خیوه (Hive) شهری واحه‌ای در دل بیابان‌های غرب ازبکستان است. در قلب آن، ایچان قلعه قرار دارد؛ بخش درونی و محصور شهر که مسجدها، مدرسه‌ها، یک کاخ و خانه‌های معمولی در کوچه‌های مشترک آن جای گرفته‌اند. در این مقاله می‌خوانید ایچان قلعه چیست، خیوه چگونه به قدرت رسید، شما درون دیوارهایش چه می‌بینید و چرا یونسکو خواست مردم در آن بمانند.
خیوه در ازبکستان کجاست و پیش‌تر چه نام داشت؟
خیوه در منطقه خوارزم (Harezm) ازبکستان، در سمت غرب رود آمودریا یا جیحون (Ceyhun) قرار دارد. ازبک‌زبان‌ها نام آن را Xiva می‌نویسند. منشأ این نام به‌طور قطعی روشن نیست. روایت‌های مختلفی درباره آن وجود دارد که با یکدیگر سازگار نیستند.
درباره شکل قدیمی نام شهر، اسناد روشن‌تری در دست است. این شهر «خیوق» یا «کیوق» نام داشت. نویسندگان و اسناد رسمی تا اوایل قرن 20 همچنان از این نام استفاده می‌کردند. پس اگر شما در منبعی قدیمی با این املای ناآشنا روبه‌رو شدید، بدانید منظور همین خیوه است.
سکونت در این محل پیشینه‌ای کهن دارد. بنا بر دانشنامه ایرانیکا، در سده‌های 4 تا 3 پیش از میلاد، مردم در محل خیوه امروزی زندگی می‌کردند. تا قرن 10 میلادی، جغرافی‌دانان عرب از خیوه به‌عنوان یک شهر یاد می‌کردند.
آب و بیابان چگونه سرنوشت خیوه را شکل دادند؟
خیوه نزدیک بیابان قره‌قوم (Karakum) قرار دارد. شهری در چنین موقعیتی به منبع آب قابل‌اعتماد نیاز دارد. آب خیوه از یکی از کانال‌های بزرگ آبیاری تأمین می‌شد که از آمودریا آب می‌گرفتند.
شما شیر آب آشپزخانه‌تان را تصور کنید. آن را باز می‌کنید و آب می‌آید. کمتر پیش می‌آید بپرسید این آب از کجا راه افتاده است. در خیوه، این «شیر آب» کانالی بود که آب رودخانه را می‌آورد. اگر کانال از کار می‌افتاد، واحه هم از میان می‌رفت.
همین موقعیت، خیوه را به توقفگاهی برای مسافران تبدیل کرد. ایچان قلعه، بخش درونی و محصور شهر، آخرین توقفگاه کاروان‌ها پیش از عبور از بیابان به‌سوی ایران بود. مسافران استراحت می‌کردند، آذوقه و ملزومات سفر را دوباره فراهم می‌کردند و سپس راه سرزمین‌های خالی از آبادی را پیش می‌گرفتند.
ایچان قلعه چیست؟
ایچان قلعه، بخش درونی شهر خیوه است. یونسکو آن را شهری محصور با طرحی مستطیلی به ابعاد حدود 650 در 400 متر توصیف میکند. مساحت آن 26 هکتار است. ارتفاع دیوارهای دفاعی به حدود 10 متر میرسد.
این محدوده آن‌قدر کوچک است که شما می‌توانید آن را پیاده طی کنید. بااین‌حال، بیانیه ارزش برجسته جهانی یونسکو از وجود 51 بنای تاریخی و 250 واحد مسکونی در آن خبر می‌دهد. بناهای تاریخی در پهنه‌ای وسیع پراکنده نیستند. آن‌ها کنار هم قرار گرفته‌اند و خانه‌ها میانشان جای دارند.
بیرون دیوارها، بخش بیرونی شهر یعنی دیشان قلعه قرار دارد. شما این نام را در اسناد یونسکو می‌بینید. کمیته میراث جهانی هنگام تنظیم تصمیم سال 1990 خواستار حفاظت از یک حریم وسیع نیز شد؛ حریمی که با دیشان قلعه مطابقت دارد.
خانات خیوه؛ از خوارزم تا پایتخت
حکومتی که با نام خانات خیوه شناخته می‌شود، در منابع محلی نام دیگری داشت. رایج‌ترین نام آن «خوارزم» یا «ولایت خوارزم» بود. بنابراین، خوارزم در یک سند اغلب به همان خانات اشاره دارد.
بنا بر دانشنامه ایرانیکا، خیوه در دوره عرب‌محمدخان (Arap Muhammed Han) پایتخت این حکومت شد. او از سال 1603 تا 1622 حکومت می‌کرد.
