بوداهای بامیان؛ تندیس‌های غول‌پیکر چگونه در 2001 نابود شدند؟

بوداهای بامیان چه بودند و کجا قرار داشتند؟

بوداهای بامیان (Bamyan Buda heykelleri) دو تندیس غول‌پیکر بودند که در دل صخره‌های دره بامیان افغانستان تراشیده شده بودند. این دره حدود 130 کیلومتر در شمال غرب کابل قرار دارد. دیواره صخره شیب تندی دارد و پیکره‌ها را مستقیم در دل آن تراشیده بودند.

بودای غربی بزرگ‌تر بود و حدود 55 متر ارتفاع داشت. ارتفاع بودای شرقی حدود 38 متر بود. شما تندیسی 55 متری را کنار تندیسی 38 متری، روی یک دیواره صخره‌ای، تصور کنید. مسافران جاده ابریشم چنین منظره‌ای می‌دیدند.

یونسکو هنر بودایی بامیان را در بستر جاده ابریشم بررسی می‌کند. این سازمان آن را بخشی از سنت هنری گنداره می‌داند؛ سنتی که تأثیرهای هندی، هلنیستی، رومی و ساسانی در آن به هم رسیده بودند.

چه کسانی بوداهای بامیان را ساختند و چه زمانی؟

پژوهشی با روش تاریخ‌گذاری رادیوکربن که دانشگاه فنی مونیخ در سال 2011 منتشر کرد، دو بازه زمانی برای ساخت تندیس‌ها ارائه می‌دهد. بودای کوچک‌ترِ شرقی به سال‌های 544–595 میلادی تعلق دارد. بودای بزرگ‌ترِ غربی به سال‌های 591–644 میلادی بازمی‌گردد.

پس این دو تندیس متعلق به سده‌های ششم و هفتم میلادی هستند. آن‌ها را هم‌زمان نتراشیدند. تندیس کوچک‌تر زودتر ساخته شد.

پیکرتراشان، تندیس‌ها را به شکل سنگ برهنه رها نکردند. ابتدا بدن‌ها را از دل صخره تراشیدند. سپس چین‌های جامه را با دو یا سه لایه اندود گِلی شکل دادند.

جزئیاتی که در راهنماهای گردشگری پیدا نمی‌کنید

اندود، ترکیب مشخصی داشت. صنعتگران بامیان کاه، سبوس، موی حیوانات و کوارتز را با اندود مخلوط می‌کردند. ضخامت لایه‌ها در بعضی نقاط به هشت سانتی‌متر می‌رسید. طناب‌هایی که به میخ‌های چوبی بسته شده بودند، لایه‌ها را روی سنگ نگه می‌داشتند.

این غول‌ها رنگی بودند. لایه‌های رنگ روی قطعات باقی‌مانده نشان می‌دهد که بودای بزرگ زمانی قرمز بوده است. بودای کوچک سفید بود. بخش‌های داخلی جامه‌ها آبی بودند.

رنگ‌ها مواد خوراکی داشتند. بررسی‌های شیمیایی منتشرشده در سال 2017 از وجود تخم‌مرغ در نخستین لایه‌های رنگ خبر می‌دهند. در رنگ‌آمیزی‌های بعدی از شیر استفاده شده بود. احتمالاً همین حالا تخم‌مرغ و شیر در یخچال شما هست. نقاشان بامیان از همین نوع مواد برای رنگ‌آمیزی تندیس‌های غول‌پیکر استفاده می‌کردند.

قدمت رنگ روغن در اینجا بیشتر از چیزی است که بسیاری تصور می‌کنند. پژوهشی که در سال 2008 اعلام شد، 50 غار بامیان را بررسی کرد. در 12 غار، نقاشی‌هایی متعلق به میانه سده هفتم میلادی وجود داشت که در آن‌ها از روغن‌های خشک‌شونده به‌عنوان ماده چسباننده رنگ استفاده شده بود.

