Siddhartha Gautama, MÖ 6. veya 5. yüzyılda Ganj Ovası’nın doğusunda yaşamış gezgin bir din öğretmeniydi. Bugün Budizmin kurucusu sayılır. Ama doğum yılı için tek bir tarih yoktur: UNESCO MÖ 623 derken, modern araştırmalar yaklaşık MÖ 563 ve MÖ 480 tarihlerini de kullanır.
Bu yazıda Lumbini’deki doğum yerinden Bodh Gaya’daki aydınlanmaya geleneksel hayat öyküsünü izleyeceksiniz. Hangi bilginin dinî anlatıdan, hangisinin yazıt ve kazılardan geldiğini ayırmayı da öğreneceksiniz. Evinizde ya da bir müzede gördüğünüz Buda heykelinin neden fotoğraf değil, sonradan yapılmış bir sanat eseri olduğunu da göreceksiniz.
Siddhartha Gautama kimdir?
Siddhartha Gautama, gezgin bir din öğretmeni ve Budizmin kurucusudur. Yaşadığı çevre, Ganj Ovası’nın doğusudur. Geleneksel anlatıya göre 29 yaşında evini bırakmış, 35 yaşında aydınlanmış ve 80 yaşında ölmüştür.
Hayatının büyük kısmı Budist biyografi geleneğinden bilinir. Bu gelenekte babasının adı Şuddhodana, annesinin adı Maya, eşinin adı Yaşodhara, oğlunun adı Rahula’dır. Bu isimleri tarihî kayıt gibi değil, gelenekte aktarılan biyografinin parçası olarak okumak gerekir.
Buda ve Şakyamuni ne anlama gelir?
Buddha bir özel isim değil, unvandır. “Uyanmış kişi” anlamına gelir. Siddhartha Gautama için aydınlanmasıyla bağlantılı olarak kullanılır.
Şakyamuni adı ise “Şakya klanının bilgesi” demektir. Bu ad, Gautama’nın mensup olduğu topluluğa gönderme yapar. Yani aynı kişi için üç ayrı ad vardır: ailesinin adı Gautama, kişisel adı Siddhartha, unvanı Buda.
Siddhartha Gautama nerede doğdu?
Doğum yeri olarak Lumbini kabul edilir. Lumbini bugün Nepal’in güneyindeki Terai Ovası’nda bulunur. UNESCO burayı 1997’de Dünya Mirası Listesi’ne almıştır.
Geleneksel anlatıda Siddhartha, Lumbini’den yaklaşık 30 mil uzaktaki Kapilavastu’da büyür. Bugün Lumbini’yi gezmek isteyen bir gezgin, hem doğum yeri olarak anılan alanı hem de aşağıda anlatılan kazı alanını görebilir.
Siddhartha Gautama ne zaman doğdu?
Kesin bir yıl yoktur. UNESCO doğumu MÖ 623 olarak verir. Modern araştırmalarda yaklaşık MÖ 563 ve yaklaşık MÖ 480 tarihleri de kullanılır.
Ölüm tarihinde de aynı tartışma sürer. K. R. Norman, Buda’nın ölümünü MÖ 410–390 arasına yerleştirir. Bu öneri, Theravada geleneğindeki MÖ 543 tarihinden ayrılır.
Yani “Buda kaç yıl önce yaşadı?” sorusunun tek cevabı yoktur. Güvenli ifade şudur: MÖ 6. veya 5. yüzyıl.
Siddhartha Gautama’nın hikâyesi: saraydan aydınlanmaya
Aşağıdaki öykü geleneksel biyografiye dayanır. Her adımda “anlatıya göre” demek gerekir.
Dört karşılaşma
Budist efsanesindeki dört karşılaşmada Siddhartha bir yaşlı, bir hasta, bir ölü ve gezgin bir din adamı görür. İlk üçü insan yaşamındaki acılarla yüzleşmesini sağlar. Bu sahneler sanatta da işlenmiştir. Dunhuang’daki Mogao 17 numaralı mağarada bulunan MS 8. veya 9. yüzyıl ipek sancağı, yaşlılık ve hastalıkla karşılaşmayı resmeder.
Sarayı terk etmek
Geleneksel biyografiye göre Siddhartha 29 yaşında sarayını gece terk eder. Gezgin çileci yaşamına başlar. Aynı yaşta bir insanın rahat hayatını bırakıp yola çıkmasını düşünün: Hikâyenin ilk sarsıcı noktası budur.
Öğretmenler ve çilecilik
Erken Budist kaynaklarda Alara Kalama ve Uddaka Ramaputta, Gautama’nın meditasyon öğrendiği iki öğretmen olarak anılır. Geleneksel yaşam öyküsüne göre Siddhartha, aydınlanmadan önce altı yıl boyunca ağır çilecilik uygular.
