انقلاب فرانسه: از فتح زندان باستیل تا تیغهٔ گیوتین

خلاصهٔ انقلاب فرانسه: چه اتفاقی افتاد و چرا؟

انقلاب فرانسه در سال 1789 در فرانسه (Fransa) آغاز شد. زنجیره‌ای از دگرگونی‌های سیاسی و اجتماعی بود که سلطنت مطلقه را سرنگون کرد و جمهوری را برپا ساخت. تاریخ‌نگاران معمولاً آغاز آن را 5 مه 1789، روز گشایش مجلس طبقات (Etats Generaux)، می‌دانند. پایان رایج آن هم 9 نوامبر 1799 است؛ زمانی که کودتای 18 برومر (18 Brumaire Darbesi) به حکومت دیرکتوار (Direktuvar) پایان داد.

پیش از 1789، جامعهٔ فرانسه به سه طبقه تقسیم می‌شد: روحانیان، اشراف و طبقهٔ سوم. بار مالیات و امتیازها میان این گروه‌ها برابر نبود. در 1788، بحران مواد غذایی قیمت نان را بالا برد. هم‌زمان، دولت به بن‌بست مالی رسید. شما هزینهٔ خرید روزانهٔ خودتان را در نظر بگیرید. اگر قیمت نان هر روز بالاتر می‌رفت و دولت هم مالیات بیشتری می‌خواست، شما هم خشمگین می‌شدید. تا 1789، این خشم متوجه سلطنت شده بود.

انقلاب فرانسه چه سالی و در چه تاریخی رخ داد؟

اگر شما «انقلاب فرانسه کی بود» یا «سال انقلاب فرانسه» را جست‌وجو می‌کنید، پاسخ کوتاه 1789 است. لوئی شانزدهم (XVI. Louis) در 5 مه 1789 مجلس طبقات را در ساختمان منو پلزیر (Menüs-Plaisirs)، در ورسای (Versay)، افتتاح کرد. این مجلس از 1614 تشکیل نشده بود. کل روند انقلاب ده سال طول کشید و تا کودتای 9 نوامبر 1799 ادامه یافت.

دربارهٔ تاریخ پایان انقلاب اختلاف نظر وجود دارد. دیدگاه رایج، سال 1799 را پایان آن می‌داند. برخی تاریخ‌نگاران معتقدند انقلاب ادامه یافت، چون شیوه‌ها و اندیشه‌های آن در جریان جنگ‌های ناپلئونی در 1803–1815 گسترش پیدا کرد. وقتی شما کتاب درسی یا نوشتهٔ کنار یک اثر در موزه را می‌خوانید، هر دو دیدگاه را در نظر داشته باشید.

انقلاب فرانسه در کجا رخ داد؟

دو مکان بیشترین اهمیت را دارند: ورسای و پاریس (Paris). ورسای مقر سلطنت بود. مجلس طبقات در آنجا تشکیل شد و مجلس ملی (Ulusal Meclis) هم همان‌جا شکل گرفت. پاریس شهری بود که مردمش باستیل (Bastille) را فتح کردند و بعدها محل استقرار دادگاه انقلاب شد.

انقلاب فقط ماجرای پاریس نبود. در بهار 1793، جنگ داخلی وانده (Vendée) و شورش‌های داخل کشور هم‌زمان با جنگ خارجی جریان داشتند. این مجموعهٔ بحران‌ها زمینهٔ اقدامات اضطراری در 1793–1794 را فراهم کرد.

انقلاب فرانسه در 1789: از زمین تنیس تا باستیل

در 17 ژوئن 1789، نمایندگان طبقهٔ سوم، با همراهی شماری از روحانیان و اشراف، در ورسای خود را مجلس ملی اعلام کردند. سه روز بعد، در 20 ژوئن 1789، سوگند زمین تنیس (Tenis Kortu Yemini) را ادا کردند. آن‌ها تعهد دادند تا زمانی که کشور قانون اساسی نداشته باشد، متفرق نشوند.