خط زمانی

• 544–595 میلادی: تاریخ‌گذاری رادیوکربن، ساخت بودای کوچک‌ترِ شرقی را در این بازه قرار می‌دهد.
• 591–644 میلادی: همان پژوهش، بودای بزرگ‌ترِ غربی را متعلق به این بازه می‌داند.
• دهه‌های 1920–1930: هیئت باستان‌شناسی فرانسه در افغانستان (DAFA) نخستین پژوهش‌های باستان‌شناسی نظام‌مند را در بامیان انجام داد.
• ژوئیه 1999: وزیر فرهنگ طالبان گفت تندیس‌های بامیان تخریب نخواهند شد و از آن‌ها حفاظت خواهد شد.
• 26 فوریه 2001: ملا محمد عمر فرمانی برای حذف تندیس‌ها و بناهای مقدس غیر اسلامی در افغانستان صادر کرد.
• مارس 2001: طالبان هر دو تندیس غول‌پیکر را با سلاح‌های سنگین و مواد منفجره کارگذاری‌شده نابود کرد.
• 14 مارس 2001: طالبان به‌طور عمومی اعلام کرد که تندیس‌ها نابود شده‌اند.
• 19 مارس 2001: تصاویر انفجارها از شبکه الجزیره پخش شد.
• 2003: محوطه بامیان هم‌زمان وارد فهرست میراث جهانی و فهرست میراث جهانی در خطر شد.
• 2008: پژوهش درباره رنگ روغنِ اولیه در غارهای بامیان اعلام شد.
• 2017: در نشستی در توکیو، پیشنهادهای بازسازی بررسی شد.
• 11 مارس 2021: یونسکو گزارش داد که طاقچه شرقی پایدارسازی شده است.
• 2025: یونسکو از ادامه خطر فروریختن طاقچه‌ها و آسیب به نقاشی‌های دیواری خبر داد.

تخریب بوداهای بامیان چگونه اتفاق افتاد؟

مسیر تخریب با تغییر موضع طالبان آغاز شد. در ژوئیه 1999، وزیر فرهنگ طالبان گفت از تندیس‌های بامیان حفاظت خواهد شد. او این حرف را در حالی زد که دیگر هیچ بودایی در افغانستان باقی نمانده بود.

در 26 فوریه 2001، ملا محمد عمر، رهبر طالبان، فرمانی صادر کرد. این فرمان خواستار حذف تندیس‌ها و بناهای مقدس غیر اسلامی در سراسر افغانستان بود.

تلاش‌های بین‌المللی مانع اجرای آن نشد. نمایندگان یونسکو از راه دیپلماتیک اقدام کردند. موزه متروپولیتن نیویورک پیشنهاد خرید تندیس‌ها را داد. با این حال، طالبان کار خود را پیش برد.

در مارس 2001، آن‌ها از خمپاره، راکت، سلاح‌های ضدهوایی و دینامیت استفاده کردند. شلیک تانک و راکت نتوانست تندیس‌ها را فرو بریزد. پس طالبان در آن‌ها سوراخ‌هایی حفر کرد و مواد منفجره کار گذاشت. این روش پیکره‌های غول‌پیکر را متلاشی کرد.

طالبان در 14 مارس 2001 خبر تخریب را اعلام کرد. پنج روز بعد، در 19 مارس، تصاویر تلویزیونی انفجارها از الجزیره پخش شد. این تصاویر تأیید کرد که پیکره‌ها از بین رفته‌اند.

انفجارها به محوطه اطراف تندیس‌ها هم آسیب زد. طاقچه‌ها ترک برداشتند. بخشی از نقاشی‌های دیواری اطراف نیز نابود شد.

بوداهای بامیان قبل و بعد از تخریب

پیش از مارس 2001، دو پیکره عظیم در طاقچه‌هایی تراشیده‌شده در دل صخره ایستاده بودند. پس از آن، طاقچه‌ها خالی شدند. قطعاتی از تندیس‌ها باقی ماند و طاقچه‌ها ترک برداشتند.

آنچه باقی مانده، خود صخره، غارها و بقایای تندیس‌هاست. تخریب، محوطه را از میان نبرد. آنچه محوطه نشان می‌دهد تغییر کرد.

بوداهای بامیان امروز؛ حفاظت و مرمت

در سال 2003، منظر فرهنگی و بقایای باستان‌شناختی دره بامیان در فهرست میراث جهانی ثبت شد. در همان سال، این محوطه وارد فهرست میراث جهانی در خطر نیز شد. هر دو ثبت هم‌زمان انجام گرفت.