Açlık nedeniyle ölümün eşiğine gelir. Genç bir kızın sunduğu pirinci kabul eder. Böylece bedeni tüketmenin kurtuluş sağlamadığı sonucuna varır. Bu karar, Orta Yol fikrinin başlangıcı sayılır. Orta Yol, geleneksel biyografide aşırılıklardan uzak bir uygulama yolu olarak açıklanır.
Bodh Gaya’da aydınlanma
Budist geleneğe göre Siddhartha, bugün Hindistan’ın Bihar eyaletinde bulunan Bodh Gaya’da, bir pipal ağacının altında meditasyon yaparken 35 yaşında aydınlanır. Buddha unvanı bu olayla bağlanır.
Sarnath ve son yıllar
Geleneksel anlatıya göre Buda ilk vaazını Benares yakınındaki Sarnath’ta bulunan Geyik Parkı’nda verir. Ardından 45 yıl boyunca öğretisini yayar. Kuşinagar’da 80 yaşında ölür.
Buda’nın öğretisi: Dört Yüce Gerçek
Buda öğretisinin temel çerçevesi Dört Yüce Gerçek’tir. Bu çerçeve dört konuyu ele alır:
- acı,
- acının kaynağı,
- acının sona ermesi,
- sona ermesine götüren yol.
Öğretideki taṇhā kavramı sık yanlış anlaşılır. Taṇhā, bütün istekleri değil, acıya ve yeniden varoluşa bağlanan doyumsuz arzuyu belirtir. Siz de bir sabah çalar saatten önce kalkmak istediğinizde bunun taṇhā olmadığını düşünebilirsiniz. Kavram, bu tür gündelik isteği değil, insanı doyumsuzca peşinden sürükleyen arzuyu anlatır.
Siddhartha Gautama bir peygamber miydi?
Bu soruya tek bir ortak yorum yoktur. İbnü’n-Nedim’in Fihrist’i Buda’yı melek, ifrit veya peygamber sayan farklı görüşler aktarır. Yani eski bir İslam dönemi kaynağı bile tek bir hüküm vermez.
Tarihsel açıdan temel kaynaklar Gautama’yı gezgin bir din öğretmeni ve Budizmin kurucusu olarak tanımlar. Peygamberlik sorusu ise inanç alanına girer. Bu yazı o alanda hüküm vermez.
Hayatını anlatan kitaplar ve kaynaklar
Buda’nın yaşamını anlatan erken tam biyografilerden biri Buddhacarita’dır. Aşvaghoşa’nın MS 1. yüzyılda yazdığı bir destandır. Yani anlatılan olaylardan yüzyıllar sonra kaleme alınmıştır.
Buda’ya atfedilen öğretileri içeren Pali derlemesinin büyük bir bölümü ise Sri Lanka’da MÖ 1. yüzyılda ilk kez yazıya geçirilmiş olabilir. Yani öğretiler uzun süre sözlü aktarılmış olabilir. Bir Buda biyografisi okurken yazarın yaşadığı çağı da hesaba katmak gerekir.
Buda’nın gerçek fotoğrafı yoktur. MÖ 1. binyılda yaşamış bu kişinin yaygın görselleri sonradan yapılmış sanat eserleridir. Erken Budist sanatta Buda; boş taht, ayak izleri, Dharma çarkı ve Bodhi ağacı gibi simgelerle temsil edilmiştir.
Kısa kronoloji
- MÖ 1300: Lumbini’de Maya Devi Tapınağı yakınındaki köy kalıntılarının tarihlendiği dönem.
- MÖ 623 / yaklaşık MÖ 563 / yaklaşık MÖ 480: Buda’nın doğumu için kullanılan farklı tarihlendirmeler. Kesin yıl üzerinde uzlaşma yoktur.
- 29 yaşında (geleneksel anlatı): Siddhartha ev yaşamını terk ederek çileci arayışına başlar.
- Sonraki altı yıl (geleneksel anlatı): Meditasyon ve ağır çilecilikten sonra bedeni tüketen yöntemleri bırakır.
- 35 yaşında (geleneksel anlatı): Bodh Gaya’da aydınlanır ve Buda unvanıyla anılır.
- Aydınlanmadan sonra (geleneksel anlatı): Sarnath’taki Geyik Parkı’nda ilk vaazını verir.
- 80 yaşında (geleneksel anlatı): Kuşinagar’da ölür. Ölüm yılı için K. R. Norman MÖ 410–390 arasını önerir; bu öneri Theravada geleneğindeki MÖ 543 tarihinden ayrılır.
- MÖ 249: Aşoka, Lumbini’de Buda’nın doğum yerini belirten yazıtlı sütunu diktirir.
