Rusya’nın hükümdarı 1697’de yola çıktı ve Avrupa’da kimliğini saklamaya çalıştı. Oysa boyunun yaklaşık 2,03 metre olduğu aktarılıyor; kalabalıkta fark edilmemesi pek mümkün görünmüyor.
Bu yazıda I. Petro’nun kim olduğunu, Avrupa’dan neler getirdiğini ve Rusya’yı hangi adımlarla dönüştürdüğünü öğreneceksiniz. Çocuklarının akıbetini, kitaplara girmeyen ayrıntıları ve tarihçilerin hâlâ bölündüğü soruyu da bulacaksınız.
I. Petro kimdir?
Romanov Hanedanı’ndan Pyotr Alekseyeviç, 9 Haziran 1672’de Moskova’da doğdu. Annesi Natalya Narışkina, babası Çar Aleksey’dir. Türkçede adı I. Petro, Büyük Petro ya da Rus Çarı I. Petro diye geçer.
Petro, 1682–1696 arasında ağabeyi V. İvan ile ortak hükümdardı. İvan’ın ölümünden sonra 1725’e kadar tek başına hüküm sürdü. Yani on yılı aşkın bir süre tahtı bir başkasıyla paylaştı.
Büyük Elçilik: Avrupa’da gizli kimlikle
Mart 1697’de başlayan yaklaşık 18 aylık Büyük Elçilik yolculuğuna Petro kimliğini gizleyerek katıldı. Amaç, gemicilik ve tersane işini yerinde görmekti. Ancak uzun boyu bu gizlenmeyi zorlaştırıyordu.
Zaans Müzesi’nin Hollandaca sayfasına göre Petro, 1697’de Zaandam’da demirci Gerrit Kist’in mütevazı ahşap evinde sekiz gün kaldı. Gemi marangozluğunu öğrenmek için geldiği Zaandam’dan sonra Amsterdam’a geçti. Orada Hollanda Doğu Hindistan Şirketi tersanelerinde çalışmalara baktı.
1698’de İngiltere’deydi. Deptford tersanelerini inceledi ve Greenwich Gözlemevi’nde John Flamsteed’den teleskop kullanmayı öğrendi. Godfrey Kneller o yıl İngiltere’de Petro’nun bir portresini yaptı. Tablo III. William için hazırlandı; arka planında manevra yapan gemiler var.
Yolculuk beklenmedik biçimde kesildi. Moskova’da yeni bir Streltsi ayaklanması çıktı. Haber üzerine Petro 1698’de Avrupa seyahatini bırakıp Rusya’ya döndü.
Kısa kronoloji
- 1672: Petro Moskova’da doğdu.
- 1682: V. İvan ile ortak çar oldu.
- 1689: Yevdokiya Lopuhina ile evlendi.
- 1696: Osmanlıların Azak Kalesi’ni ikinci seferde ele geçirdi.
- 1697–1698: Büyük Elçilik yolculuğunda Hollanda ve İngiltere’de gemiciliği inceledi.
- 1698: Streltsi haberiyle Rusya’ya döndü; kıyafet ve sakal düzenlemelerini başlattı.
- 1699: Yılbaşını 1 Ocak’a taşıdı.
- 1700–1721: İsveç’e karşı Büyük Kuzey Savaşı sürdü.
- 1703: Sankt-Peterburg projesini başlattı.
- 1709: Poltava’da zafer kazandı.
- 1711: Yönetici Senato kuruldu; Prut’ta Azak’ın iadesi kabul edildi.
- 1712: Başkent Sankt-Peterburg oldu; Katerina ile resmen evlendi.
- 1718: Çareviç Aleksey yargılandı ve hapiste öldü.
- 1721: Nystad Antlaşması, Kutsal Sinod ve imparator unvanı.
- 1722: Rütbeler Cetveli çıkarıldı.
- 1725: Petro öldü.
- 1782: Atlı Petro anıtı açıldı.
Dönüşün ardından: sakal, kıyafet, takvim ve yeni bir devlet düzeni
Petro 1698’de Batılı kıyafetler giyilmesi ve sakalların kesilmesi yönünde düzenlemeler çıkardı. Sabah aynaya baktığınızda yüzünüzün nasıl görüneceği bile devletin işi hâline gelmişti.
1699’daki düzenlemeyle yılbaşı 1 Eylül’den 1 Ocak’a taşındı. Yılların İsa’nın doğumuna göre sayılması da benimsendi. Bugün yılbaşını 1 Ocak’ta kutluyorsanız, aynı takvim mantığını kullanıyorsunuz demektir.
Yönetimde de adımlar attı. 1711’de merkezî yönetimi düzenlemek için Yönetici Senato’yu kurdu. 1722 Rütbeler Cetveli, devlet hizmetindeki yükselişte soydan ziyade hizmet ve başarıyı esas alan bir hiyerarşi oluşturdu.
Kilise de bu düzenin dışında kalmadı. Petro 1721’de patriklik yönetiminin yerine devlet denetimindeki Kutsal Sinod’u getirdi. Böylece hükümdarın Ortodoks Kilisesi üzerindeki denetimi güçlendi. Aynı yıl Bütün Rusyaların İmparatoru unvanını aldı.
I. Petro dönemi: savaşlar ve Sankt-Peterburg
Petro’nun ordusu, yeni oluşturulan donanmanın yardımıyla Azak Kalesi’ni 1696’daki ikinci seferde ele geçirdi. Ancak bu kazanım kalıcı olmadı. Baltacı Mehmed Paşa’nın ordusu Petro’yu Prut kıyısında kuşattı. 1711’deki antlaşmayla Petro, Azak’ı Osmanlılara geri vermeyi kabul etti.
