ابوحامد محمد غزالی (Gazzâlî) متکلمی اشعری، فقیهی شافعی و صوفی بود. او با لقب حجت‌الاسلام شناخته می‌شد و در زمینه‌های فقه، کلام، اخلاق و زندگی معنوی فعالیت داشت. احیاء علومالدین، کیمیای سعادت و المنقذ من الضلال از کتابهای مهم او هستند. غزالی در تهافت الفلاسفه استدلال‌های فلسفی درباره جهان، علم خداوند، رستاخیز و علیت را به چالش کشید.
اگر شما غزالی را از راه جدالش با فیلسوفان می‌شناسید، دوران تدریس و زندگی‌نامه فکری او نیز اهمیت دارند. او در مدرسه نظامیه بغداد تدریس می‌کرد، در 1095 از سمت خود کناره گرفت و بعدها در نیشابور دوباره به تدریس پرداخت. نوشته‌های او جست‌وجوی شناخت را به پرسش‌هایی درباره ایمان و مسیر زندگی انسان پیوند می‌دهند.
غزالی اهل کجا بود؟
غزالی اهل طوس بود؛ شهری تاریخی در نزدیکی مشهد که امروزه در استان خراسان رضوی ایران قرار دارد. سال تولد او همچنان محل اختلاف است. روایت‌های سنتی تولدش را در 1058–1059 قرار می‌دهند. فرانک گریفِل با تکیه بر اشاره‌های غزالی به سن خود در نامه‌ها و زندگی‌نامه‌اش، 1055–1056 را پیشنهاد می‌کند.
شیوه خواندن نام او نیز پرسشی تاریخی است. دو خوانش «غزّالی» و «غزالی» بازتاب توضیح‌های متفاوتی درباره ریشه این نام هستند. این توضیح‌ها نام او را یا به شغل پدرش مرتبط می‌دانند یا به آبادی‌ای به نام غزاله. مدخل دانشنامه اسلامِ بنیاد دیانت ترکیه، هیچ‌یک از این دو توضیح را قطعی نمی‌داند.
تحصیلات غزالی و تدریس او در نظامیه
غزالی در مدرسه نظامیه نیشابور نزد امام‌الحرمین جوینی، متکلم اشعری، درس خواند. بنابراین، در شرح تحصیلات او هم نام استاد مشخص است و هم نام نهاد آموزشی. اگر شما عبارت «دانشگاه غزالی» را جست‌وجو می‌کنید، مدرسه‌های نظامیه نیشابور و بغداد در مسیر تحصیل و تدریس خود او جایگاهی محوری دارند.
در 1091، خواجه نظام‌الملک، وزیر، او را برای تدریس در نظامیه بغداد منصوب کرد. غزالی در 1095 این سمت را ترک کرد و به دمشق رفت. در این دوره توجه بیشتری به زندگی صوفیانه نشان داد. در 1106، تدریس در نظامیه نیشابور را آغاز کرد. به این ترتیب، کناره‌گیری او از بغداد با بازگشت به تدریس رسمی دنبال شد.
خط زمانی
- 1058–1059 یا 1055–1056: تولد در طوس؛ روایت‌های سنتی بازه نخست را ذکر میکنند و فرانک گریفِل بازه دوم را پیشنهاد می‌کند.
- 1091: انتصاب به تدریس در نظامیه بغداد به دست نظام‌الملک.
- 1094: نگارش مقاصد الفلاسفه برای توضیح دیدگاه‌های فیلسوفان.
- 1095: نگارش تهافت الفلاسفه و ترک سمت تدریس در بغداد.
- 1106: ازسرگیری تدریس در نظامیه نیشابور.
- دسامبر 1111: درگذشت در طوس.
- 1115–1116: تاریخ نسخه خطی المنقذ من الضلال با شناسه استانبول، شهید علی پاشا 1712.
کتابهای غزالی؛ مهمترین آثار او
احیاء علومالدین از چهل کتاب تشکیل شده است که به اعتقادات، تصوف، اخلاق و فقه می‌پردازند. گستره موضوع‌های آن، حوزه‌های مختلف فعالیت غزالی را نشان می‌دهد. در این اثر، باور دینی در کنار رفتار، سلوک معنوی و احکام شرعی مطرح می‌شود. اگر شما می‌خواهید با گستردگی نوشته‌های او آشنا شوید، این موضوع‌ها نقطه شروع مناسبی هستند.