خانات به‌تدریج استقلال خود را از دست داد. در سال 1873 نیروهای روس خیوه را تصرف کردند. همان سال، پیمانی حق اداره مستقل سیاست خارجی را از خانات گرفت. خان همچنان بر سر کار بود، اما دیگر نمی‌توانست با شرایط و خواست خود با دولت‌های دیگر رابطه برقرار کند.
پایان کار در سال 1920 فرا رسید. خانات خیوه برچیده شد و به‌جای آن، جمهوری شوروی خلق خوارزم (Harezm Halk Sovyet Cumhuriyeti) اعلام موجودیت کرد.
یک آمار نشان می‌دهد زندگی دینی و علمی تا چه اندازه در شهر جریان داشت. تا سال 1920، خیوه 81 مسجد و 64 مدرسه داشت.
درون دیوارها؛ سه جای دیدنی که باید بشناسید
مسجد جامع
یونسکو ابعاد دقیق مسجد جامع یا مسجد جمعه را ثبت کرده است. فضای داخلی آن 55 در 46 متر است و 212 ستون دارد. نور از دو نورگیر هشت‌ضلعی سقف وارد می‌شود. اگر شما وارد مسجد شدید، هنگام قدم زدن ستون‌ها را بشمارید. تعدادشان آن‌قدر زیاد است که فضای مسجد به جنگلی از ستون‌ها می‌ماند.
کاخ تاش‌حولی
کاخ تاش‌حولی در فاصله سال‌های 1830 تا 1838، در دوره الله‌قلی‌خان (Allah Kulu Han)، ساخته شد. این تاریخ در گزارش اداره بناهای تاریخی ازبکستان آمده و بر کتیبه‌های خود بنا تکیه دارد.
کاخ سه بخش اصلی دارد:
- حرم‌سرا؛
- مهمان‌خانه، برای پذیرایی و برگزاری ضیافت‌ها؛
- عرض‌خانه، برای رسیدگی به شکایت‌ها و دعاوی.
بنابراین، زندگی خانوادگی، مهمان‌نوازی و دادخواهی در یک کاخ کنار هم قرار داشتند. اتاق‌های خصوصی حاکم و محل مراجعه دادخواهان، بخش‌هایی از یک مجموعه بودند.
کلته منار ناتمام
کلته منار (Kalta Minor) به معنای «مناره کوتاه» است. محمدامینخان (Muhammed Emin Han) در سال 1852 دستور ساخت آن را داد. او در سال 1855 درگذشت و کار ساخت متوقف شد. مناره کوتاه ماند.
همان بخش ساخته‌شده هم چشمگیر است. سطح بیرونی مناره ناتمام، سراسر با کاشی لعاب‌دار و مایولیکا پوشیده شده است. مناره‌ای که هرگز به ارتفاع پیش‌بینی‌شده نرسید، همچنان پوششی کامل از رنگ دارد.
چرا مردم هنوز در این موزه زندگی میکنند؟
ایچان قلعه در سال 1967 به محوطه دولتی حفاظتشده معماری و تاریخی تبدیل شد. از سال 1969 نیز بهصورت موزه و محوطه حفاظتشده فعالیت کرد.
وقتی یونسکو در سال 1990 این محوطه را ثبت کرد، کمیته میراث جهانی توصیه کرد که ساکنان بومی ایچان قلعه بتوانند همچنان در شهر زندگی کنند. به همین دلیل آن را شهر موزهای زنده می‌نامند. 250 واحد مسکونی ثبت‌شده در اسناد یونسکو صرفاً اشیایی برای نمایش نیستند. آن‌ها بخشی از چیزی هستند که ثبت میراث جهانی از آن حفاظت میکند.
همان تصمیم کمیته، حفاظت از حریم پیرامون شهر درونی را نیز درخواست کرد؛ محدوده‌ای که با دیشان قلعه مطابقت دارد. محدوده ثبت‌شده، شهر محصور را در بر می‌گیرد، اما محیط پیرامون آن هم اهمیت دارد.
کمیته، ایچان قلعه را بر پایه معیارهای فرهنگی iii، iv و v ثبت کرد.
خط زمانی
- سده‌های 4 تا 3 پیش از میلاد: در محل خیوه امروزی سکونتگاهی وجود دارد.
- قرن 10 میلادی: جغرافی‌دانان عرب از خیوه به‌عنوان یک شهر یاد میکنند.
- 1603–1622: بنا بر دانشنامه ایرانیکا، خیوه در دوره عرب‌محمدخان پایتخت می‌شود.
- 1830–1838: کاخ تاش‌حولی در دوره الله‌قلی‌خان ساخته می‌شود.