Asıl büyük mücadele İsveç’leydi. 1700–1721 arasındaki Büyük Kuzey Savaşı’nda 1709 Poltava zaferi, Rusya’nın Avrupa’daki askerî ağırlığını artırdı. 1721 Nystad Antlaşması’yla Rusya, İsveç’ten Estonya, Livonya, İngriya ve Karelya’nın önemli bir bölümünü aldı.
Savaşın ortasında yeni bir şehir de yükseliyordu. Petro 1703’te Sankt-Peterburg projesini başlattı. UNESCO bu projeyi bütünlüğü ve uygulama hızıyla öne çıkan büyük bir şehircilik girişimi olarak tanımlar. Petro, başkenti 1712’de Moskova’dan buraya taşıdı.
I. Petro’nun çocukları ve aile hayatı
Petro 1689’da Yevdokiya Lopuhina ile evlendi. Bu evlilik 1698’de sona erdi. 1712’de ise sonradan I. Katerina adıyla tahta çıkacak ikinci eşiyle resmen evlendi.
Çocuklarından yalnız Aleksey, Anna ve daha sonra imparatoriçe olan Yelizaveta yetişkinliğe ulaştı. Birinci evliliğinden oğlu Çareviç Aleksey’in sonu ise ağırdı. Aleksey 1718’de ihanet suçlamasıyla yargılandı, işkence altında ifade verdi ve hapiste öldü.
Bu olay sanata da yansıdı. Devlet Rus Müzesi, Nikolay Ge’nin Petro’nun Aleksey’i Peterhof’ta sorgulamasını gösteren tablosunun kendi koleksiyonundaki versiyonunu 1872 tarihli olarak kaydeder.
Kitaplara girmeyen ayrıntılar
- Dişçi Petro: ITMO Üniversitesi’nin müze tanıtımına göre Kunstkamera’da Petro’nun bizzat çektiği 32 diş sergilenir.
- Ölüm günü: Carlo Bartolomeo Rastrelli, Petro’nun 1725’te öldüğü gün yüzünün, ellerinin ve ayaklarının kalıplarını almak üzere saraya çağrıldı.
- Bronz Atlı: Étienne Falconet’nin II. Katerina’nın emriyle yaptığı Petro anıtı, 18 Ağustos 1782’de Sankt-Peterburg’un Senato Meydanı’nda açıldı.
- Zaandam’daki ev: Sekiz gün kaldığı ahşap ev, Zaans Müzesi’nin tanıttığı bir Petro durağıdır.
Miras tartışması ve I. Petro kitapları
Tarihçiler Petro’nun mirası konusunda bölünmüş durumda. Bir yoruma göre 1682–1725 dönemi Rusya’yı modern Avrupa’ya taşıdı. Karşı yorum ise reformların zor kullanımla yürütüldüğünü, otokrasiyi ve serfliği güçlendirdiğini vurgular. Oxford Bibliographies bu iki çizgiyi birlikte aktarır.
Okumak isterseniz Robert K. Massie’nin Peter the Great: His Life and World adlı biyografisi iyi bir başlangıç. Kitap 1981 Pulitzer Biyografi Ödülü’nü kazandı.
Sık sorulan sorular
I. Petro kaç yılında doğdu ve ne zaman öldü?
Petro, 9 Haziran 1672’de Moskova’da doğdu. 8 Şubat 1725’te Sankt-Peterburg’da öldü ve Petrus ve Pavlus Katedrali’ne defnedildi.
I. Petro Avrupa’ya neden gitti?
Mart 1697’de başlayan yaklaşık 18 aylık Büyük Elçilik yolculuğuna kimliğini gizleyerek katıldı. Zaandam’da gemi marangozluğunu öğrendi, Amsterdam ve Deptford tersanelerini inceledi.
I. Petro’nun kaç çocuğu yetişkinliğe ulaştı?
Çocuklarından yalnız Aleksey, Anna ve Yelizaveta yetişkinliğe ulaştı. Yelizaveta daha sonra imparatoriçe oldu.
Petro hangi savaşta İsveç’i yendi?
1700–1721 arasındaki Büyük Kuzey Savaşı’nda. 1709 Poltava zaferi Rusya’nın Avrupa’daki askerî ağırlığını artırdı, 1721 Nystad Antlaşması savaşı sonlandırdı.
Kaynaklar
- Vikipedi — I. Petro tr.wikipedia.org
- Wikipedia — Peter the Great en.wikipedia.org
- Zaans Museum — Czaar Peterhuisje zaansmuseum.nl
- Devlet Rus Müzesi — Peter I and his Era (sayfa 3) rusmuseumvrm.ru
- Devlet Rus Müzesi — Peter I and his Era (alfabetik liste) rusmuseumvrm.ru
- Oxford Bibliographies — Peter the Great, Tsar of Russia doi.org
- UNESCO — Historic Centre of Saint Petersburg and Related Groups of Monuments whc.unesco.org
- ITMO University — Skeletons and Scientific Wonders: 5 Exhibits To See in the Kunstkamera news.itmo.ru
- Royal Collection Trust — Peter the Great, Tsar of Russia rct.uk
- Başkanlık Kütüphanesi — Sankt-Peterburg’da Petro Anıtının Açılışı prlib.ru
- The Pulitzer Prizes — Robert K. Massie pulitzer.org
Görsel: Inconnu d’après J.-M. Nattier, Portrait de Pierre Ier (musée de l’Ermitage).jpg — Attributed to Jean-Marc Nattier, Public domain
