المپوس و شعلههای کیمرا کجا هستند؟
المپوس (Olympos) شهر بندری باستانی لیکیه (Likya) در شهرستان کوملوجا (Kumluca)، استان آنتالیا (Antalya) است. این شهر در دره‌ای قرار دارد که به دریای مدیترانه باز میشود. ویکی‌پدیای انگلیسی مختصات آن را 36.39611° شمالی و 30.47250° شرقی ثبت کرده است.
شعلههای کیمرا (Kimera) در محوطه‌ای جداگانه در همان نزدیکی قرار دارند. این محل یانارتاش (Yanartaş) نام دارد و در محدوده چیرالی (Çıralı) در آنتالیاست. ارتفاع آن از سطح دریا حدود 300 متر است. این محوطه در محدوده پارک ملی ساحلی بی‌داغلاری (Beydağları Sahil Millî Parkı) قرار دارد.
اگر برای سفر برنامه می‌ریزید، این دو مکان را دو توقف جداگانه در نظر بگیرید. یکی ویرانه‌های شهری کنار دریاست. دیگری دامنه‌ای است که آتش در آن مستقیم از دل سنگ بیرون میآید.
شهر باستانی المپوس
هیچ‌کس دقیقاً نمی‌داند المپوس چه زمانی بنیان گذاشته شد. نام آن روی سکه‌های اتحادیه لیکیه دیده میشود که به سال‌های 168–167 پیش از میلاد تعلق دارند. این اتحادیه از شهرهای لیکیه تشکیل شده بود. المپوس یکی از شش شهر بزرگ آن بود و سه رأی داشت.
شهر مستقل نماند. بنا بر اطلاعات وزارت فرهنگ و گردشگری، سرویلیوس ایسائوریکوس (Servilius Isauricus) در سال 78 پیش از میلاد المپوس را از دست دزدان دریایی گرفت و به قلمرو روم افزود.
طرح شهر بر محور آب شکل گرفته بود. بستر رودخانه را کانال‌کشی کرده بودند و دو کرانه آن نقش اسکله را داشتند. پلی هم دو سوی رود را به هم وصل می‌کرد. دهانه رودخانه‌ای را تصور کنید که هم‌زمان بندر هم باشد؛ با این تصویر، طرح کلی شهر را درک می‌کنید.
بافت شهر از شمال به جنوب تغییر میکند. طبق پژوهش دانشگاه آنادولو (Anadolu Üniversitesi)، در بخش شمالی، بقایای دوره امپراتوری روم شرقی (بیزانس) غالب‌اند. در بخش جنوبی، بناهای عمومی دوره روم غلبه دارند.
یک یافته تاریخ‌دار، زمان‌بندی دوره رومی شهر را روشن میکند. پایه مجسمه‌ای مقابل دروازه یک معبد نشان می‌دهد که این بنا در سال‌های 172–173 میلادی برای امپراتور مارکوس اورلیوس (Marcus Aurelius) ساخته شده است.
در یانارتاش چه چیزی میسوزد؟
سوخت این شعله‌ها گاز طبیعی است. پرتال فرهنگ توضیح می‌دهد که گاز حاوی متان از شکاف سنگها بالا میآید و وقتی به سطح می‌رسد، میسوزد.
کسی این گاز را با لوله به اینجا نمی‌رساند. گاز از کوه نشت میکند و در دهانه‌های خروجی آتش می‌گیرد.
دانشمندان ترکیب گاز را اندازه گرفته‌اند. در سال 2008، هوشگورمز (Hosgörmez)، اتیوپه (Etiope) و یالچین (Yalçın) آن را تحلیل کردند. آن‌ها حدود 87 درصد حجمی متان یافتند. مقدار هیدروژن نیز 7.5–11 درصد حجمی بود.
میزان نشت کم نیست. برآوردی که در مقالهای در سال 2015 گزارش شد، کل نشت متان از خروجیهای شعله‌ور و بدون شعله را 150–190 تن در سال اعلام کرد. این برآورد مربوط به سال 2011 است.
همان مقاله سال 2015 میگوید تصور میشود خروجیهای گاز حدود 2,000 سال است که میسوزند.
گاز از کجا میآید؟
پژوهش سال 2008 پرسشی ساده مطرح کرد: منشأ این گاز موجودات زنده‌اند یا واکنش‌های شیمیایی در سنگ؟ پاسخ، هر دو بود.
تحلیل‌های مولکولی و ایزوتوپی نشان دادند که گاز مخلوطی از دو بخش است:
- گاز گرمازاد که از مواد آلی تشکیل شده است؛
- گاز غیرزیستی که با سرپانتینی‌شدن در افیولیت تکیرووا (Tekirova) ارتباط دارد.
