ساکاریا (Sakarya) در بخش رو به دریای سیاهِ منطقه مرمره (Marmara) قرار دارد. مرکز تاریخی آن آداپازاری (Adapazarı) است. دسترسی به این استان آسان است، اما دیدنی‌هایش هم به‌آسانی از چشم می‌افتند. اگر شما فقط با خودرو از آن عبور کنید، پلی از دوره امپراتوری روم شرقی (بیزانس)، مسجدی مرتبط با نخستین سال‌های عثمانی و سنت بازاری چندصدساله را از دست می‌دهید.
در این راهنما با تاریخ ساکاریا و ریشه‌های احتمالی نام آن آشنا می‌شوید. یک اشتباه رایج درباره نبرد مشهور ساکاریا را هم روشن می‌کنیم.
تاریخ ساکاریا؛ از بیتینیا تا حکومت پارسیان
در دوران باستان کلاسیک، سرزمین‌های ساکاریای امروزی بخشی از بیتینیا (Bitinya) بود. نام این منطقه از بیتینی‌هایی گرفته شده بود که در آن زندگی می‌کردند.
در قرن 6 پیش از میلاد، این منطقه در آناتولی (Anadolu) زیر فرمان پارسیان رفت. پارسیان همان قدرتی بودند که در آن قرن، پادشاهی لیدیه (Lidya) را سرنگون کردند.
از این دوره‌های نخستین، بناهای چندانی باقی نمانده است. شما اینجا کاخی پارسی پیدا نمی‌کنید. آنچه می‌بینید، چشم‌انداز، رود و نامی است که از امپراتوری‌ها بیشتر دوام آورده است.
نام ساکاریا از کجا آمده است؟
پاسخ رایج به یک رود می‌رسد. نام باستانی رود ساکاریا، سانگاریوس بود که به دو صورت Sangarios و Sangarius نوشته میشود. بیشتر توضیح‌ها درباره نام استان از همین‌جا آغاز می‌شوند.
اما ماجرا به یک نظریه محدود نمی‌شود. پژوهشگران چند دیدگاه دیگر هم مطرح کردهاند.
نظریه ترکی
انور کونوکچو (Enver Konukçu) پیوند با نام باستانی رود را توضیح رایج می‌داند. او احتمال دیگری را هم بررسی می‌کند: ارتباط با واژه ترکی «sakar» و نام ساکارباشی (Sakarbaşı).
خود سانگاریوس چه معنایی دارد؟
حتی ریشه نام باستانی رود هم محل بحث است. سه دیدگاه رقیب درباره آن مطرح شده است:
- ارتباط با یک ایزد رود؛
- آبادی سانگیا (Sangia) که استرابون، نویسنده دوران باستان، از آن نام برده است؛
- توضیح مظفر دمیر (Muzaffer Demir) بر پایه واژه «sagaris»، نام نوعی تبر جنگی سکایی.
این‌ها دیدگاههای جایگزین یکدیگرند. هیچ‌کدام جای دیگر نظریه‌ها را نگرفته است.
سرنخی از هیتی‌ها
در متن‌های هیتی از رودی به نام Šahariia یا Šeheriia یاد شده است. پژوهشگران احتمال یکی بودن آن با رود ساکاریا را قوی می‌دانند. همچنین از دوره مستعمرات تجاری آشوری، تنها یک ثبت از نام «Sa-ka-ri-a» وجود دارد. همین یک ثبت برای اثبات این ارتباط کافی دانسته نمی‌شود.
پس جمع‌بندی دقیق این است: پیوند با سانگاریوس توضیح رایج است، پیوند هیتی محتمل است و بقیه همچنان نظریه‌اند.
ایزد رود بر سکه‌های رومی
این رود آن‌قدر اهمیت داشت که تصویرش روی پول نقش ببندد. سکه‌های رومی قرن 2 میلادی، ایزد رود سانگاریوس را نشان می‌دهند. او به ظرفی تکیه داده که آب از آن جاری است و نی‌ای در دست دارد.
