Domuzlar Körfezi Çıkarması neden başarısız oldu?

CIA destekli çıkarma kuvveti, Küba’da yaklaşık üç gün içinde Castro kuvvetlerine yenildi. Domuzlar Körfezi Çıkarması; Küba hava gücünün durdurulamaması, ikmal kayıpları ve elverişsiz coğrafya nedeniyle başarısız oldu. Washington’un beklediği halk ayaklanmasının gerçekleşmemesi de Castro yönetimini devirme planını sonuçsuz bıraktı. [4][6][7][9]

17 Nisan 1961’de başlayan harekât, kıyıdaki çatışmalardan önce verilen kararlardan da etkilendi. Siz bu yazıda CIA planını, Kennedy’nin kararlarını ve yenilginin nedenlerini birlikte öğreneceksiniz. Guatemala’daki hazırlıklardan Küba kıyılarına uzanan süreç, başarısızlığın birbirine bağlanan nedenlerini gösteriyor. [1][4]

Domuzlar Körfezi Çıkarması nedir, hangi ülkede gerçekleşti?

Domuzlar Körfezi Çıkarması, Fidel Castro yönetimini devirmeyi amaçlayan CIA destekli bir çıkarma harekâtıdır. Operasyon, Soğuk Savaş döneminde Küba’nın güney kıyısındaki Domuzlar Körfezi’nde gerçekleştirildi. Karayip Denizi’ne açılan bu koy, günümüzde Küba’nın Matanzas iline bağlıdır. Böylece olayın adı, harekâtın yapıldığı kıyı bölgesinden gelmektedir. [1][2][3]

17 Nisan gecesinde başlıca çıkarma noktaları, Playa Girón ile Playa Larga kıyılarıydı. Playa Girón, Mavi Plaj; Playa Larga ise Kızıl Plaj koduyla anılıyordu. Bu iki yer, çıkarma birliklerinin Küba kıyısına ulaşmayı hedeflediği başlıca noktalardı. [2]

İngilizce kaynaklarda harekâtın adı, Bay of Pigs Invasion biçiminde karşınıza çıkar. Küba’da kullanılan adlarından biri ise Batalla de Playa Girón olarak geçer. Siz farklı dillerde araştırırken bu adların aynı tarihsel harekâtı anlattığını bilmelisiniz. Türkçe ad körfezi, Küba’daki adlandırma ise Playa Girón’u öne çıkarır. [2]

Harekâtın amacı, yalnızca Küba kıyısında bir çıkarma alanı ele geçirmek değildi. CIA destekli planın temel hedefi, Fidel Castro yönetiminin iktidardan uzaklaştırılması olarak belirlenmişti. Bu nedenle kıyıya çıkmakla siyasi hedefe ulaşmak arasındaki fark belirleyiciydi. [1]

Domuzlar Körfezi Çıkarması’nı kim yaptı, planı kim onayladı?

Başkan Dwight D. Eisenhower, CIA’nın gizli eylem programını 17 Mart 1960’ta onayladı. Program, Küba’daki Castro yönetimine karşı yürütülecek faaliyetlerin başlangıç noktalarından biriydi. John F. Kennedy, devraldığı çıkarma planının kendi başkanlığı sırasında uygulanmasına izin verdi. Dolayısıyla hazırlık ve uygulama kararları, iki ayrı ABD başkanlığı dönemine yayıldı. [1][5]

Çıkarma kuvvetinin çekirdeğini, yaklaşık 1.400 Kübalı sürgünden oluşan 2506. Tugay meydana getiriyordu. CIA, bu kuvvetin eğitimini ve finansmanını sağlayarak harekâtın hazırlanmasında görev aldı. Kurum, 1960’ta sürgünleri hazırlamak amacıyla Guatemala’da eğitim kampları da kurdu. Kamplardaki hazırlıklar, çıkarma harekâtının yanı sıra gerilla savaşını da kapsıyordu. [4]