کیمیای سعادت که در انگلیسی با عنوان The Alchemy of Happiness شناخته می‌شود، محتوای احیاء را به‌اختصار و به زبان فارسی عرضه می‌کند. نسبت میان این دو اثر در انتخاب کتاب برای مطالعه اهمیت دارد. محتوای آن‌ها هم‌پوشانی دارد، اما زبان و حجمشان متفاوت است.
دو اثر دیگر مستقیماً به رویارویی او با فلسفه مربوط‌اند. غزالی در 1094 مقاصد الفلاسفه را برای توضیح دیدگاه‌های فلسفی نوشت. سپس در 1095 اثر انتقادی تهافت الفلاسفه را نگاشت. این ترتیب اهمیت دارد: او پیش از نقد مفصل استدلال‌های فیلسوفان، دیدگاه‌های آنان را شرح داد.
المنقذ من الضلال غزالی
المنقذ من الضلال که در انگلیسی با عنوان Deliverance from Error شناخته می‌شود، زندگی‌نامه فکری غزالی به قلم خود اوست. این کتاب از شک، جست‌وجوی شناخت و گرایش او به تصوف سخن می‌گوید. موضوع آن تحول اندیشه اوست، از جمله پرسش‌هایی که به مسیر معنوی‌اش شکل دادند.
شما می‌توانید این اثر را در کنار تاریخ‌های دوران تدریس او بخوانید. کناره‌گیری از بغداد در 1095 و توجه بیشتر به زندگی صوفیانه، بخش‌هایی از همان زندگی‌ای هستند که نقد فلسفی او نیز در آن جای دارد. المنقذ من الضلال با روایت تردید و جست‌وجوی شناخت، بُعد فکری آن زندگی را نشان می‌دهد.
ترجمه انگلیسی کتابهای غزالی و PDF المنقذ من الضلال
فهرست کتابخانه دانشگاه کانتربری، ترجمه انگلیسیِ همراه با توضیحاتِ ریچارد جوزف مک‌کارتی از المنقذ من الضلال را ثبت کرده است. چاپ ثبت‌شده را انتشارات فونس ویتای در 1999 منتشر کرده است. نام مترجم، ناشر و تاریخ انتشار، مشخصات دقیقی برای شناسایی این چاپ در اختیار شما می‌گذارند.
برای دریافت PDF، کتابخانه باز پیوند دانلود چاپ 1909 انتشارات جی. موری را با عنوان The Confessions of al Ghazzali ارائه می‌کند. اگر شما فقط عنوان Deliverance from Error را جست‌وجو می‌کنید، این عنوان متفاوت انگلیسی را هم در نظر داشته باشید. پیوند رکورد کتابخانه باز در بخش منابعِ پایین آمده است.
کیمیای سعادت غزالی
عنوان این کتاب کیمیای سعادت است و در انگلیسی The Alchemy of Happiness نام دارد. این اثر به فارسی نوشته شده و محتوای احیاء علومالدین را به‌شکلی کوتاه‌تر عرضه می‌کند.
پیوند آن با احیاء، جایگاهش را در بحث‌های غزالی درباره اعتقاد، اخلاق، احکام شرعی و زندگی صوفیانه روشن می‌کند. این نسبت همچنین به تشخیص تفاوت آن با المنقذ من الضلال کمک می‌کند. المنقذ من الضلال مسیر فکری او را روایت می‌کند، در حالی که کیمیای سعادت محتوای اثری دینی و گسترده‌تر را فشرده می‌سازد.
فلسفه غزالی و جدال او با فیلسوفان
تهافت الفلاسفه بیست مسئله را بررسی می‌کند. شانزده مسئله به الهیات و مابعدالطبیعه مربوط‌اند و چهار مسئله به فلسفه طبیعی. این نسبت نشان می‌دهد که بخش بزرگی از کتاب به ادعاهایی درباره خدا و واقعیت می‌پردازد. نقد آن همچنین پرسش‌هایی درباره رویدادهای جهان مادی را در بر می‌گیرد.
غزالی در نقد فارابی و ابن‌سینا، سه دیدگاه را کفر دانست. این دیدگاه‌ها به قِدَم عالم، علم خداوند به جزئیات و معاد جسمانی مربوط بودند. شناخت این اختلاف‌های مشخص برای درک شدت حکم او ضروری است.