تصویر کوچکی است، اما نشان میدهد مردم دوره روم این رود را موجودیتی زنده می‌دیدند، نه صرفاً خطی روی نقشه.
ساکاریای بیزانسی؛ یک پل و یک قلعه
شناخته‌شده‌ترین بنای بیزانسی منطقه، پل ژوستینین (Justinianus Köprüsü) در سردیوان (Serdivan) است. امپراتور ژوستینین یکم در قرن 6 میلادی فرمان ساخت آن را داد. مردم محلی آن را بش‌کوپرو (Beşköprü)، به معنای «پنج پل»، هم می‌نامند.
تاریخ‌های ساخت کاملاً قطعی نیستند. در فهرست آثار پورتال فرهنگ، دوره ساخت 558–561 آمده است. پرونده معرفی به یونسکو از نامشخص بودن زمان آغاز ساخت می‌گوید و 562 را سال پایان کار می‌داند.
این پل در 2 مه 2018 برای قرار گرفتن در فهرست موقت میراث جهانی یونسکو معرفی شد.
قدمت قلعه هارمان‌تپه (Harmantepe Kalesi) به قرن 12 یا 13 میلادی می‌رسد. این قلعه بخشی از زنجیره بناهای دیده‌بانی و دفاعی در کرانه غربی رود ساکاریا بود که برای حفاظت از مرز شرقی بیزانس ساخته شدند. قلعه شش برج دفاعی دارد. ضخامت دیوارهای آن حدود 2 متر و ارتفاعشان 8 تا 10 متر است.
شما اینجا می‌توانید ببینید که رود چگونه نقش مرز را داشته است. بیزانسی‌ها استحکامات خود را در امتداد آن و در کرانه غربی ساخته بودند.
ساکاریای عثمانی؛ مسجدها و یک شهر بازاری
مسجد اورخان (Orhan Camisi) در آداپازاری با دوره آغازین عثمانی پیوند دارد. بنیان نخستین آن به مسجدی بازمی‌گردد که هنگام فتوحات کونورآلپ (Konuralp) در منطقه، به نام اورخان بیگ (Orhan Bey) ساخته شد.
این بنا از آسیب حوادث در امان نمانده است. زلزله 1967 مناره آن را فرو ریخت. در 1968، علی آکیوز (Ali Akyüz)، استادکاری از آکیازی (Akyazı)، آن را بازسازی کرد.
در ساپانجا (Sapanca)، اداره فرهنگ و گردشگری استان، مسجد رستم پاشا (Rüstem Paşa Camisi) را اثر معمار سنان (Mimar Sinan) معرفی می‌کند. تاریخ آن به 1550–1560 می‌رسد. مسجد بخشی از مجموعه‌ای بود که آشپزخانه اطعام عمومی، حمام و کاروان‌سرا هم داشت.
آداپازاری چگونه نام گرفت؟
این نام دو بخش دارد. «Ada» یعنی جزیره و به موقعیت شهر میان رود ساکاریا و نهر چارک‌سویو (Çark Suyu) اشاره می‌کند. «Pazar» یعنی بازار و نقش این آبادی در تجارت را نشان میدهد.
نام «بازار جزیره» به شما می‌گوید چه چیزهایی برای مردم آن اهمیت داشته است: آب و دادوستد.
اوزون چارشی
بازار طولانی یا اوزون چارشی (Uzun Çarşı)، یکی از مراکز تاریخی تجارت است که از دوره عثمانی باقی مانده است. امروز هم جای مناسبی برای لمس هویت بازاری شهر است.
