. دو ابزار به شما کمک می‌کند. نقشه ماوِراشپورن بنیاد دیوار برلین، مسیر سال ۱۹۸۹ را همراه با قطعات باقی‌مانده دیوار و ردهای مرز نشان می‌دهد. برلینر ماوِروِگ، مسیری برای پیاده‌روی و دوچرخه‌سواری، حدود ۱۶۰ کیلومتر در امتداد نوار مرزی سابق در برلین و براندنبورگ پیش می‌رود. این مسیر به ۱۴ بخش تقسیم شده است.

یادمان دیوار برلین در خیابان برناوئر

یادمان دیوار برلین حدود ۱٫۴ کیلومتر در امتداد نوار مرزی سابق در خیابان برناوئر گسترده شده است. مرکز بازدیدکنندگان در نشانی Bernauer Straße 119, 13355 Berlin قرار دارد. راهنمای رسمی رفت‌وآمد بنیاد، ایستگاه نوردبانهوف و ایستگاه برناوئر اشتراسه در خط U8 را برای رسیدن به محل معرفی می‌کند.

در مرکز این محوطه، بخشی ۷۰ متری از نوار مرزی میان دو دیوار بلند فولادی حفظ شده است. شما اینجا خود نوار مرزی را می‌بینید، نه صرفاً یک قطعه دیوار نقاشی‌شده.

گالری ایست ساید و بوسه دیوار برلین

گالری ایست ساید بخشی حفظ‌شده از دیوار به طول حدود ۱٫۳ کیلومتر است. این بخش در امتداد خیابان مولن، میان ایستگاه اوستبانهوف و پل اوبرباوم قرار دارد. پس از باز شدن مرز دیوار، ۱۱۸ هنرمند از ۲۱ کشور آثاری روی دیوار مرزی سابق نقاشی کردند.

مشهورترین اثر، نقاشی بوسه است. دیمیتری وروبل آن را در سال ۱۹۹۰ کشید. مبنای کار او عکسی از رژیس بوسو در اکتبر ۱۹۷۹ بود که لئونید برژنف و اریش هونکر را نشان می‌دهد.

جزئیاتی که در کتاب‌های راهنما پیدا نمی‌کنید

• رنگ سفید برای نمایان شدن سایه‌ها. سطح دیوارهایی که رو به نوار مرزی بود، سفید رنگ می‌شد. سایه کسانی که شب‌ها برای فرار تلاش می‌کردند، روی این زمینه به‌وضوح دیده می‌شد.
• فرار از پنجره. در خیابان برناوئر، نمای جلویی بعضی ساختمان‌های مسکونی در برلین شرقی قرار داشت، اما پیاده‌روی مقابل آن‌ها متعلق به برلین غربی بود. در سال ۱۹۶۱، مردم با بیرون رفتن از پنجره خانه‌هایشان به غرب فرار می‌کردند.
• عبور در جهت عکس. در ۱ ژوئیه ۱۹۸۸، وقتی پلیس مثلث لنه را تخلیه کرد، بیش از ۱۸۰ متصرف بدون مجوز از برلین غربی از دیوار بالا رفتند و وارد برلین شرقی شدند. برای یک بار، عبور از دیوار از غرب به شرق انجام شد.
• یادداشت گمشده. سال‌ها تصور می‌شد یادداشت دست‌نویس شابوفسکی از نشست خبری ۹ نوامبر گم شده است. در سال ۲۰۱۵، اصل آن وارد مجموعه خانه تاریخ شد.

پرسش‌های متداول

منابع

1. ویکی‌پدیا — دیوار برلین en.wikipedia.org
2. بنیاد دیوار برلین (Stiftung Berliner Mauer) — دیوار برلین stiftung-berliner-mauer.de
3. بنیاد دیوار برلین — قربانیان دیوار برلین stiftung-berliner-mauer.de
4. بنیاد دیوار برلین — بروشور و نقشه یادمان دیوار برلین (PDF) stiftung-berliner-mauer.de
5. بنیاد دیوار برلین — یادمان دیوار برلین، اطلاعات بازدیدکنندگان stiftung-berliner-mauer.de
6. بنیاد دیوار برلین — یادمان دیوار برلین، نقشه محوطه stiftung-berliner-mauer.de
7. بنیاد دیوار برلین — گالری ایست ساید، نقشه و اطلاعات stiftung-berliner-mauer.de
8. بنیاد دیوار برلین — Berliner Mauer Fotos (نقاشی وروبل بر اساس عکس بوسو) mauer-fotos.de
9. بنیاد دیوار برلین — نقشه ماوِراشپورن mauerspuren.de
10. اداره منطقه راینیکندورف برلین — راهنمای گردشگری (PDF) berlin.de
11. خانه تاریخ (LeMO) — تظاهرات دوشنبه‌ها hdg.de
12. خانه تاریخ (LeMO) — اصل یادداشت شابوفسکی hdg.de
13. آرشیو فدرال آلمان (Stasi-Mediathek) — اطلاعیه خبری ADN درباره مقررات موقت سفر stasi-mediathek.de
14. Berlin.de — برلینر ماوِروِگ berlin.de

Image: Berlinermauer.jpg — Noir, CC BY-SA 3.0