28 Nisan 1789’da bir grup denizci, Güney Pasifik’te açık denizde kendi gemilerinin kaptanını yedi metrelik bir filikaya bindirip uzaklaştırdı. Sonra gittikleri yer, haritada olması gereken yerden yaklaşık 188 deniz mili uzaktaydı ve bu fark onları yıllarca saklamaya yetti.
Bu yazıda Bounty İsyanı’nın nasıl başladığını, Fletcher Christian’ın grubunun neden Pitcairn’i seçtiğini ve adada neler yaşandığını öğreneceksiniz. Gemiyi yakma kararından 1808’deki keşfe kadar olayları tarih sırasıyla izleyeceğiz.
Bounty İsyanı nedir ve nasıl başladı?
Bounty İsyanı, 28 Nisan 1789’da Güney Pasifik’te Fletcher Christian önderliğindeki denizcilerin gemiyi William Bligh’den ele geçirmesiyle başladı.
İsyancılar Bligh’i ve 18 adamını Bounty’den uzaklaştırdı. Hepsini yaklaşık yedi metre uzunluğundaki açık bir filikaya bindirdiler. Bu kadar küçük bir tekneyle yola çıkmak bile başlı başına bir risktir.
Bligh bu filikayla 3.500 deniz milini aşan bir yolculuk yaptı ve Timor’a ulaştı. Mesafeyi düşünün: 3.500 deniz mili, kabaca bir okyanus aşırı seferdir. Bligh’in isyan anlatısı, A Narrative of the Mutiny on Board His Majesty’s Ship Bounty adıyla 1 Temmuz 1790’da Londra’da yayımlandı.
HMS Bounty neden yola çıkmıştı?
Bounty’nin görevi askeri değil, ekonomikti. Gemi, Tahiti’den Batı Hint Adaları’na ekmek ağacı fidanları götürecekti. Amaç, plantasyonlarda köleleştirilen insanlara ucuz besin sağlamaktı.
Bounty, 23 Aralık 1787’de İngiltere’nin Spithead limanından ayrıldı. Tahiti’ye 26 Ekim 1788’de ulaştı. Yani sefer, isyan patlamadan önce de aylarca sürmüştü.
İsyancılar neden Pitcairn Adası’nı seçti?
İsyandan sonra Christian’ın grubu önce Tubuai’ye yöneldi. Orada yerli halkla ilişkiler bozuldu. Yakalanma korkusu da eklenince grup başka bir sığınak aramaya karar verdi.
Pitcairn, bu arayış için birkaç nedenle uygundu:
- Christian, adaya 15 Ocak 1790’da ulaştığında burayı ıssız, verimli, sıcak ve erişilmesi güç bir sığınak olarak değerlendirdi.
- Ada, haritada gösterilen yerin yaklaşık 188 deniz mili doğusundaydı. Bu fark, onu arayan bir geminin yanlış yere bakması demekti.
- Ada yalnızca yaklaşık 4,5 kilometrekarelik volkanik bir adaydı. Küçüklüğü onu denizden fark edilmesi zor bir nokta yapıyordu.
Bir şehirde sokak tabelasının yanlış yazıldığını düşünün. Adresi arayan kişi, doğru kapının yüz metre ötesinde dolaşır. Pitcairn’in haritadaki hatası da isyancılar için buna benzer bir koruma sağladı.
Pitcairn’e çıkış nasıl oldu?
Christian, haritanın gösterdiği noktada ada bulamadı. Aynı enlem boyunca zikzak çizerek Pitcairn’i aradı. Sonunda adayı buldu.
Çıkarma hemen yapılamadı. Şiddetli dalgalar nedeniyle grup iki üç gün bekledi. Ardından Tedside’da karaya çıktı.
İsyancıların yanında sadece insanlar yoktu. Bounty’den domuzlar, tavuklar, yamlar ve tatlı patatesler indirildi. Bunlar Bounty Bay üzerindeki Hill of Difficulty yamacından yukarı taşındı. Yamacın adı bile yükün zorluğunu anlatıyor.
İlk yaprak barınakları, bugün Adamstown yerleşiminin bulunduğu alanda kuruldu.
Kimler yerleşti?
