بیگ‌نشین‌های آناتولی؛ پس از سلجوقیان چه کسانی حکومت کردند؟

پس از سلجوقیان چه کسانی بر آناتولی حکومت کردند؟

هیچ دولت واحدی حکومت نمی‌کرد. پاسخ کوتاه همین است.

سلجوقیان آناتولی در نبرد کوسه‌داغ در 1243 از مغولان شکست خوردند. پس از آن، حکومتی وابسته شدند. قدرت سیاسی مسلط در آناتولی (Anadolu) به دست مغولان افتاد. گاه‌شمار سلجوقیانِ وزارت فرهنگ و گردشگری ترکیه، پایان رسمی دولت سلجوقیان آناتولی را 1308 ثبت کرده است.

در خلأ قدرت، امیران ترکمان اداره مناطق خود را به دست گرفتند. هرکدام با عنوان «بیگ» فرمان می‌راندند. قلمرو هر بیگ را «بیگ‌نشین» یا «بیلیک» می‌نامند. شما در هر راهنما با عبارت جمعِ «بیگ‌نشین‌های آناتولی» روبه‌رو می‌شوید؛ چون این حکومت‌ها متعدد بودند و در کنار یکدیگر قرار داشتند.

بیگ‌نشین‌های آناتولی چه بودند؟

بیگ‌نشین‌های آناتولی حکومت‌های سیاسی ترک بودند که بیگ‌ها آن‌ها را اداره می‌کردند. این حکومت‌ها در دو موج پدید آمدند.

• موج نخست در اواخر قرن 11 شکل گرفت.
• موج دوم در نیمه دوم قرن 13 پدید آمد.

تمرکز این مقاله بیشتر بر موج دوم است. همین حکومت‌ها جای خالی سلجوقیان را پر کردند.

نخستین بیگ‌نشین‌های آناتولی

نخستین بیگ‌نشین‌ها پس از نبرد ملازگرد (Malazgirt) در 1071 شکل گرفتند. سه حکومت برجسته بودند:

• سَلتوقیان (Saltuklular)، به مرکزیت ارزروم (Erzurum).
• منگوجکیان، در پیرامون ارزنجان (Erzincan) و دیوریغی (Divriği).
• دانشمندیان، به مرکزیت سیواس (Sivas).

اگر امروز به مرکز و شرق ترکیه سفر کنید، رد آن دوره نخست را در این شهرها می‌بینید. ارزروم، ارزنجان و سیواس همچنان از توقفگاه‌های مهم در مسیر شرق هستند.

موج دوم کجا شکل گرفت؟

موج دوم زمانی آغاز شد که امیران ترکمان در اواخر قرن 13 از حکومت سلجوقیان جدا شدند. بیشتر این بیگ‌نشین‌ها در مرزهای امپراتوری روم شرقی (بیزانس) و در امتداد سواحل شکل گرفتند. شمار کمتری در آناتولی مرکزی پدید آمدند؛ جایی که سلجوقیان و مغولان همچنان کنترل نیرومندی داشتند.

این الگو شکل نقشه را توضیح می‌دهد. دولت‌های تازه بیشتر در حاشیه‌ها قرار داشتند.

نقشه بیگ‌نشین‌های آناتولی: مراکز اصلی

شما می‌توانید با مشخص کردن چند پایتخت، نقشه‌ای کلی ترسیم کنید. مراکز اصلی در غرب آناتولی این‌ها بودند:

• قره‌سی‌اوغوللاری: بالیکسیر (Balıkesir).
• ساروخان‌اوغوللاری: مانیسا (Manisa).
• منتشه‌اوغوللاری: میلاس (Milas) و موغلا (Muğla).
• اینانچ‌اوغوللاری: دنیزلی (Denizli).