خود این حکم نیز نقد شده است. محمود کایا تأکید می‌کند که ابن‌سینا وابستگی جهان به خدا را پذیرفته بود. کایا بر همین اساس، حکم غزالی را که ابن‌سینا را همانند دهریه کافر می‌شمارد، به چالش می‌کشد. اختلاف بر سر این است که داوری غزالی تا چه اندازه موضعی را که با آن مخالفت می‌کرد، درست بازنمایی می‌کند.
غزالی درباره علیت چه می‌گفت؟
غزالی در مسئله هفدهم تهافت الفلاسفه، سوختن پنبه پس از تماس با آتش را بررسی می‌کند. او استدلال می‌کند که مشاهده دو رویداد در کنار هم، وجود رابطه علّیِ ضروری میان آن‌ها را ثابت نمی‌کند. این مثال توجه را به تفاوت میان دیدن یک توالی و اثبات ضرورت وقوع آن جلب می‌کند.
ارتباط این بحث با زندگی روزمره روشن است: وقتی شما رخدادی را بارها می‌بینید، تکرار آن می‌تواند انتظار شما از اتفاق بعدی را شکل دهد. مثال پنبه و آتش غزالی این پرسش را مطرح می‌کند که آیا چنین انتظاری، اثبات ضرورت هم هست. استدلال او بر این متمرکز است که مشاهده چه چیزی را درباره پیوند میان رویدادها می‌تواند ثابت کند.
پژوهشگران درباره پیامدهای این استدلال اختلاف نظر دارند. در یک خوانش رایج، خداوند تنها علت مؤثر در تبیین غزالی است. فرانک گریفِل استدلال می‌کند که غزالی امکان وجود علت‌های ثانویِ وابسته به خدا را نیز می‌پذیرفت. اختلاف این تفسیرها بر سر جایگاه علت‌های مخلوق در درک او از فعل الهی است.
پاسخ ابن‌رشد و بحث درباره علم
ابن‌رشد در تهافت التهافت به نقد غزالی پاسخ داد. پیتر آدامسون بخشی از اختلاف آن‌ها را از راه الگوهای شناختشان تفسیر می‌کند. ابن‌رشد علم برهانی را الگو قرار می‌دهد، در حالی که غزالی الگویی را می‌پذیرد که وحی را نیز در بر می‌گیرد. در خوانش آدامسون، هر دو امکان علم ارسطویی را قبول دارند.
این ادعا که غزالی باعث افول علم در جهان اسلام شد نیز محل اختلاف است. سرور و بخاری استدلال میکنند که تغییرات رشتههای علمی و مناطق گوناگون را نمیتوان با یک نقد فلسفه توضیح داد. اعتراض آن‌ها متوجه تلاشی است که می‌خواهد چنین تحولات متنوعی را با یک اثر فلسفی توضیح دهد.
سخنان غزالی درباره شک و اندیشه
مدخل دانشنامه اسلامِ بنیاد دیانت ترکیه، با نقل عبارتی از میزان العمل، شک و اندیشیدن را به هم پیوند می‌دهد. برگردان فارسیِ صورت انگلیسی این عبارت چنین است: «کسی که شک نمی‌کند، نمی‌تواند بیندیشد.» این عبارت، شک را درون فرایندی فکری قرار می‌دهد؛ مضمونی که در روایت خودزندگی‌نامه‌ایِ المنقذ من الضلال نیز دیده می‌شود.
جزئیاتی که در کتابهای راهنما پیدا نمی‌کنید
در نوشته‌های مدرسیِ غرب در قرون وسطی، غزالی با نام‌های Abuhamet و Algazel شناخته می‌شد. مقاصد الفلاسفه او در ترجمه عبری نیز رواج داشت. بیش از هفتاد و پنج نسخه خطی از آن ترجمه‌های عبری باقی مانده است. این شمار، معیاری مشخص از گستره انتقال اثر در نسخه‌های خطی به دست می‌دهد.
