Coğrafi Keşifler: Avrupa Denize Nasıl Açıldı, Osmanlı Ne Yaptı?

Portekizliler, İstanbul’un 1453’te fethedilmesinden 35 yıl önce, 1418’de Afrika’nın Atlantik kıyılarını sistemli biçimde araştırmaya başlamıştı [3]. Yani Avrupa’nın denize açılma kararı, Osmanlı’nın Bizans’a son vermesine bağlanamayacak kadar erken verilmişti.

Bu yazıda Avrupa’nın neden okyanuslara yöneldiğini, Portekiz ile İspanya’nın bunu nasıl başardığını ve Osmanlı’nın Hint Okyanusu’nda ne yaptığını öğreneceksiniz. “Osmanlı geride mi kaldı?” sorusuna da tarihçilerin iki karşıt görüşüyle yaklaşacağız.

Keşifler çağı nedir, hangi çağdır?

Coğrafi Keşifler, 15. yüzyılın ilk yarısından 17. yüzyılın ortasına uzanan bir dönemdir. Portekiz ile İspanya öncülüğünde alternatif ticaret yollarının arandığı bu dönem, “keşifler çağı” ya da “coğrafi keşifler çağı” diye anılır [1].

“Keşif” sözcüğü Avrupalı bakış açısını yansıtır. Kolomb’un 12 Ekim 1492’de ulaştığı topraklarda insanlar zaten yaşıyordu. Üstelik bu toprakların Hindistan olmadığı, Avrupalılar açısından ayrı bir kıtaya ait olduğu sonradan anlaşıldı [5].

Avrupa neden denize açıldı?

Tek bir neden yok; birkaç neden aynı anda işledi.

• Ticaret: 15. yüzyılda Avrupalı tüccarlar Asya baharatlarını kaynağına daha yakın noktalardan almak istiyordu. Amaç, aracıların aldığı payı azaltacak deniz yolları bulmaktı [2].
• Altın ve gümüş: Avrupa, Asya malları karşılığında altın ve gümüş ödüyordu. Yeni kaynaklar bulma ihtiyacı, Portekizlilerin Batı Afrika kıyılarına yönelmesinin nedenlerinden biriydi [2].
• Din ve rekabet: Hristiyanlığı yayma hedefi, hükümdarların toprak, kaynak ve rakipleri karşısında üstünlük kazanma amaçlarıyla birlikte işledi [2].

Portekiz neden öndeydi?

Coğrafya ilk avantajdı. 15. yüzyıl başında Portekiz’in Atlas Okyanusu’na açılan konumu, doğal limanları ve Afrika kıyılarına erişimi, denizaşırı seferler için elverişli bir zemin sağladı [4].

İkinci avantaj teknolojiydi. Avrupalı denizciler, üçgen Latin yelkeni gibi Avrupa dışından aktarılan teknolojilerden yararlandı. Böylece gemilerin manevra yeteneği arttı [4].

Üçüncü avantaj örgütlü destekti. Portekizliler Denizci Henrique’nin desteğiyle Afrika kıyılarında sistemli araştırmalar yürüttü [3]. Bu çalışma 1488’de Bartolomeu Dias’ın Afrika’nın güney ucunu dolaşmasıyla sonuç verdi. Dias, Atlas Okyanusu’ndan Hint Okyanusu’na deniz yoluyla geçilebildiğini göstermişti [3].

Kısa kronoloji

1. 1418 Portekizlilerin Afrika’nın Atlantik kıyılarındaki sistemli araştırmaları başladı
2. 1488 Bartolomeu Dias Afrika’nın güneyini dolaştı
3. 12 Ekim 1492 Kolomb’un seferi yeni topraklara ulaştı
4. 1494 Tordesillas Antlaşması imzalandı
5. 20 Mayıs 1498 Vasco da Gama Kaliküt’e ulaştı
6. 1513 Piri Reis dünya haritasını hazırladı
7. 1517 Osmanlılar Mısır’ı fethetti
8. 1521 Piri Reis’in Kitab-ı Bahriye’si hazırlandı
9. 6 Eylül 1522 Victoria İspanya’ya döndü, ilk dünya çevresi seferi tamamlandı
10. 1532 Planlanan Osmanlı Hindistan seferinin kaynakları başka cephelere yönlendirildi
11. 1538 Hadım Süleyman Paşa Diu’ya sefer düzenledi
12. 1552 Piri Reis’in Hürmüz seferi Portekiz hâkimiyetini sona erdiremedi
13. 1565 Manila–Acapulco ticaret bağlantısı açıldı

Dünya nasıl paylaşıldı: Tordesillas ve Hindistan yolu

1494 Tordesillas Antlaşması, İspanya ile Portekiz’in denizaşırı hak iddialarını Yeşil Burun Adaları’nın 370 fersah batısından geçen bir meridyen üzerinden paylaştırdı [6].