سنت بازار سه‌شنبه
رسم بازار همچنان زنده است. شهرداری آداپازاری، بازار تاریخی سه‌شنبه خود را سنتی با پیشینه دوره عثمانی معرفی می‌کند. این شهرداری اعلام کرد که بازار از 23 ژوئن 2026 در بازار سرپوشیده اوزانلار (Ozanlar) دوباره برپا میشود. اگر شما هم در محل زندگی‌تان از بازار هفتگی محله خرید می‌کنید، با حال‌وهوای آن آشنایید. همین شیوه از مدت‌ها پیش اینجا جریان داشته است.
چارک‌سویو؛ نهر و چرخ آب آن
نهری که چارک‌سویو نام دارد، پیش‌تر یاواش‌سویو (Yavaş Suyu) نامیده می‌شد. نام تازه آن با چرخ آبی پیوند دارد که مردم محلی به آن «çark» می‌گفتند. این چرخ، آب نهر را به آداپازاری می‌رساند.
دفعه بعد که شما شیر آب را باز می‌کنید، به این نکته فکر کنید. انور کونوکچو به نقل از ویتال کوینه (Vital Cuinet) می‌نویسد که چارک‌سویو آب 45 آب‌نمای عمومی شهر را تأمین می‌کرد. نوسازی یک چرخ آب در 1894، مقدار آب انتقال‌یافته به شهر را افزایش داد.
جزئیاتی که در راهنماهای سفر پیدا نمی‌کنید
- دوازده طاق، نه پنج طاق. پل ژوستینین را بش‌کوپرو می‌نامند، اما فهرست آثار پورتال فرهنگ برای آن 12 طاق ثبت کرده است، نه پنج طاق.
- پله‌هایی برای جلوگیری از ورود خودرو. اداره کل راه‌ها هنگام مرمت پل در 1995، به هر سر آن سه پله افزود. هدف، جلوگیری از ورود وسایل نقلیه بود.
- چه کسانی بازار را ساختند؟ اداره استانی، نخستین بنیان‌گذاران اوزون چارشی را ارمنی‌ها و یونانی‌ها معرفی می‌کند. به گفته این اداره، بخش بزرگی از کسبه قدیمی در دوره‌های بعد، مهاجرانی از بلغارستان، بوسنی، آلبانی و رومانی بودند.
- شبکه‌ای از آب‌نماهای عمومی. طبق آماری که کونوکچو نقل می‌کند، زمانی چهل‌وپنج آب‌نمای عمومی در آداپازاری از چارک‌سویو آب می‌گرفتند.
- ایزد رود با نی در دست. سکه‌های رومی یادشده، سانگاریوس را با نی‌ای در دست نشان می‌دهند.
1921؛ عقب‌نشینی یونانی‌ها و نبرد ساکاریا
نیروهای یونانی در 21 ژوئن 1921 از آداپازاری عقب‌نشینی کردند.
اندکی بعد، نبرد ساکاریا (Sakarya Meydan Muharebesi) رخ داد. این نبرد از 23 اوت تا 13 سپتامبر 1921 ادامه داشت و 22 شبانه‌روز طول کشید.
نکته‌ای که بسیاری از بازدیدکنندگان را به اشتباه می‌اندازد، همین است: میدان نبرد در استان ساکاریا نیست. این محل در شهرستان‌های هایمانا (Haymana) و پولاتلی (Polatlı) در آنکارا (Ankara) قرار دارد. با مصوبه هیئت وزیران در 29 دسامبر 2014، پارک ملی تاریخی نبرد ساکاریا (Sakarya Meydan Muharebesi Tarihî Millî Parkı) در همان‌جا و در محدوده‌ای به وسعت 13,850 هکتار تعیین شد.
نبرد نام خود را از رود گرفت. خود میدان نبرد نزدیک آنکاراست. اگر شما قصد بازدید دارید، مقصد نقشه‌تان را هایمانا یا پولاتلی بگذارید.
موزه ساکاریا و دیدار آتاتورک
ساختمان موزه ساکاریا (Sakarya Müzesi) در ابتدا خانه مسکونی بود. سرگرد بها بیگ (Baha Bey) آن را بین 1910 و 1915 ساخت.