حکومت‌های دیگر تصویر را کامل می‌کردند:

• آیدین‌اوغوللاری منطقه آیدین‌ایلی (Aydın-ili) را در اختیار داشتند. محمدبیگ (Mehmed Bey) در بیرگی (Birgi) مستقر شد.
• گرمیان‌اوغوللاری در کوتاهیه (Kütahya) مرکز داشتند.
• قرامان‌اوغوللاری نخست در ارمنک (Ermenek) مرکز داشتند.
• جانداراوغوللاری کاستامونو (Kastamonu) و سینوپ (Sinop) را در اختیار داشتند.
• ذوالقدر‌اوغوللاری از 1337 بر پیرامون مرعش (Maraş) و البستان (Elbistan) حکومت می‌کردند.
• رمضان‌اوغوللاری از 1352 بر پیرامون آدانا (Adana) حکومت می‌کردند.

در شرق، دودمان آق‌قویونلو (Akkoyunlular) را ترکمانان قبیله بایندر بنیان گذاشتند. این دودمان بر آناتولی شرقی، آذربایجان و عراق حکومت کرد.

اگر این فهرست را روی نقشه راه‌ها دنبال کنید، به نکته‌ای کاربردی می‌رسید. بسیاری از این پایتخت‌ها امروز شهرهای استانی هستند که می‌توانید با اتوبوس به آن‌ها بروید.

فهرست بیگ‌نشین‌های آناتولی

بیگ‌نشین‌هایی که در این مقاله نام برده شده‌اند، عبارت‌اند از:

1. سلتوقیان (ارزروم)
2. منگوجکیان (ارزنجان، دیوریغی)
3. دانشمندیان (سیواس)
4. قرامانیان (ارمنک)
5. گرمیانیان (کوتاهیه)
6. عثمانیان
7. آیدینیان (آیدین‌ایلی، بیرگی)
8. جانداریان (کاستامونو، سینوپ)
9. قره‌سیان (بالیکسیر)
10. ساروخانیان (مانیسا)
11. منتشه‌ایان (میلاس، موغلا)
12. اینانچیان (دنیزلی)
13. ذوالقدریان (مرعش، البستان)
14. رمضانیان (آدانا)
15. آق‌قویونلو و قره‌قویونلو (Karakoyunlular) در شرق

این فهرست همه بیگ‌نشین‌ها را در بر نمی‌گیرد. این‌ها حکومت‌هایی هستند که می‌توانید در منابع پایین مقاله دنبال کنید.

خط زمانی

• پس از 1071: پس از نبرد ملازگرد، نخستین بیگ‌نشین‌های ترک آناتولی شکل گرفتند.
• 1243: شکست در کوسه‌داغ، سلجوقیان آناتولی را به قدرت مغولان وابسته کرد.
• حدود 1256: قرامانیان با مرکزیت ارمنک پدید آمدند.
• حدود 1300-1340: یعقوب‌بیگ اول (I. Yâkub Bey) به‌عنوان نخستین فرمانروای مستقل گرمیانیان حکومت کرد.
• 1302: عثمان‌بیگ (Osman Bey) سپاهی از بیزانس را شکست داد. بیگ‌نشین عثمانی در میان همسایگان خود اعتبار یافت.
• 1308: دولت سلجوقیان آناتولی پایان یافت. آیدین‌اوغلو محمدبیگ (Aydınoğlu Mehmed Bey) کنترل آیدین‌ایلی را به دست گرفت.
• 1335: پس از مرگ ابوسعید (Ebû Said)، فرمانروای ایلخانی، جانداراوغلو سلیمان‌بیگ (Candaroğlu Süleyman Bey) اعلام استقلال کرد.
• 1337: ذوالقدریان در پیرامون مرعش و البستان پدید آمدند.
• 1352: رمضانیان حکومت بر پیرامون آدانا را آغاز کردند.
• 1366: مسجد محمودبیگ (Mahmut Bey Camisi) در دوره جانداریان ساخته شد.
• 1375: مسجد آیدین‌اوغلو عیسی‌بیگ (Aydınoğlu İsa Bey) در سلجوق (Selçuk) ساخته شد.
• 1402: پس از نبرد آنکارا (Ankara)، تیمور (Timur) سرزمین‌های چند دودمان را به آن‌ها بازگرداند.
• 1429: با مرگ یعقوب‌بیگ دوم (II. Yâkub Bey)، سرزمین‌های گرمیان زیر حکومت عثمانی رفت.
• 1461: بیگ‌نشین جانداریان به سرزمین‌های عثمانی ضمیمه شد.
• 1473: عثمانی‌ها اوزون حسن (Uzun Hasan)، فرمانروای آق‌قویونلو، را در اوتلوق‌بئلی (Otlukbeli) شکست دادند.
• 2023: پنج مسجد با ستون‌های چوبی، از جمله مساجد بی‌شهیر (Beyşehir) و کاستامونو، در فهرست میراث جهانی یونسکو ثبت شدند.