- MÖ 1. yüzyıl: Pali derlemesinin büyük bölümü Sri Lanka’da yazıya geçirilmiş olabilir.
- MS 1. yüzyıl: Aşvaghoşa’nın Buddhacarita adlı biyografisinin tarihlendirildiği dönem.
- 1997: Lumbini UNESCO Dünya Mirası Listesi’ne alınır.
Kitaplara girmeyen ayrıntılar
Aşoka’nın sütunu. Aşoka, MÖ 249’da Lumbini’ye bir sütun diktirdi. Sütundaki Brahmi harfli yazıt, burayı Buda’nın doğum yeri olarak tanımlar.
Tuğlaların altındaki ahşap yapı. Lumbini’de Maya Devi Tapınağı’nın tuğla yapı katmanları altında, ortasında açık alan bulunan ahşap bir yapının izleri çıktı. Yapı MÖ 6. yüzyıla tarihlenir. Bu bulgunun yorumu tartışmalıdır. Robin Coningham yapıyı Budist tapınağı olarak yorumlar. Julia Shaw ise bunun Buda’yla bağlantısız eski bir ağaç tapınağı olabileceğini belirtir.
MÖ 1300’e uzanan köy. Maya Devi Tapınağı’nın birkaç yüz metre güneyindeki köy kalıntıları, Lumbini çevresindeki yerleşimi MÖ 1300’e kadar geri götürür. Yani Buda doğduğunda bölgede çok eski bir yerleşim geleneği vardı.
Bodh Gaya’daki tapınaklar. Bugün Bodh Gaya’da görülen Mahabodhi Tapınağı MS 5. veya 6. yüzyıldandır. Alandaki ilk tapınağı ise Aşoka MÖ 3. yüzyılda yaptırmıştır.
İpek üzerinde bir sahne. Dunhuang’daki Mogao 17 numaralı mağarada bulunan MS 8. veya 9. yüzyıl ipek sancağı, Siddhartha’nın yaşlılık ve hastalıkla karşılaşmasını resmeder. Hikâye, doğduğu yerden binlerce kilometre uzakta da sanata dönüşmüştür.
Sık sorulan sorular
Siddhartha Gautama ne zaman doğdu?
Kesin yıl bilinmiyor. UNESCO doğumu MÖ 623 olarak verir. Modern araştırmalarda yaklaşık MÖ 563 ve MÖ 480 tarihleri de kullanılır.
Buda nerede doğdu?
Doğum yeri olarak Lumbini kabul edilir. Lumbini bugün Nepal’in güneyindeki Terai Ovası’nda yer alır ve 1997’de UNESCO Dünya Mirası Listesi’ne girmiştir.
Buda kaç yaşında aydınlandı?
Budist geleneğe göre 35 yaşında aydınlandı. Bu olay, bugün Hindistan’ın Bihar eyaletinde bulunan Bodh Gaya’da, bir pipal ağacının altında yaşanır.
Buda’nın gerçek fotoğrafı var mı?
Hayır. Buda MÖ 1. binyılda yaşamıştır ve bilinen görseller sonradan yapılmış sanat eserleridir. Erken sanatta boş taht, ayak izleri, Dharma çarkı ve Bodhi ağacı gibi simgeler onu temsil etti.
Siddhartha Gautama bir peygamber miydi?
Tek bir ortak yorum yoktur. İbnü’n-Nedim’in Fihrist’i Buda’yı melek, ifrit veya peygamber sayan farklı görüşleri aktarır. Temel kaynaklar onu gezgin bir din öğretmeni olarak tanımlar.
Kaynaklar
- İngilizce Vikipedi — Gautama Buddha en.wikipedia.org
- Türkçe Vikipedi — Gotama Buda tr.wikipedia.org
- Smithsonian National Museum of Asian Art — Encountering the Buddha asia.si.edu
- Metropolitan Museum of Art — Life of the Buddha metmuseum.org
- UNESCO — Lumbini, the Birthplace of the Lord Buddha whc.unesco.org
- UNESCO — Earliest Buddhist shrine in South Asia discovered in Lumbini unesco.org
- UNESCO — Mahabodhi Temple Complex at Bodh Gaya whc.unesco.org
- Internet Encyclopedia of Philosophy — Buddha iep.utm.edu
- Lumbini Museum — Lumbini, Where I was Born lumbinimuseum.org
- British Library / International Dunhuang Programme — The Origins of Buddhism idp.bl.uk
- Science News — Early shrine unearthed at Nepal Buddhist site sciencenews.org
Görsel: Large Gautama Buddha statue in Buddha Park of Ravangla, Sikkim.jpg — Subhrajyoti07, CC BY-SA 4.0