این پژوهش یک منشأ را هم رد کرد. متان از گاززدایی گوشته یا ماگما نمی‌آید. پس این آتش منشأ آتشفشانی ندارد.
چرا این دو گاز در اینجا به هم می‌رسند؟ پژوهشگران به زمین‌شناسی منطقه اشاره کردند. افیولیت‌ها و سنگ‌های آهکی در امتداد یک خط تکتونیکی با هم تماس دارند. این تماس به گازهایی با منشأهای متفاوت امکان می‌دهد با هم مخلوط شوند و به سطح برسند.
سرپانتینی‌شدن چیست؟
سرپانتینی‌شدن واکنش سنگ حاوی الیوین با آب است. مقاله سال 2019 کلاین (Klein)، گروزوا (Grozeva) و سیوالد (Seewald) در PNAS سازوکار علمی آن را توضیح می‌دهد. این واکنش هیدروژن تولید میکند. هیدروژن حاصل سپس می‌تواند کربن غیرآلی را احیا و به متان تبدیل کند.
این فرایند توضیح می‌دهد که چرا در تحلیل گاز یانارتاش هیدروژن دیده میشود. وجود آن با بخش غیرزیستی این مخلوط سازگار است.
اختلاف نظر علمی
درباره منشأ متان غیرزیستی هنوز بحث وجود دارد. دو مقاله سال 2019 این اختلاف را نشان می‌دهند.
مدل اول. اتیوپه و ویتیکار (Whiticar) استدلال می‌کنند که متان غیرزیستی در سامانه‌های خشکی مانند یانارتاش، در شکافهای پر از گاز تشکیل میشود. این فرایند، واکنش ساباتیه در دمای پایین است. مقاله آن‌ها همچنین به توضیحی ایراد می‌گیرد که میانبارهای سیال را منبع اصلی می‌داند.
مدل دوم. کلاین و همکارانش استدلال می‌کنند که آزادشدن متان ذخیره‌شده در میانبارهای سیال میکروسکوپی در الیوین می‌تواند خروج گاز در یانارتاش را توضیح دهد. آن‌ها همچنین می‌گویند در نظر گرفتن فشار درون این میانبارها، ایراد قبلی درباره حجم را تضعیف میکند.
هیچ‌یک از دو گروه در تصویر اصلی تردید ندارند. گاز واقعی است، آتش واقعی است و یک جزء غیرزیستی هم واقعاً وجود دارد. اختلاف بر سر سازوکار دقیق است.
افسانه کیمرا
داستان باستانی با این مکان به‌خوبی جور درمی‌آید. طبق افسانه، پهلوان بلروفون (Bellerophon) با کمک اسب بال‌دار پگاسوس (Pegasus)، کیمرا را شکست داد. این هیولا سر شیر، بدن بز و دم مار داشت. بلروفون سپس آن را زیر زمین دفن کرد.
افسانه میگوید کیمرا هنوز از یانارتاش آتش از دهان بیرون می‌دهد.
این محل جنبه مذهبی هم داشت. کنار شعله‌ها معبدی برای هفائستوس (Hephaistos)، خدای آهنگری، قرار داشت. به همین دلیل، این منطقه هفائستیون (Hephaisteion) هم نامیده می‌شد.
خط زمانی
- 168–167 پیش از میلاد: نام المپوس روی سکه‌های اتحادیه لیکیه دیده میشود.
- 78 پیش از میلاد: بنا بر اطلاعات وزارتخانه، سرویلیوس ایسائوریکوس شهر را به قلمرو روم می‌افزاید.
- 172–173 میلادی: معبد المپوس به نام مارکوس اورلیوس ساخته میشود.
- دوره بیزانس: یک باسیلیکا روی معبد هفائستوس در یانارتاش ساخته میشود.
- 1991–1992: موزه باستان‌شناسی آنتالیا نخستین کاوش‌های علمی نجات‌بخشی را در المپوس سرپرستی میکند.
- 2000: دانشگاه آنادولو بررسی‌های سطحی را در المپوس آغاز میکند.
- 2006: کاوش‌های منظم آغاز میشود.
- 2008: پژوهش مولکولی و ایزوتوپی گاز یانارتاش منتشر میشود.
- 6 فوریه 2009: پیشنهاد «شهرهای باستانی تمدن لیکیه» که المپوس را هم در بر می‌گیرد، برای ثبت در فهرست موقت یونسکو ارائه میشود.
- فوریه 2012: پژوهشگران یک تراوش کوچک آب در یانارتاش پیدا می‌کنند.