عثمانی‌ها یکی از چندین بیگ‌نشین بودند

آسان است که تاریخ را از پایان آن بخوانیم. در 1302، عثمانی‌ها یکی از حکومت‌های همسایه بودند و هنوز امپراتوری نبودند. در آن سال، عثمان‌بیگ بر سپاهی از بیزانس پیروز شد. این پیروزی جایگاه بیگ‌نشین عثمانی را از دیگر بیگ‌نشین‌های ترکمان پیرامونش بالاتر برد.

قرامانیان رقیب آن‌ها بودند. این دودمان حدود 1256 پدید آمد و نخست در ارمنک مرکز داشت. قرامانیان برای برتری در آناتولی با عثمانی‌ها جنگیدند.

گردآوردن بیگ‌نشین‌ها زیر حکومت عثمانی چند قرن طول کشید. محمد فاتح (Fatih Sultan Mehmed) در 1461 سرزمین‌های جاندار را برای همیشه ضمیمه کرد. سرزمین‌های گرمیان در 1429 به عثمانی‌ها رسید. در شرق نیز اوزون حسن آق‌قویونلو در 1473 در اوتلوق‌بئلی از محمد فاتح شکست خورد.

آیدین‌اوغوللاری: بیگ‌نشینی با نیروی دریایی

بنیان‌گذار آیدینیان، مبارزالدین غازی محمدبیگ (Mübârizüddin Gazi Mehmed Bey) بود. او پیش‌تر در سپاه گرمیان مقام سوباشی داشت. در 1308 کنترل آیدین‌ایلی را به دست گرفت.

او در بیرگی مستقر شد و در آیاسولوک (Ayasuluk) ناوگانی ساخت. این ناوگان در 1319 به خیوس یورش برد.

او همچنین مسجد جامع بیرگی (Birgi Ulu Camii) را در 1312 ساخت. اگر به نواحی داخلی منطقه اژه سفر می‌کنید، این مسجد ارزش آن را دارد که برنامه سفرتان را با بازدید از آن تنظیم کنید.

پس از نبرد آنکارا در 1402، تیمور سرزمین‌های چند دودمان را به آن‌ها بازگرداند. آیدینیان نیز از جمله این دودمان‌ها بودند.

گرمیان: بیگ‌نشینی که به وصیت واگذار شد

مرکز گرمیانیان کوتاهیه بود. نخستین فرمانروای مستقل آن‌ها یعقوب‌بیگ اول بود که حدود 1300 تا 1340 حکومت کرد.

پایان کار این بیگ‌نشین نامعمول بود. یعقوب‌بیگ دوم در 1428 به ادرنه (Edirne) رفت. او به مراد دوم (II. Murad) گفت که پس از مرگش، کشور خود را برای او به ارث می‌گذارد. یعقوب‌بیگ در 1429 درگذشت. کوتاهیه سپس در قالب یک سنجاق زیر اداره عثمانی قرار گرفت.

جانداراوغوللاری: از اقطاع تا استقلال

نام این دودمان از شمس‌الدین یامان جاندار (Şemseddin Yaman Candar) گرفته شده است. گیخاتو (Geyhatu)، فرمانروای ایلخانی، افلانی (Eflani) و پیرامون آن را به‌صورت اقطاع به او واگذار کرد. اقطاع حق بهره‌برداری از درآمد یک منطقه بود.