- 1852: محمدامینخان دستور آغاز ساخت کلته منار را می‌دهد.
- 1855: محمدامینخان درمی‌گذرد و ساخت کلته منار متوقف می‌شود.
- 1873: نیروهای روس خیوه را تصرف میکنند. خانات حق اداره مستقل سیاست خارجی خود را از دست می‌دهد.
- 1920: خانات برچیده می‌شود. جمهوری شوروی خلق خوارزم اعلام موجودیت میکند.
- 1967: ایچان قلعه به محوطه دولتی حفاظتشده معماری و تاریخی تبدیل می‌شود.
- 1969: ایچان قلعه فعالیت خود را بهصورت موزه و محوطه حفاظتشده آغاز میکند.
- 1990: یونسکو ایچان قلعه را در فهرست میراث جهانی ثبت میکند.
- 2019: رقص لزگی خوارزم در فهرست نماینده میراث فرهنگی ناملموس بشریت یونسکو ثبت می‌شود.
جزئیاتی که در راهنماهای سفر پیدا نمی‌کنید
- نام قدیمی در اسناد ماندگار شد. صورت «خیوق» یا «کیوق» تا اوایل قرن 20 در آثار مکتوب و اسناد رسمی به کار می‌رفت.
- آمار سال 1920. در سالی که خانات پایان یافت، شهر 81 مسجد و 64 مدرسه داشت.
- مسجدی با ستون‌های فراوان. فضای داخلی 55 در 46 متری مسجد جامع، 212 ستون دارد و نور آن از دو نورگیر هشت‌ضلعی سقف تأمین می‌شود.
- دشمنان کوچک‌اند. یونسکو موریانه‌های آسیب‌زننده به چوب، و نیز شوری خاک و رطوبت مؤثر بر پی‌ها را از تهدیدهای حفاظت از محوطه می‌داند. چوب، خاک و نمک خطرهایی کم‌صداتر از جنگ‌اند، اما مداوم‌اند.
- مناره‌ای کوتاه با پوششی کامل. کلته منار هرگز بلند نشد، اما نمای بیرونی آن کاملاً با کاشی لعاب‌دار و مایولیکا پوشیده شده است.
لزگی؛ رقص خوارزم
منطقه خیوه یک سنت زنده هم دارد. در سال 2019، یونسکو رقص لزگی خوارزم را به فهرست نماینده میراث فرهنگی ناملموس بشریت افزود.
در سوابق رویدادهای یونسکو، سومین جشنواره بین‌المللی رقص لزگی در خیوه با تاریخ 25 تا 30 آوریل 2026 ثبت شده است. بناهای تاریخی، شما را با خان‌ها آشنا میکنند. این رقص نشان می‌دهد که فرهنگ خوارزم هنوز هم در زندگی امروز جریان دارد.
پرسش‌های متداول
خیوه کجاست؟
خیوه شهری در منطقه خوارزم ازبکستان، در غرب رود آمودریا است.
ایچان قلعه چقدر وسعت دارد؟
مساحت آن 26 هکتار است و طرحی مستطیلی به ابعاد تقریبی 650 در 400 متر دارد. ارتفاع دیوارهایش به حدود 10 متر میرسد.
یونسکو چه بناهایی را درون آن ثبت کرده است؟
یونسکو وجود 51 بنای تاریخی و 250 واحد مسکونی را ثبت کرده است.
چرا ساخت کلته منار متوقف شد؟
محمدامینخان ساخت آن را در سال 1852 آغاز کرد. پس از مرگ او در سال 1855، کار ساخت متوقف شد.
آیا خیوه قبلاً نام دیگری داشت؟
بله. شکل قدیمی نام آن «خیوق» یا «کیوق» بود. خود حکومت هم در منابع محلی معمولاً خوارزم نامیده می‌شد.
منابع
- دانشنامه ایرانیکا — خیوه iranicaonline.org
- مرکز میراث جهانی یونسکو — ایچان قلعه whc.unesco.org
- یونسکو — تصمیم کمیته میراث جهانی 14 COM VII.A whc.unesco.org
- شورای وزیران ازبکستان، اداره بناهای تاریخی — کاخ تاش‌حولی dkm.gov.uz
- درگاه رسمی گردشگری ازبکستان — مناره کلته منار در خیوه uzbekistan.travel
- میراث فرهنگی ناملموس یونسکو — رقص خوارزم، لزگی ich.unesco.org
- ویکی‌پدیا — خیوه en.wikipedia.org
- ویکی‌پدیای ترکی — خیوه tr.wikipedia.org
Image: Khiva, Uzbekistan 1859.jpg — Eugene Schuyler, Public domain