Pitcairn’e yerleşen topluluk şunlardan oluşuyordu:
- Christian dâhil dokuz isyancı
- Altı Polinezyalı erkek
- 12 Polinezyalı kadın
- Bir kız bebeği
Yani adaya çıkan 28 kişiden ancak dokuzu isyancıydı. Geri kalanı Polinezyalıydı ve ilerleyen yıllarda yaşananlar bu dengeyle yakından ilgilidir.
Bounty neden yakıldı?
Bounty, 23 Ocak 1790’da yakıldı. Gemi su hattına kadar yandı ve daha sonra Bounty Bay adı verilen koyda battı. Adaya varışın üzerinden sekiz gün geçmişti.
Pitcairn Adaları Hükûmeti’ne göre yok etmenin amacı belliydi. Denizden geçen Avrupalı gemiler Bounty’yi görürse isyancıların yerini belirleyebilirdi. Gemi ortadan kalkınca ada da bir işaret taşımamış oldu.
Yangını kim başlattı?
Bu konuda iki anlatım var ve ikisi de birbirini tutmuyor.
- Yangını Matthew Quintal’in başlattığı anlatılır. Pacific Union College ise bunun bir olasılık olduğunu belirtiyor. Yangının planlı mı kazara mı çıktığı kesinleşmiş değil.
- Polinezyalı tanık Teehuteatuaonoa ise Christian’ın gemiyi bir süre korumak istediğini aktardı. Ona göre diğerleri karşı çıktı ve iki kişi gemiyi farklı yerlerinden ateşe verdi.
Hangisinin doğru olduğunu belirten kesin bir kayıt yok.
Kısa kronoloji
- 23 Aralık 1787 Bounty, Spithead’den Tahiti görevi için ayrıldı
- 26 Ekim 1788 Bounty Tahiti’ye ulaştı
- 28 Nisan 1789 Christian önderliğindeki isyancılar gemiyi ele geçirdi, Bligh ve 18 adamı filikaya bindirildi
- 15 Ocak 1790 Christian’ın grubu Pitcairn’e ulaştı
- 23 Ocak 1790 Bounty yakıldı ve Bounty Bay’de battı
- 1 Temmuz 1790 Bligh’in isyan anlatısı Londra’da yayımlandı
- 1793–1794 Şiddet olayları sonunda erkek yerleşimcilerden yalnız dört isyancı hayatta kaldı
- 1800 Young’ın ölümüyle Adams son hayattaki isyancı oldu
- Şubat 1808 Topaz gemisi Pitcairn topluluğunu buldu
- 17 Eylül 1814 Briton ve Tagus adaya ulaştı, komutanları Adams’ı tutuklamadı
Adada ilk yıllarda ne yaşandı?
Pitcairn sığınak oldu, ama huzur getirmedi. Polinezyalı erkeklere köle gibi davranıldı. Bu durum çatışmaları büyüttü.
1794’e gelindiğinde erkek yerleşimcilerden yalnızca Young, Adams, Quintal ve McCoy hayattaydı. Yani yalnızca birkaç yıl içinde erkek nüfus dört kişiye inmişti.
Christian’ın sonu da tartışmalıdır. Teehuteatuaonoa, Christian’ın 1793’te öldürüldüğünü anlattı. John Adams ise öldürülme, hastalık ve intihar şeklinde birbiriyle çelişen açıklamalar yaptı. Bu nedenle Christian’ın ölümüne dair tek bir kesin anlatıdan söz edemeyiz.
Edward Young 1800’de astımdan öldü. Bu ölümle John Adams, Pitcairn’de yaşayan son Bounty isyancısı oldu.
Kitaplara girmeyen ayrıntılar
Olayın bilinen sahneleri gemi yangını ve filika yolculuğudur. Daha az konuşulan ayrıntılar ise şunlar:
- Zikzak arayış: Christian, haritadaki noktada ada bulamayınca aynı enlem boyunca zikzak çizerek Pitcairn’i aradı.
- Sal ve halat: Teehuteatuaonoa’nın anlatımına göre yükler, gemi ambar kapaklarından yapılan bir sal ve kayalara bağlanan halatla kıyıya aktarıldı.