بعدها جانداراوغلو سلیمان‌بیگ اول، کاستامونو و سینوپ را به قلمرو خود افزود. در 1335، ابوسعید، فرمانروای ایلخانی، درگذشت. سلیمان‌بیگ از آشفتگی پس از مرگ او استفاده کرد و اعلام استقلال کرد.

این بیگ‌نشین تا 1461 دوام آورد. در آن سال، محمد فاتح آن را برای همیشه به سرزمین‌های عثمانی ضمیمه کرد.

ذوالقدریان و رمضانیان: میان دو قدرت

ذوالقدریان از 1337 بر پیرامون مرعش و البستان حکومت می‌کردند. رمضانیان از 1352 بر پیرامون آدانا فرمان می‌راندند.

هر دو نخست برتری ممالیک را پذیرفتند. بعدها نیز برتری عثمانی‌ها را پذیرفتند.

شرق: آق‌قویونلو و قره‌قویونلو

قلمرو برخی قدرت‌ها از آناتولی فراتر رفت. آق‌قویونلوها ترکمانانی از قبیله بایندر بودند. آن‌ها بر آناتولی شرقی، آذربایجان و عراق حکومت می‌کردند.

آغاز کار قره‌قویونلو با بیرام خواجه (Bayram Hoca) بود. او در 1351 آق‌سقال حسین‌بیگ (Akçasakal Hüseyin Bey)، فرمانروای سوتای (Sutay)، را کشت و استقلال یافت. او موصل را تصرف کرد.

پرچم بیگ‌نشین‌های آناتولی: شواهد چه می‌گویند؟

بسیاری به دنبال پرچم بیگ‌نشین‌ها می‌گردند. پرچم واحدی وجود ندارد. آنچه باقی مانده، یک نقشه است.

اطلس کاتالان، که به‌طور سنتی تاریخ آن را 1375 می‌دانند، آناتولی را با نام Turqhia نشان می‌دهد. در این اطلس، بیگ‌نشین‌های ترک منطقه با تصویر پرچم‌های متفاوت مشخص شده‌اند. بنابراین بهترین شاهد، نقشه‌ای است که مجموعه‌ای از پرچم‌های گوناگون را کنار هم نشان می‌دهد.

این تصویر با واقعیت سیاسی آن دوره همخوانی دارد. فرمانروایان متعدد بودند و دولت واحدی وجود نداشت.

اصلاحات حکومتی بیگ‌نشین‌های آناتولی

منابع این مقاله مجموعه‌ای از اصلاحات رسمی حکومتی را شرح نمی‌دهند. آنچه نشان می‌دهند، شیوه عملی حکومت بیگ‌هاست. آن‌ها مانند جاندار اقطاع می‌گرفتند. مانند محمدبیگ ناوگان می‌ساختند. پیمان‌های تجاری امضا می‌کردند.

در بخش بعد یک نمونه آمده است.

جزئیاتی که در راهنماهای سفر پیدا نمی‌کنید

مالیات 6 درصدی بر غلات و اسیران. آیدینیان در 1353 با ونیز پیمانی امضا کردند. این پیمان برای غلات، سبزیجات خشک، دام و اسیران مالیات 6 درصدی تعیین کرد. بازرگانان برای واردات و صادرات 2 درصد می‌پرداختند. شما می‌توانید آن را شبیه عوارض گمرکی بدانید که شاید امروز هنگام عبور کالا از مرز می‌پردازید.

ستون‌هایی از افسوس. ستون‌های مسجد عیسی‌بیگ (İsa Bey Camisi) در سلجوق را از ویرانه‌های افسوس (Efes) آوردند. آیدین‌اوغلو عیسی‌بیگ این مسجد را در 1375 به دست معمار، علی دمشقی، ساخت.