در ژوئن 1922، مصطفی کمال آتاتورک در این خانه با مادرش، زبیده خانم (Zübeyde Hanım)، دیدار کرد و همان‌جا اقامت داشت. پس از آماده‌سازی نمایش آثار باستان‌شناسی و مردم‌شناسی، موزه در 21 ژوئن 1993 به روی بازدیدکنندگان گشوده شد.
تشکیل استان در 1954
استان امروزی از آنچه بیشتر مردم تصور می‌کنند، جوان‌تر است. قانون شماره 6419 در 14 ژوئن 1954 تصویب شد. رئیس‌جمهور در 17 ژوئن آن را تأیید کرد و روزنامه رسمی در 22 ژوئن آن را منتشر کرد.
این قانون، استان ساکاریا را به مرکزیت آداپازاری تشکیل داد. شهرستان‌های آکیازی، گیوه (Geyve)، هندک (Hendek) و کاراسو (Karasu) در آن قرار گرفتند. قانون از 1 دسامبر 1954 به اجرا درآمد.
زلزله 1999
زلزله مرمره در 17 اوت 1999، ویرانی گسترده‌ای در آداپازاری به بار آورد. این رویداد همچنان یکی از گسست‌های اصلی در تاریخ معاصر شهر است.
خط زمانی
- قرن 6 پیش از میلاد: پس از سقوط لیدیه، منطقه زیر فرمان پارسیان رفت.
- قرن 6 میلادی پلی که امروز بش‌کوپرو هم نام دارد، به فرمان ژوستینین یکم ساخته شد.
- قرن‌های 12–13 میلادی قلعه هارمان‌تپه به‌عنوان بخشی از دفاع مرزی بیزانس ساخته شد.
- 1550–1560 مسجد مجموعه رستم پاشا در ساپانجا ساخته شد.
- 1894 چرخ آبی که به آداپازاری آب می‌رساند، نوسازی شد.
- 1910–1915 ساختمان موزه امروزی ساکاریا به‌عنوان خانه مسکونی ساخته شد.
- 21 ژوئن 1921 نیروهای یونانی از آداپازاری عقب‌نشینی کردند.
- 23 اوت–13 سپتامبر 1921 نبرد ساکاریا در محدوده پولاتلی–هایمانای آنکارا رخ داد.
- ژوئن 1922 آتاتورک در آداپازاری با مادرش زبیده خانم دیدار کرد.
- 14 ژوئن 1954 قانون شماره 6419 درباره تشکیل استان ساکاریا تصویب شد.
- 1 دسامبر 1954 قانون به اجرا درآمد.
- 1967 زلزله، مناره مسجد اورخان را فرو ریخت.
- 21 ژوئن 1993 موزه ساکاریا به روی بازدیدکنندگان گشوده شد.
- 17 اوت 1999 زلزله مرمره آداپازاری را ویران کرد.
- 29 دسامبر 2014 پارک ملی تاریخی نبرد ساکاریا نزدیک آنکارا تعیین شد.
- 2 مه 2018 پل ژوستینین برای قرار گرفتن در فهرست موقت یونسکو معرفی شد.
پرسش‌های متداول
نام ساکاریا از کجا آمده است؟
توضیح رایج، آن را به نام باستانی رود سانگاریوس پیوند میدهد. دیدگاههای دیگر شامل ارتباط با واژه ترکی «sakar» و نام ساکارباشی، و نیز نام رود هیتی Šahariia یا Šeheriia است.
آیا نبرد ساکاریا در ساکاریا رخ داد؟
خیر. این نبرد از 23 اوت تا 13 سپتامبر 1921 در شهرستان‌های هایمانا و پولاتلیِ آنکارا رخ داد.
استان چه زمانی تشکیل شد؟
قانون شماره 6419 در 14 ژوئن 1954 تصویب شد و از 1 دسامبر 1954 به اجرا درآمد. آداپازاری مرکز استان است.