Guatemala’daki kampların varlığı, Castro yönetimi açısından harekât öncesinde tamamen gizli kalmadı. Castro, Küba istihbaratı aracılığıyla Ekim 1960 gibi erken bir tarihte kamplardan haberdardı. Bu bilgi, çıkarma hazırlıklarının karşı taraftan bütünüyle saklanamadığını açıkça gösteriyor. Ancak kamplardan haberdar olmakla kıyıdaki çatışmaların bütün ayrıntılarını bilmek aynı şey değildir. [4]

Kennedy’nin ABD bağlantısını gizleme kaygısı, çıkarma yerinin seçiminde de etkili oldu. Harekâttan yaklaşık bir ay önce hedef bölge, Trinidad’dan Domuzlar Körfezi’ne değiştirildi. Böylece gizlilik kaygısıyla verilen karar, birliklerin karşılaşacağı coğrafi koşulları da değiştirdi. [6]

Kısa kronoloji: Domuzlar Körfezi Çıkarması ne zaman oldu?

Ana çatışmalar 17–19 Nisan 1961 arasında yaşandı; hazırlıklar ise önceki yıl başlamıştı. Aşağıdaki kronoloji, çıkarma kararlarıyla sonraki siyasi gelişmeleri aynı zaman çizgisinde gösteriyor. [1][5][10]

1. 17 Mart 1960 Eisenhower, Castro yönetimine karşı CIA’nın gizli eylem programını onayladı.
2. 1960 CIA, Kübalı sürgünleri Guatemala’daki kamplarda çıkarma ve gerilla savaşı için hazırladı.
3. 15 Nisan 1961 Küba işaretleri taşıyan B-26 bombardıman uçakları Küba havaalanlarına saldırdı.
4. 16 Nisan 1961 Kennedy, ertesi sabah planlanan havaalanı saldırılarının ertelenmesine karar verdi.
5. 17 Nisan 1961 2506. Tugay, Playa Girón ve Playa Larga kıyılarına çıkarma yaptı.
6. 19 Nisan 1961 Ana çıkarma direnişi çöktü ve Küba kuvvetleri zafer kazandı.
7. 24 Nisan 1961 Beyaz Saray, Kennedy’nin yaşananların sorumluluğunu tek başına üstlendiğini açıkladı.
8. Kasım 1961 Kennedy yönetimi, Castro’yu devirmeyi amaçlayan Mongoose adlı gizli programa yöneldi.
9. Temmuz 1962 Castro ile Kruşçev, Küba’ya Sovyet nükleer füzeleri yerleştirilmesinde gizlice anlaştı.
10. Aralık 1962 Çıkarma sırasında tutsak alınan 1.113 kişi, gıda ve tıbbi malzeme karşılığında bırakıldı.

Domuzlar Körfezi Çıkarması neden başarısız oldu?

Başarısızlığı açıklayan ilk sorun, Küba hava gücünün çıkarma öncesinde tamamen etkisizleştirilememesiydi. 15 Nisan 1961’de havaalanlarına yapılan saldırılar, Küba uçaklarının tamamını yok edemedi. Üstelik bu saldırılar, yaklaşan çıkarmanın sürpriz etkisini de azaltmış oldu. [7]

Kennedy, 16 Nisan’da ertesi sabah yapılacak havaalanı saldırılarının ertelenmesine karar verdi. Karar, çıkarma bölgesindeki havaalanı ele geçirilene kadar bu saldırıların bekletilmesini öngörüyordu. Böylece çıkarma başlarken Küba hava gücünü ortadan kaldırma hedefi tamamlanmamıştı. [7]

İkinci sorun, 17 Nisan’da nakliye gemilerinin vurulmasıyla ortaya çıkan ikmal kaybıydı. Küba uçakları, Houston ve Río Escondido adlı nakliye gemilerini devre dışı bıraktı. Tugay, mühimmatının ve ikmal malzemelerinin önemli bölümünü bu saldırılar sonucunda kaybetti. Hava gücünün korunması, böylece kıyıdaki birliklerin malzeme durumunu doğrudan etkiledi. [7]