سقفی بدون میخ. سقف چوبی مسجد محمودبیگ در کاستامونو با روش هم‌پوشانی ساخته شد. در آن هیچ قطعه فلزی و هیچ میخی به کار نرفت.

درِ اصلی در موزه است. درِ مسجد را محموداوغلو عبدالله (Mahmutoğlu Abdullah)، هنرمند تزیین‌کار اهل آنکارا، ساخت. درِ اصلی در موزه مردم‌نگاری کاستامونو (Kastamonu Etnografya Müzesi) نگهداری می‌شود. نسخه‌ای که حکمت دگیرمنجی‌اوغلو (Hikmet Değirmencioğlu) ساخته، در مسجد نصب شده است.

بناهای دوره بیگ‌نشین‌ها که می‌توانید ببینید

مکان‌های نام‌برده در منابع عبارت‌اند از:

• مسجد جامع بیرگی، ساخته‌شده در 1312 به دست آیدین‌اوغلو محمدبیگ.
• مسجد عیسی‌بیگ، سلجوق، ساخته‌شده در 1375.
• مسجد اشرف‌اوغلو (Eşrefoğlu Camii)، بی‌شهیر. کتیبه بالای سردر اصلی تاریخ 1296 دارد. کتیبه کاشی‌کاری‌شده ورودی تاریخ 1299 دارد. این دو کتیبه در کنار هم اسناد ساخت بنا و بانی آن، سیف‌الدین سلیمان‌بیگ (Seyfeddin Süleyman Bey)، هستند.
• مسجد محمودبیگ، روستای قصبه (Kasaba)، کاستامونو، ساخته‌شده در 1366 در دوره جانداریان.

مساجد اشرف‌اوغلو و محمودبیگ دو بخش از مجموعه پنج‌گانه میراث جهانی یونسکو با عنوان «مساجد ستون‌چوبی آناتولی قرون وسطی» هستند. این مجموعه در 2023 ثبت شد.

اگر قصد سفر دارید، می‌توانید مسیرتان را بر پایه این چهار توقفگاه تنظیم کنید. هرکدام حاصل کار بیگی متفاوت را نشان می‌دهد.

پرسش‌های متداول

منابع

1. ویکی‌پدیا، بیگ‌نشین‌های آناتولی en.wikipedia.org
2. دانشنامه اسلامِ بنیاد دیانت ترکیه (TDV)، بیگ‌نشین‌های آناتولی islamansiklopedisi.org.tr
3. درگاه فرهنگ، گاه‌شمار دوره سلجوقی kulturportali.gov.tr
4. دانشنامه اسلامِ بنیاد دیانت ترکیه (TDV)، آیدین‌اوغوللاری islamansiklopedisi.org.tr
5. دانشنامه اسلامِ بنیاد دیانت ترکیه (TDV)، گرمیان‌اوغوللاری islamansiklopedisi.org.tr
6. دانشنامه اسلامِ بنیاد دیانت ترکیه (TDV)، جانداراوغوللاری islamansiklopedisi.org.tr
7. دانشنامه اسلامِ بنیاد دیانت ترکیه (TDV)، عثمانیان islamansiklopedisi.org.tr
8. دانشنامه اسلامِ بنیاد دیانت ترکیه (TDV)، آق‌قویونلوها islamansiklopedisi.org.tr
9. دانشنامه اسلامِ بنیاد دیانت ترکیه (TDV)، قره‌قویونلوها islamansiklopedisi.org.tr
10. درگاه فرهنگ، مسجد عیسی‌بیگ kulturportali.gov.tr
11. یونسکو، پرونده نامزدی مساجد ستون‌چوبی آناتولی whc.unesco.org
12. درگاه فرهنگ، مسجد محمودبیگ kulturportali.gov.tr
13. یونسکو، مصوبه 45 COM 8B.46 کمیته میراث جهانی whc.unesco.org

Image: Anatolian Beyliks in the Catalan Atlas (1375).jpg — Cresques Abraham, Public domain