Vasco da Gama’nın filosu Temmuz 1497’de Lizbon’dan ayrıldı. Afrika’yı dolaşan filo, 20 Mayıs 1498’de Hindistan’ın Kaliküt limanına ulaştı [3]. Avrupa ile Hindistan arasında Akdeniz’i ve karayollarını aşan doğrudan bir deniz bağı kurulmuştu.

İspanya cephesinde ise sonuçlar başka yerde birikti. 1492’den sonra gelişen Kolomb Takası; bitkilerin, hayvanların ve hastalıkların yanında köleleştirilen insanların, inançların ve kültürel uygulamaların da Atlantik’i aşmasını kapsadı [7]. 1565’te açılan Manila–Acapulco bağlantısı ise Pasifik ve Atlantik rotalarını birleştirerek Çin, Amerika ve Avrupa arasında bir ticaret zinciri oluşturdu [3].

Osmanlı Hint Okyanusu’nda ne yaptı?

Yavuz Sultan Selim’in 1517’de Mısır’ı fethetmesi, Osmanlı Devleti’ni Hint Okyanusu ticaret dünyasıyla doğrudan temas ettirdi [8]. Osmanlı yönetimi, 16. yüzyılda baharat üretim bölgeleriyle Doğu Akdeniz limanları arasındaki ticaret yollarını açık tutmak için Portekiz yayılmasına karşı mücadele etti [9].

Bu mücadelenin başlıca iki durağı vardı:

• 1538, Diu: Hadım Süleyman Paşa’nın seferi, Osmanlıların Portekiz’in Hindistan’daki askerî varlığına karşı düzenlediği başlıca deniz harekâtlarından biriydi [9].
• 1552, Hürmüz: Piri Reis’in seferi, Portekizlilerin Basra Körfezi girişindeki Hürmüz hâkimiyetini sona erdiremedi [9].

Osmanlı’nın bu alandaki bilgi birikimi de ortadaydı. Piri Reis’in 1521 tarihli Kitab-ı Bahriye’si, çok sayıda harita içeren bir Osmanlı denizcilik eseridir [10].

Osmanlı neden geride kaldı? İki karşıt görüş

Önce sınırlamalara bakalım. Süveyş’teki Osmanlı tersanesi kolay erişilebilir kereste ve diğer gemi yapım malzemelerinden yoksundu. Bu, 16. yüzyıl Hint Okyanusu seferlerinin lojistik sınırlamalarından biriydi [11]. Philip MacDougall’a göre 1538–1553 seferlerinde yoğun kullanılan kadırga ve diğer kürekli gemiler Kızıldeniz’e daha uygundu. Açık okyanusta ise hem Portekiz gemileri hem doğal koşullar karşısında ağır kayıplar verdi [11].

Sonra bakışlar ayrışıyor.

Soucek’in yorumu: Svat Soucek, Osmanlıların Hint Okyanusu’ndan çekilmesinde temel sorunun teknik imkânsızlıktan çok bir şeyin eksikliği olduğunu savunur. Eksik olan, sürekli bir denizcilik politikası ve güçlü bir ticaret filosu geliştirme iradesidir [12].

Casale’nin karşı görüşü: Giancarlo Casale, 2010 tarihli çalışmasında Osmanlıların Keşifler Çağı’nın etkin katılımcıları olduğunu savunur. Ona göre Osmanlılar, Hint Okyanusu siyasetinde deniz gücü, hanedan itibarı ve ticaret becerileriyle Portekizlilere üstünlük kurabildi [8]. Kitap, Osmanlı–Portekiz rekabetini incelemek üzere Oxford University Press tarafından 28 Ocak 2010’da yayımlandı [8].