یونسکو از سال 2003 برنامه‌ای برای حفاظت اجرا کرد. این برنامه شامل استحکام‌بخشی طاقچه‌ها، حفاظت از قطعات تندیس‌ها و پاک‌سازی محوطه از مین‌های زمینی بود.

یونسکو در بیانیه 11 مارس 2021 گزارش داد که پایدارسازی طاقچه بودای شرقی کامل شده است. کارهای فوری برای حفاظت از طاقچه غربی همچنان ادامه داشت. یونسکو اعلام کرد که تا مارس 2021 بیش از 27 میلیون دلار آمریکا برای فعالیت‌های مربوط به بامیان سرمایه‌گذاری کرده است. این فعالیت‌ها شامل حفاظت از محوطه، حمایت از جوامع محلی و ساخت یک مرکز فرهنگی بود.

پس از اوت 2021، بررسی یونسکو نشان داد که اشیایی از یک انبار در محل صخره بوداها ناپدید شده‌اند. همچنین مشخص شد انباری که تجهیزات تخصصی در آن نگهداری می‌شد، تقریباً به‌طور کامل غارت شده است.

ارزیابی حفاظتی یونسکو در سال 2025، خطر فروریختن طاقچه‌های بزرگ بودا و زوال برگشت‌ناپذیر نقاشی‌های دیواری را از تهدیدهای ادامه‌دار محوطه برمی‌شمارد. گزارش سال 2025 یونسکو همچنین ثبت کرده است که اشیای در معرض خطر از چهار انبار جداگانه به مرکز فرهنگی بامیان منتقل شدند.

تا سال 2025، حفاظت از محدوده بازدید بر طاقچه‌های خالی بوداها، بقایای تندیس‌ها و غارها متمرکز است. محوطه همچنان در فهرست میراث جهانی در خطر قرار دارد.

آیا باید بوداها را بازسازی کرد؟

این پرسش هنوز پاسخ قطعی ندارد. در نشست سال 2017 توکیو، یکی از ایده‌ها کنار هم گذاشتن دوباره قطعات اصلی بود. مخالفان سه دلیل مطرح کردند. غارها آسیب‌پذیرند. هزینه بالا خواهد بود. درگیری‌ها ادامه دارد.

بنابراین، کار اصلی تا امروز ایمن‌سازی بخش‌های باقی‌مانده بوده است: طاقچه‌ها، قطعات تندیس‌ها و نقاشی‌های غارها.

پرسش‌های متداول

منابع

1. یونسکو — دره بامیان whc.unesco.org
2. دانشگاه فنی مونیخ — بوداهای بامیان زمانی با رنگ‌های قرمز، سفید و آبی می‌درخشیدند portal.mytum.de
3. PLOS ONE — استفاده از GC/MS و پروتئومیکس برای روشن‌کردن تاریخچه رنگ‌آمیزی بوداهای غول‌پیکر ازدست‌رفته بامیان journals.plos.org
4. ایکوموس — ارزیابی بامیان، 2003 whc.unesco.org
5. مؤسسه خاورمیانه — پی‌یر سانتلیور، مرگ بوداهای بامیان mei.edu
6. ایکوموس — گرون، رموندینو و ژانگ، بازسازی بودای بزرگ بامیان openarchive.icomos.org
7. شبکه تحلیلگران افغانستان — تخریب تندیس‌های غول‌پیکر بودای بامیان در سال 2001 afghanistan-analysts.org
8. یونسکو — بزرگداشت بیستمین سالگرد تخریب دو بودای بامیان whc.unesco.org
9. ESRF — نور سینکروترون وجود روغن را در نقاشی‌های بودایی باستانی بامیان آشکار می‌کند esrf.fr
10. مرکز پژوهش میراث کمبریج — بازسازی بوداهای بامیان heritage.arch.cam.ac.uk
11. صندوق اضطراری میراث یونسکو — ارزیابی اضطراری بامیان unesco.org
12. یونسکو — بامیان، وضعیت حفاظت در سال 2025 whc.unesco.org
13. یونسکو — WHC/25/47.COM/7A.Add.2 whc.unesco.org
14. ویکی‌پدیا (ترکی) — تندیس‌های بودای بامیان tr.wikipedia.org

Image: Flickr – DVIDSHUB – Giant standing Buddhas of Bamiyan still cast shadows (Image 2 of 8).jpg — Sgt. Ken Scar, Public domain