- 2019: دو مدل برای متان غیرزیستی در مقاله‌های دانشگاهی جداگانه بررسی می‌شوند.
جزئیاتی که در راهنماهای سفر پیدا نمی‌کنید
- آرامگاه یک ناخدا. در دهانه رودخانه، تابوت سنگی ناخدا ائودوموس (Eudomus) قرار دارد. روی آن کتیبه‌ای منظوم دیده میشود که نام او را آورده است. نقش‌برجسته‌ای از کشتی او نیز روی تابوت وجود دارد.
- باسیلیکایی بر فراز معبد یک خدا. در دوره بیزانس، یک باسیلیکای بزرگ روی معبد هفائستوس در یانارتاش ساخته شد. این موضوع نشان می‌دهد که پس از مسیحی‌شدن منطقه نیز این مکان احتمالاً مقدس مانده بود.
- گاز در بیرون از محدوده شعله‌ها. پژوهشگران اطراف خروجیهای شعله‌ور قابل مشاهده، تراوش‌های هیدروکربنی دیگری هم یافتند که در خاک پخش می‌شوند و نمی‌سوزند.
- تراوش آبی به‌شدت قلیایی. در فوریه 2012، پژوهشگران یک تراوش کوچک و احتمالاً فصلی آب یافتند که در مقاله‌های پیشین گزارش نشده بود. در مبدأ آن، pH برابر با 11.95 و دمای آب 18.5 °C اندازهگیری شد. دمای رسوب در همان نقطه 65 °C بود.
پرسش‌های متداول
برای پاسخ‌های سریع، پرسش‌های زیر را بخوانید.
منابع
- Millî Eğitim Bakanlığı — شهر باستانی المپوس okuldisiogrenme.eba.gov.tr
- Wikipedia — المپوس (لیکیه) en.wikipedia.org
- Kültür Portalı — المپوس kulturportali.gov.tr
- UNESCO — شهرهای باستانی تمدن لیکیه whc.unesco.org
- Müze Türkiye — محوطه باستانی المپوس آنتالیا muze.gov.tr
- Anadolu Üniversitesi AVESİS — کاوش شهر باستانی المپوس avesis.anadolu.edu.tr
- Kültür Portalı — یانارتاش kulturportali.gov.tr
- Frontiers in Microbiology — زیست‌بوم‌های میکروبی یانارتاش frontiersin.org
- Geofluids — Hosgörmez، Etiope و Yalçın، 2008 onlinelibrary.wiley.com
- PNAS — Klein، Grozeva و Seewald، 2019 pmc.ncbi.nlm.nih.gov
- Applied Geochemistry — متان غیرزیستی در سامانه‌های سنگ‌های اولترامافیک قاره‌ای sciencedirect.com
FAQ
المپوس کجاست؟
المپوس شهر بندری باستانی لیکیه در شهرستان کوملوجا، استان آنتالیاست. این شهر در دره‌ای قرار دارد که به دریای مدیترانه باز میشود. مختصات آن 36.39611° شمالی و 30.47250° شرقی است.
در یانارتاش دقیقاً چه چیزی میسوزد؟
گاز طبیعی حاوی متان. این گاز از شکاف سنگها بیرون میآید و روی سطح زمین میسوزد. در بررسی سال 2008، حدود 87 درصد حجمی متان و 7.5–11 درصد حجمی هیدروژن اندازهگیری شد.
آیا آتش یانارتاش منشأ آتشفشانی دارد؟
خیر. پژوهش سال 2008 نتیجه گرفت که این متان از گاززدایی گوشته یا ماگما نمی‌آید. پژوهشگران مخلوطی از گاز حاصل از مواد آلی و گاز مرتبط با سرپانتینی‌شدن در افیولیت تکیرووا یافتند.
شعلههای یانارتاش چند سال قدمت دارند؟
مقالهای پژوهشی در سال 2015 میگوید تصور میشود خروجیهای گاز حدود 2,000 سال است که میسوزند.
آیا منشأ گاز کاملاً مشخص شده است؟
هنوز نه بهطور کامل. پژوهشگران توافق دارند که بخشی از متان غیرزیستی است، اما درباره چگونگی تشکیل و ذخیرهشدن آن اختلاف دارند. یک مدل به واکنش ساباتیه در شکافهای پر از گاز اشاره میکند. مدل دیگر، آزادشدن متان از میانبارهای سیال در الیوین را مطرح میکند.
Image: The eternal fires of Chimera in Lycia where the myth of the Chimera takes place, Mount Chimaera, Yanartaş, Turkey (12834951845).jpg — Carole Raddato from FRANKFURT, Germany, CC BY-SA 2.0