İki görüşü yan yana koyunca “geride kalma” sorusunun tek cümlelik bir yanıtı olmadığını görürsünüz. Birinde eksik bir politika, ötekinde etkin bir katılım vurgulanıyor.

Bir de Portekiz’in üstünlüğünün sınırı var. 16. yüzyılda Portekizlilerin Avrupa–Hint Okyanusu bağlantısındaki üstünlüğüne rağmen Hintli, Afrikalı ve Orta Doğulu tüccarların okyanus içindeki ticareti devam etti [13]. Okyanus tek bir gücün elinde değildi.

Kitaplara girmeyen ayrıntılar

• 18 kişi: Macellan’ın başlattığı seferin Victoria gemisi 6 Eylül 1522’de İspanya’ya döndüğünde, başlangıçtaki mürettebattan yalnızca 18 kişi ilk dünya çevresini dolaşma yolculuğunu tamamlamıştı [3].
• Cartaz: Portekizliler Hint Okyanusu’nda tüccar gemilerinden cartaz adlı geçiş belgesini satın almalarını istiyordu. Belgesiz gemiler saldırı ve yüklerine el konulması tehlikesiyle karşılaşıyordu [13].
• İki kez ertelenen sefer: Svat Soucek’in aktardığına göre 1532 için planlanan Hindistan seferi iki kez ertelendi. Önce malzemeler Alman seferi için Akdeniz’e aktarıldı. Ardından komutan, Mısır hazinesiyle Irak seferine çağrıldı [12].
• Piri Reis’in haritası: 1513 tarihli dünya haritası, doğu ve batı kaynaklarını birleştiren bir Osmanlı haritacılık ürünüdür. Harita 1929’da Topkapı Sarayı Kütüphanesi’nde yeniden bulundu [14].

Soucek’in aktardığı erteleme hikâyesi, Osmanlı’nın tek bir cepheye odaklanamadığını gösteren somut bir örnektir. Aynı yıllarda kaynaklar Avrupa ve Irak cephelerine akıyordu.

Birinci ve ikinci keşifler çağı

Günlük dilde “keşifler çağı” dendiğinde akla Kolomb, Gama ve Macellan gelir. Ancak Peter Boomgaard’ın 2013 tarihli akademik bölümünde yaklaşık 1760’lardan 1820’lere uzanan Cook ve Bougainville dönemi, 15–17. yüzyıllardaki ilk dönemden ayrı bir ikinci büyük Avrupa keşif çağı olarak ele alınır [15]. “İkinci keşifler çağı” aramasının karşılığı budur. Bu adlandırma tarihçiler arasında kesin bir kural değildir; bir okuma önerisidir.

Sık sorulan sorular

Kaynaklar

1. Türkçe Vikipedi — Coğrafi keşifler tr.wikipedia.org
2. Oxford University Press — European Exploration, Perception of the Other, and the Columbian Exchange learninglink.oup.com
3. English Wikipedia — Age of Discovery en.wikipedia.org
4. Rice University OpenStax — Crossing the Atlantic openstax.org
5. TÜBİTAK Sosyal Bilimler Ansiklopedisi — Keşifler ansiklopedi.tubitak.gov.tr
6. The Geography of Transport Systems — Early European Maritime Expeditions transportgeography.org
7. Rice University OpenStax — Crossing the Atlantic (Kolomb Takası) openstax.org
8. Oxford University Press — The Ottoman Age of Exploration academic.oup.com
9. Encyclopaedia Iranica — Portugal i. Relations with Persia in the Early Modern Age iranicaonline.org
10. Kültür ve Turizm Bakanlığı — Map of Piri Reis ktb.gov.tr
11. Philip MacDougall — Islamic Seapower during the Age of Fighting Sail, Hint Okyanusu bölümüne giriş cambridge.org
12. Svat Soucek — Ottoman Naval Policy in the Indian Ocean makale.isam.org.tr
13. Palomar College — European Exploration and Conquest pressbooks.palomar.edu
14. UNESCO — Piri Reis Dünya Haritası Dünya Belleği adaylık dosyası media.unesco.org

Görsel: Age of Discovery explorations in Arabic.png — Bassem Fleifel, CC BY-SA 4.0