در 14 ژوئیهٔ 1789، مردم پاریس باستیل را تصرف کردند؛ زندانی که نماد قدرت خودسرانهٔ سلطنت بود. در 4 اوت 1789، مجلس ملی فرمان‌های لغو امتیازها را تصویب کرد. در 26 اوت 1789 نیز اعلامیهٔ حقوق بشر و شهروند را به تصویب رساند. این متن بعدها در آغاز قانون اساسی 1791 فرانسه قرار گرفت.

دربار مدت زیادی در ورسای نماند. در 5 اکتبر 1789، جمعیتی به رهبری زنان به سوی ورسای راهپیمایی کرد. زیر فشار آن‌ها، خانوادهٔ سلطنتی در 6 اکتبر کاخ را ترک کرد و به پاریس رفت.

از فرار شاه تا سقوط سلطنت (1791–1792)

در شب 20 ژوئن 1791، لوئی شانزدهم از پاریس گریخت. روز بعد، او را در وارن (Varennes) شناختند و متوقف کردند. این فرار نافرجام اعتماد عمومی به سلطنت را متزلزل کرد.

سپس جنگ از راه رسید. در 20 آوریل 1792، فرانسه به فرمانروای هابسبورگ (Habsburg)، در مقام پادشاه مجارستان (Macaristan) و بوهم (Bohemya)، اعلان جنگ کرد. پنج روز بعد، در 25 آوریل 1792، گیوتین برای نخستین بار به کار رفت. در 10 اوت 1792، جمعیت به کاخ تویلری یورش برد. اختیارات شاه به حالت تعلیق درآمد و در 13 اوت، خانوادهٔ سلطنتی در زندان تامپل (Temple Hapishanesi) حبس شد.

از 2 تا 5 سپتامبر 1792، زندانیانی که به‌عنوان ضدانقلاب نگهداری می‌شدند، در زندان‌های پاریس قتل‌عام شدند. در 22 سپتامبر 1792، عصر جمهوری آغاز شد.

از باستیل تا گیوتین: دوران وحشت (1793–1794)

لوئی شانزدهم در 21 ژانویهٔ 1793 با گیوتین اعدام شد. در 10 مارس 1793، دادگاه انقلاب پاریس (Paris Devrim Mahkemesi) برای محاکمهٔ فعالیت‌های ضدانقلابی تشکیل شد. در 6 آوریل 1793، کنوانسیون ملی (Ulusal Konvansiyon) کمیتهٔ نجات ملی را ایجاد کرد. این کمیته در آغاز نه عضو داشت.

قانون مظنونان، مصوب 17 سپتامبر 1793، تهیهٔ فهرست، بازجویی و بازداشت کسانی را که دشمن انقلاب شناخته می‌شدند، به کمیته‌های نظارت سپرد. ماری آنتوانت (Marie Antoinette) در 16 اکتبر 1793 با گیوتین اعدام شد.

سپس ماشین سرکوب به سراغ خود انقلابیون رفت. دانتون (Danton) در 5 آوریل 1794، در جریان پاک‌سازی مخالفان میانه‌روی انقلابی، اعدام شد. قانون 22 پرریال، به تاریخ 10 ژوئن 1794، مرگ را تنها مجازات کسانی قرار داد که دشمن مردم شناخته می‌شدند. سرکوب شدت گرفت. روبسپیر (Robespierre) در 27 ژوئیهٔ 1794، برابر با 9 ترمیدور (Thermidor) در تقویم انقلابی، بازداشت شد و روز بعد اعدام شد.

انقلاب چگونه پایان یافت؟ کودتای 18 برومر

کودتای 18 برومرِ ناپلئون بناپارت (Napolyon Bonapart)، در 9 نوامبر 1799، به حکومت دیرکتوار پایان داد. این تاریخ عموماً پایان انقلاب شناخته می‌شود. همان‌طور که گفته شد، برخی تاریخ‌نگاران پایان آن را دیرتر و در دورهٔ جنگ‌های ناپلئونی در 1803–1815 قرار می‌دهند. دلیلشان ادامهٔ گسترش اندیشه‌ها و شیوه‌های انقلابی در آن سال‌هاست.