پل ژوستینین چیست؟
پلی بیزانسی از قرن 6 میلادی در سردیوان است که به فرمان ژوستینین یکم ساخته شد. آن را بش‌کوپرو هم می‌نامند و در فهرست موقت یونسکو قرار دارد.
منابع
- ویکی‌پدیا — استان ساکاریا en.wikipedia.org
- پورتال فرهنگ — اطلاعات عمومی ساکاریا kulturportali.gov.tr
- انور کونوکچو — جغرافیای تاریخی ساکاریا makale.isam.org.tr
- رفیک آریکان — رود ساکاریا و عثمان‌ائلی dergipark.org.tr
- مرکز میراث جهانی یونسکو — پل ژوستینین whc.unesco.org
- پورتال فرهنگ — محوطه باستان‌شناسی بش‌کوپرو kulturportali.gov.tr
- اداره فرهنگ و گردشگری استان ساکاریا — قلعه تاریخی هارمان‌تپه sakarya.ktb.gov.tr
- پورتال فرهنگ — مسجد اورخان ساکاریا kulturportali.gov.tr
- اداره فرهنگ و گردشگری استان ساکاریا — مسجد تاریخی رستم پاشا sakarya.ktb.gov.tr
- اداره فرهنگ و گردشگری استان ساکاریا — بازار تاریخی اوزون چارشی sakarya.ktb.gov.tr
- شهرداری آداپازاری — بازار تاریخی سه‌شنبه دوباره در اوزانلار برپا میشود adapazari.bel.tr
- اداره فرهنگ و گردشگری استان ساکاریا — گاه‌شمار 1921 sakarya.ktb.gov.tr
- وزارت دفاع ملی — دوره مبارزه ملی ata.msb.gov.tr
- فرمانداری هایمانا — شهرستان‌های هایمانا و پولاتلی پارک ملی تاریخی شدند haymana.gov.tr
- پورتال فرهنگ — موزه ساکاریا (خانه آتاتورک) kulturportali.gov.tr
- مجلس ملی کبیر ترکیه — اطلاعات قانون شماره 6419 www5.tbmm.gov.tr
- مجلس ملی کبیر ترکیه — متن قانون شماره 6419 www5.tbmm.gov.tr
FAQ
نام ساکاریا از کجا آمده است؟
رایجترین توضیح، این نام را به نام باستانی رود سانگاریوس پیوند میدهد که به دو صورت Sangarios و Sangarius نوشته میشود. پژوهشگران دیدگاههای دیگری را هم بررسی کردهاند؛ از جمله ارتباط با واژه ترکی «sakar» و نام ساکارباشی، و نیز نام رود هیتی Šahariia یا Šeheriia.
آیا نبرد ساکاریا در استان ساکاریا رخ داد؟
خیر. این نبرد از 23 اوت تا 13 سپتامبر 1921 رخ داد و محل آن در شهرستان‌های هایمانا و پولاتلیِ آنکاراست. پارک ملی تاریخیِ حفاظت‌کننده از این میدان نبرد، در همان‌جا 13,850 هکتار وسعت دارد.
استان ساکاریا چه زمانی تشکیل شد؟
قانون شماره 6419 در 14 ژوئن 1954 تصویب شد و در 22 ژوئن در روزنامه رسمی انتشار یافت. این قانون از 1 دسامبر 1954 به اجرا درآمد و آداپازاری مرکز استان شد.
پل ژوستینین چیست؟
پلی سنگی از دوره بیزانس در سردیوان است که در قرن 6 میلادی، به فرمان امپراتور ژوستینین یکم ساخته شد. این پل را بش‌کوپرو هم می‌نامند. در 2 مه 2018 برای قرار گرفتن در فهرست موقت میراث جهانی یونسکو معرفی شد.
Image: Hisar Tepesi, Taraklı.jpg — Acar54, CC BY-SA 4.0