Üçüncü sorun, Domuzlar Körfezi çevresindeki coğrafyanın planın beklentilerine uygun düşmemesiydi. Bölge bataklıklarla çevriliydi ve büyük yerleşimlerden uzak bir konumda bulunuyordu. Bu koşullar, hem halk ayaklanması başlatmayı hem yenilgi halinde gerilla bölgelerine çekilmeyi zorlaştırıyordu. [6]

Dördüncü sorun, Washington’un Castro’nun halk desteğini ciddi biçimde küçümsemiş olmasıydı. ABD Ulusal Arşivleri’ndeki Kongre raporu, beklenen iç ayaklanmanın gerçekleşmediğini belirtiyor. Böylece çıkarma kuvvetinin beklediği siyasi gelişme, Küba içinde ortaya çıkmadı. Askerî harekâtın hedefiyle halkın vereceği tepkiye ilişkin beklenti birbirini karşılamadı. [8]

Siz gündelik hayatta ulaşım ve malzeme gerektiren bir taşınmayı planladığınızı düşünün. Domuzlar Körfezi’nde gemilerin kaybı, kıyıya çıkan kuvvetin mühimmat ve ikmalini aksattı. Buradaki bağlantı basittir: Hedefe ulaşmak, gerekli malzeme ulaşmadığında tek başına yeterli olmayabilir. [7]

Yenilgiyi yalnızca hava desteğinin azalması mı açıklıyor?

Taylor soruşturması, 17 Nisan hava saldırısının iptalini yenilginin en ciddi nedeni saydı. Bu değerlendirme, hava saldırıları konusundaki kararların başarısızlıktaki ağırlığını özellikle öne çıkarıyordu. Ancak CIA yöneticisi Richard Bissell, anılarında daha ihtiyatlı bir değerlendirmede bulundu. [5]

Bissell, hava saldırıları ve ikmal sürse bile köprübaşının tutulamayabileceğini kabul etti. Burada köprübaşı, çıkarma kuvvetinin kıyıda ele geçirip tutmaya çalıştığı alanı ifade eder. Dolayısıyla Bissell’in değerlendirmesi, ek hava saldırılarının başarıyı kesinleştireceği sonucunu desteklemiyor. Taylor soruşturmasıyla Bissell’in anlatımı, aynı başarısızlığın nedenlerini farklı ağırlıklarla ele alıyor. [5]

11 Mayıs 1961 tarihli ilk Taylor Komitesi değerlendirmesi, kurum kapasitesini de sorguladı. Değerlendirmeye göre Zapata operasyonu, CIA’nın örgütsel kapasitesini aşan bir harekât niteliğindeydi. Komite, operasyonun Savunma Bakanlığına devredilmesi veya iptal edilmesi gerektiğini belirtti. Bu bulgu, tartışmayı yalnızca uçaklardan çıkarıp harekâtın yönetimine de taşıyor. [5]

Siz başarısızlığı değerlendirirken 17 Nisan’daki hava saldırısı kararını bu çerçevede okuyabilirsiniz. Hava desteği, ikmal, coğrafya ve halk ayaklanması beklentisi farklı sorun alanlarıydı. Kaynakların farklı vurguları, tek bir kararın bütün sonucu açıkladığı iddiasını güçleştiriyor. [5][6][7][8]

Kitaplara girmeyen ayrıntılar

Çıkarma başarılı olsaydı geçici devlet başkanlığı için düşünülen isim José Miró Cardona’ydı. Cardona, daha önce Castro hükümetinde görev yapmış bir siyasetçi olarak belirtiliyor. Bu ayrıntı, harekâtın askerî hedefinin yanında bir yönetim değişikliği tasarlandığını da gösteriyor. [4]

CIA’nın anlatımına göre Miami’ye gönderilen sahte firar pilotunun uçağı özel olarak hazırlanmıştı. Küba’dan çatışarak kaçmış izlenimi vermek amacıyla uçağa kurşun delikleri açılmıştı. 15 Nisan saldırılarındaki B-26 uçaklarının Küba Hava Kuvvetleri işaretleri taşıması da gizleme çabasının parçasıydı. [6][7]