خط زمانی انقلاب فرانسه

1. 5 مه 1789 مجلس طبقات در ورسای گشایش می‌یابد.
2. 17 ژوئن 1789 مجلس ملی تشکیل می‌شود.
3. 20 ژوئن 1789 سوگند زمین تنیس ادا می‌شود.
4. 14 ژوئیهٔ 1789 باستیل فتح می‌شود.
5. 4 اوت 1789 فرمان‌های لغو امتیازها تصویب می‌شوند.
6. 26 اوت 1789 اعلامیهٔ حقوق بشر و شهروند تصویب می‌شود.
7. 5–6 اکتبر 1789 پس از راهپیمایی به ورسای، خانوادهٔ سلطنتی به پاریس منتقل می‌شود.
8. 20–21 ژوئن 1791 فرار خانوادهٔ سلطنتی در وارن متوقف می‌شود.
9. 20 آوریل 1792 به فرمانروای هابسبورگ اعلان جنگ می‌شود.
10. 25 آوریل 1792 نخستین اعدام با گیوتین انجام می‌شود.
11. 10 اوت 1792 به تویلری یورش برده می‌شود و اختیارات شاه به حالت تعلیق درمی‌آید.
12. 2–5 سپتامبر 1792 قتل‌عام‌ها در زندان‌های پاریس رخ می‌دهند.
13. 22 سپتامبر 1792 عصر جمهوری آغاز می‌شود.
14. 21 ژانویهٔ 1793 لوئی شانزدهم اعدام می‌شود.
15. 10 مارس 1793 دادگاه انقلاب پاریس تشکیل می‌شود.
16. 6 آوریل 1793 کمیتهٔ نجات ملی تشکیل می‌شود.
17. 17 سپتامبر 1793 قانون مظنونان تصویب می‌شود.
18. 16 اکتبر 1793 ماری آنتوانت اعدام می‌شود.
19. 5 آوریل 1794 دانتون اعدام می‌شود.
20. 10 ژوئن 1794 قانون 22 پرریال تصویب می‌شود.
21. 27–28 ژوئیهٔ 1794 روبسپیر بازداشت و اعدام می‌شود.
22. 9 نوامبر 1799 کودتای 18 برومر به حکومت دیرکتوار پایان می‌دهد.

جزئیاتی که در کتاب‌های راهنما پیدا نمی‌کنید

• پیشنهاددهندهٔ زمین تنیس: در 20 ژوئن 1789، نماینده‌ای که پیشنهاد کرد جلسه در سالن تنیس نزدیک آنجا برگزار شود، ژوزف ایگناس گیوتن (Joseph-Ignace Guillotin) بود. او نمایندهٔ پاریس بود و بعدها نامش بر گیوتین ماند.
• باستیل تقریباً خالی: در 14 ژوئیهٔ 1789، این دژ فقط هفت زندانی داشت. چهار نفر از آن‌ها به جرم جعل زندانی بودند.
• گیوتین پیش از دوران وحشت آمد: نخستین استفاده از آن در 25 آوریل 1792 بود؛ پیش از اعدام شاه و پیش از دوران وحشتِ 1793–1794.
• قانون اساسی‌ای که هرگز اجرا نشد: کنوانسیون در 24 ژوئن 1793 قانون اساسی‌ای تصویب کرد. رأی‌دهندگان هم در همه‌پرسی ماه ژوئیه آن را تأیید کردند. این قانون هرگز اجرا نشد.
• کمیتهٔ نه‌نفره: کمیتهٔ نجات ملی در 6 آوریل 1793 کارش را با نه عضو آغاز کرد.

نقاشی انقلاب فرانسه: اشتباه رایج دربارهٔ اثر دلاکروا

از بیشتر مردم بخواهید نام یک نقاشی دربارهٔ انقلاب فرانسه را بگویند؛ تصویر «آزادی هدایتگر مردم»، اثر اوژن دلاکروا (Eugène Delacroix)، در ذهنشان نقش می‌بندد. این تابلو قیام سه‌روزهٔ پاریس در ژوئیهٔ 1830 را نشان می‌دهد، نه انقلاب 1789 را. شما پیش از انتشار عکس با توضیح اشتباه، تاریخ آن را بررسی کنید.