در روایتی که از اسعد میهنی نقل شده، راهزنان هنگام بازگشت غزالی از جرجان، یادداشت‌های درسی او را بردند. بنا بر این روایت، او پس از پس‌گرفتن یادداشت‌ها، سه سال را صرف حفظ‌کردن آن‌ها کرد. این داستان، گزارشی نقل‌شده درباره شیوه یادگیری اوست و هنگام بازگویی آن، انتساب روایت اهمیت دارد.
برادر کوچک‌تر او، احمد غزالی، پس از رفتنش به جای او در نظامیه بغداد تدریس کرد. برای شما که به استانبول علاقه دارید، جزئیات دیگری نیز درباره المنقذ من الضلال وجود دارد: نسخه خطی شهید علی پاشا 1712، تاریخ 509 هجری قمری را دارد که برابر با 1115–1116 است.
پرسش‌های متداول
غزالی چه موضوع‌هایی را آموخت و تدریس کرد؟
غزالی متکلمی اشعری، فقیهی شافعی و صوفی بود. او در نیشابور نزد جوینی درس خواند و در نظامیه‌های بغداد و نیشابور سمت تدریس داشت.
کدام کتاب مسیر معنوی او را توضیح می‌دهد؟
المنقذ من الضلال شک، جست‌وجوی شناخت و روی‌آوردن او به تصوف را روایت می‌کند. از چاپ‌های انگلیسی آن، ترجمه همراه با توضیحات ریچارد جوزف مک‌کارتی است که در فهرست دانشگاه کانتربری ثبت شده است.
چه کسی به نقد او بر فیلسوفان پاسخ داد؟
ابن‌رشد در تهافت التهافت به تهافت الفلاسفه پاسخ داد. پیتر آدامسون بخشی از اختلاف آن‌ها را بر پایه تفاوت الگوهای شناختشان تفسیر می‌کند.
منابع
- دانشنامه اسلامِ بنیاد دیانت ترکیه — غزالی islamansiklopedisi.org.tr
- دانشنامه فلسفه استنفورد — غزالی plato.stanford.edu
- ویکی‌پدیا — طوس، ایران en.wikipedia.org
- ویکی‌پدیای ترکی — غزالی tr.wikipedia.org
- دانشنامه اینترنتی فلسفه — غزالی iep.utm.edu
- ویکی‌پدیا — غزالی en.wikipedia.org
- کتابخانه دانشگاه کانتربری — رهایی از گمراهی libcat.canterbury.ac.nz
- کتابخانه باز — اعترافات غزالی openlibrary.org
- دانشنامه اسلامِ بنیاد دیانت ترکیه — تهافت الفلاسفه islamansiklopedisi.org.tr
- پیتر آدامسون — غزالی، علیت و شناخت muslimphilosophy.com
- مجله پژوهشی مسائل اجتماعی — غزالی و مسئله افول علم در جهان اسلام rjsi.org.pk
FAQ
غزالی اهل کجا بود؟
غزالی در طوس به دنیا آمد؛ شهری تاریخی در نزدیکی مشهد که امروزه در استان خراسان رضوی ایران قرار دارد. تاریخ تولد او محل اختلاف است و تاریخ‌های پیشنهادی از 1055 تا 1059 را در بر می‌گیرد.
مهمترین کتابهای غزالی کداماند؟
از آثار مهم او میتوان به احیاء علومالدین، کیمیای سعادت، المنقذ من الضلال، مقاصد الفلاسفه و تهافت الفلاسفه اشاره کرد.
ترجمه انگلیسی المنقذ من الضلال غزالی را از کجا میتوان پیدا کرد؟
فهرست کتابخانه دانشگاه کانتربری، ترجمه همراه با توضیحات ریچارد جوزف مک‌کارتی را ثبت کرده است که انتشارات فونس ویتای در 1999 منتشر کرد. کتابخانه باز نیز پیوند دانلود PDF چاپ 1909 انتشارات جی. موری را با عنوان The Confessions of al Ghazzali ارائه می‌کند.
آیا غزالی باعث افول علم شد؟
این ادعا محل اختلاف است. سرور و بخاری استدلال میکنند که تغییرات رشتههای علمی و مناطق گوناگون را نمیتوان با یک نقد فلسفه توضیح داد.
Image: Periodo ayyubide, manoscritto dell’ihya ‘ulum al-din nel al-rub’ al-munjiyat (strada per la salvezza) di al-ghazali, gerusalemme 1233-34.jpg — Francesco Bini, CC BY-SA 4.0