- Yelken bezinden giysi: Pitcairn’de giysiler önce Bounty’nin yelken bezinden yapıldı. Daha sonra Polinezya geleneğindeki tapa kumaşına geçildi.
- Müzeye giden kitap: İsyancıların adaya götürdüğü yelken bezi ciltli bir tıp kitabı, 1837’de adadan satın alındı. Kitap sonunda Greenwich müze koleksiyonuna girdi.
- Adanın önceki sakinleri: İsyancılar geldiğinde ada ıssızdı. Yine de arkeolojik buluntular, Pitcairn’in daha önce Polinezyalılar tarafından iskân edildiğini gösteriyor.
Son madde önemlidir. Pitcairn, isyancıların keşfettiği bir yer değildi. Daha önce de insanlar orada yaşamıştı.
Gizlilik nasıl sona erdi?
Mayhew Folger komutasındaki Amerikan fok avlama gemisi Topaz, Şubat 1808’de Pitcairn topluluğunu buldu. Bu keşif, yaklaşık 18 yıllık gizliliği sona erdirdi.
O sırada ilk dokuz isyancıdan yalnızca John Adams hayattaydı. Bir adayı sıfırdan kurmuş küçük bir topluluğun, o güne dek dışarıya hiç görünmeden yaşamış olması dikkat çekicidir.
17 Eylül 1814’te HMS Briton ve HMS Tagus adaya ulaştı. Komutanlar, topluluğun Adams’a bağımlı olduğunu gözeterek onu tutuklamadı. Böylece isyanın son hayatta kalan sorumlusu, yargılanmadan adada kaldı.
Olayı sinemada izlemek isterseniz, Mutiny on the Bounty uyarlamalarında Bligh ve Christian rollerini 1935’te Charles Laughton ile Clark Gable, 1962’de Trevor Howard ile Marlon Brando, 1984 tarihli The Bounty’de ise Anthony Hopkins ile Mel Gibson oynadı.
Sık sorulan sorular
Bounty İsyanı ne zaman başladı?
İsyan 28 Nisan 1789’da Güney Pasifik’te başladı. Fletcher Christian önderliğindeki denizciler gemiyi William Bligh’den ele geçirdi.
İsyancılar Bounty’yi neden yaktı?
Pitcairn Adaları Hükûmeti’nin anlatımına göre amaç, denizden geçen Avrupalı gemilerin Bounty’yi görüp isyancıların yerini belirlemesini önlemekti. Gemi 23 Ocak 1790’da su hattına kadar yandı.
Pitcairn’e kaç kişi yerleşti?
Topluluk, Christian dâhil dokuz isyancıdan, altı Polinezyalı erkekten, 12 Polinezyalı kadından ve bir kız bebeğinden oluşuyordu.
Pitcairn’deki topluluğu kim buldu?
Mayhew Folger komutasındaki Amerikan fok avlama gemisi Topaz, Şubat 1808’de adayı buldu. O tarihte ilk dokuz isyancıdan yalnız John Adams hayattaydı.
Bligh ve adamlarına ne oldu?
İsyancılar Bligh’i ve 18 adamını yaklaşık yedi metrelik açık bir filikaya bindirdi. Bligh, 3.500 deniz milini aşan yolculuğun sonunda Timor’a ulaştı.
Kaynaklar
- Vikipedi — Bounty İsyanı tr.wikipedia.org
- State Library of New South Wales — Mutiny on the Bounty www2.sl.nsw.gov.au
- Royal Museums Greenwich — Bounty (1787) rmg.co.uk
- Wikipedia — Mutiny on the Bounty en.wikipedia.org
- Pitcairn Adaları Hükûmeti — History government.pn
- UNESCO Dünya Mirası Merkezi — History of the Pitcairn Islands whc.unesco.org
- Pacific Union College, Pitcairn Islands Study Center — History of Pitcairn Island library.puc.edu
- ANU Press — Pitcairn before the Mutineers press-files.anu.edu.au
- Archaeology — Nigel Erskine, Reclaiming the Bounty archive.archaeology.org
- Royal Museums Greenwich — A book from the Bounty rmg.co.uk
- Pacific Union College, Pitcairn Islands Study Center — Chronology library.puc.edu
Görsel: Mutiny HMS Bounty (cropped).jpg — Robert Dodd, Public domain