فیلم‌ها و کتاب‌های انقلاب فرانسه

فیلم «انقلاب فرانسه» با عنوان اصلی La Révolution française، محصول 1989، اثری دوقسمتی به کارگردانی روبر انریکو (Robert Enrico) و ریچارد هفرون (Richard Heffron) است.

خوانندگان در ترکیه یک گزینهٔ داخلی هم دارند. کتاب «انقلاب فرانسه» با عنوان ترکی Fransız Devrimi، نوشتهٔ امره صفا گورکان (Emrah Safa Gürkan)، در 2022 توسط انتشارات Mabbels & Teras منتشر شده است. نام این کتاب در فهرست مجموعهٔ کتابخانهٔ دانشگاه فنی گبزه (Gebze Teknik Üniversitesi) آمده است.

انقلاب فرانسه در 1848: رویدادی جداگانه

انقلاب فوریهٔ 1848 با انقلاب 1789 فرق دارد. این انقلاب لوئی فیلیپ (Louis-Philippe) را به کناره‌گیری از سلطنت واداشت و به اعلام جمهوری دوم در فرانسه انجامید. وقتی در نتیجهٔ جست‌وجو عبارت «انقلاب فرانسه 1848» را می‌بینید، منظور این قیام متأخر است، نه سقوط باستیل.

انقلاب فرانسه برای پایهٔ نهم: چه چیزهایی را به خاطر بسپارید؟

دانش‌آموزان به یک چارچوب روشن نیاز دارند. از سه طبقهٔ اجتماعی و مالیات‌های نابرابر شروع کنید. بحران مواد غذایی در 1788 و مشکلات مالی دولت را به آن اضافه کنید. سپس تاریخ‌ها را دنبال کنید: 5 مه 1789، مجلس طبقات؛ 17 ژوئن، مجلس ملی؛ 20 ژوئن، سوگند زمین تنیس؛ 14 ژوئیه، باستیل؛ 26 اوت، اعلامیهٔ حقوق.

بعد، مسیر رسیدن به جمهوری را یاد بگیرید: وارن در ژوئن 1791، جنگ در آوریل 1792، تویلری در 10 اوت 1792 و جمهوری در 22 سپتامبر 1792. سپس به دوران وحشت برسید: اعدام شاه در 21 ژانویهٔ 1793، قانون مظنونان، دانتون، 22 پرریال و سقوط روبسپیر در 27–28 ژوئیهٔ 1794. در پایان، 18 برومر در 1799 را به خاطر بسپارید.

پرسش‌های متداول

منابع

1. Wikipedia — انقلاب فرانسه en.wikipedia.org
2. TÜBİTAK دانشنامهٔ علوم اجتماعی — انقلاب فرانسه ansiklopedi.tubitak.gov.tr
3. PBS American Experience — انقلاب فرانسه pbs.org
4. کاخ ورسای — ورسای در قلب انقلاب فرانسه en.chateauversailles.fr
5. کاخ ورسای — پروندهٔ مطبوعاتی مرمت زمین تنیس سلطنتی en.chateauversailles.fr
6. شهرداری پاریس — مسیر انقلاب، باستیل parcoursrevolution.paris.fr
7. نهاد ریاست‌جمهوری فرانسه — روز باستیل، 14 ژوئیه elysee.fr
8. شهرداری پاریس — مسیر انقلاب، گاه‌شمار parcoursrevolution.paris.fr
9. Vikipedi — انقلاب فرانسه tr.wikipedia.org
10. Criminocorpus / آرشیو ملی — دادگاه‌های کیفری در پاریس criminocorpus.org
11. مجلس ملی فرانسه — دوران وحشت assemblee-nationale.fr
12. آرشیو استانی سن‌ا‌مارن — تعریف‌های کنفرانس آنلاین archives.seine-et-marne.fr

Image: French Revolution the days of 28 29 and 30 Prairial of the year VII.jpg — Jean Baptiste Michel Dupréel, Public domain