Çıkarma sırasında teknelere zarar veren mercan resifleri de hazırlık hataları arasında bulunuyordu. CIA, bu resifleri başlangıçta deniz yosunu sanmış; tekneler çıkarma sırasında zarar görmüştü. Böylece kıyıya ilişkin yanlış değerlendirme, birliklerin denizden karaya geçişini etkileyen somut bir soruna dönüştü. [2]

CIA’ya göre 19 Nisan’da USS Essex’ten bir saatlik avcı koruması sağlanacaktı. Ancak avcı uçaklarıyla bombardıman uçakları arasında bir saatlik zamanlama uyuşmazlığı yaşandı. Planlanan koruma, bu uyuşmazlık nedeniyle bombardıman uçakları açısından etkili olamadı. [6]

CIA anlatımı, çatışmalarda dört Amerikalı sözleşmeli havacının öldüğünü de ayrıca kaydediyor. Bu isimler Pete Ray, Leo Baker, Riley Shamburger ve Wade Gray olarak sıralanıyor. [6]

Çıkarma sonrasında ABD ve Küba arasında ne yaşandı?

Castro yönetimine bağlı kuvvetler, çıkarma birliğini yaklaşık üç gün içinde yenilgiye uğrattı. Beyaz Saray, 24 Nisan 1961’de Kennedy’nin yaşananların sorumluluğunu tek başına üstlendiğini açıkladı. Bu açıklamadan sonra da Castro’yu devirmeye yönelik ABD girişimleri devam etti. [5][9]

Kennedy yönetimi, Kasım 1961’de Mongoose adlı yeni bir gizli operasyon programına yöneldi. Programın amacı, başarısız çıkarmada olduğu gibi Castro yönetimini iktidardan uzaklaştırmaktı. Böylece Domuzlar Körfezi’ndeki yenilgi, Washington’un yönetim değişikliği hedefini sona erdirmedi. [1]

Çıkarma ve Mongoose girişiminin ardından, Castro ile Nikita Kruşçev gizli bir anlaşmaya vardı. Temmuz 1962’deki anlaşma, Küba’ya Sovyet nükleer füzeleri yerleştirilmesini ve yeni istilanın caydırılmasını amaçlıyordu. Bu gelişme, çıkarma sonrasındaki güvenlik kaygılarının Küba-Sovyet ilişkilerindeki karşılığını gösteriyor. [10]

Aralık 1962’de ise çıkarma sırasında tutsak alınan 1.113 kişi serbest bırakıldı. Karşılığında 53 milyon dolar değerinde gıda ve tıbbi malzeme sağlandı. Böylece Nisan 1961’deki harekâtın tutsaklarla ilgili sonucu, ertesi yılın sonunda şekillendi. [9]

Sık sorulan sorular

Kaynaklar

1. ABD Dışişleri Bakanlığı — The Bay of Pigs Invasion and its Aftermath history.state.gov
2. Wikipedia — Bay of Pigs Invasion en.wikipedia.org
3. Wikipedia — Bay of Pigs en.wikipedia.org
4. JFK Başkanlık Kütüphanesi ve Müzesi — The Bay of Pigs jfklibrary.org
5. George Washington Üniversitesi National Security Archive — Bay of Pigs Chronology nsarchive2.gwu.edu
6. CIA — The Bay of Pigs Invasion cia.gov
7. ABD Dışişleri Bakanlığı — FRUS, Cuba 1961–1962 özeti history.state.gov
8. ABD Ulusal Arşivleri — Temsilciler Meclisi Suikastlar Özel Komitesi raporu archives.gov
9. Houston Üniversitesi — Digital History: Cuba and the Bay of Pigs Invasion digitalhistory.uh.edu
10. ABD Dışişleri Bakanlığı — The Cuban Missile Crisis, October 1962 history.state.gov

Görsel: 2506-landing (1).jpg — Unknown authorUnknown author, Public domain