Bağdat’taki bir saray kütüphanesinde, Hârûnürreşîd’in de aralarında bulunduğu devlet adamları için kitap nüshaları çoğaltılıyordu. Bu işi Allân el-Verrâk adlı bir kâtip yapıyordu. Kütüphanenin adı Beytü’l-Hikme’ydi.
Bu yazıda Beytü’l-Hikme’nin ne olduğunu, nerede ve hangi dönemde geliştiğini öğreneceksiniz. Kurumun Mansûr, Hârûnürreşîd ve Me’mûn dönemlerindeki yerini göreceksiniz. Ayrıca “akademi miydi?” ve “nasıl yok oldu?” sorularındaki tartışmaları kaynaklarıyla birlikte okuyacaksınız.
Beytü’l-Hikme nedir?
Beytü’l-Hikme adı Arapçada “Bilgelik Evi” veya “Hikmet Evi” anlamına gelir [1]. Kurum, Abbâsî halifelerinin başkenti Bağdat’ta bulunan bir saray kütüphanesiydi [1]. Bugün Bağdat, Irak sınırları içindedir.
Kütüphanenin ortaya çıkışını hazırlayan ihtiyaçlardan biri belliydi. Yunan, İran ve Hint kültürlerinin bilimsel ve felsefi eserlerinin Arapçaya aktarılması gerekiyordu [3]. Kurum, bu çeviri faaliyetiyle birlikte anılır.
Kısacası Beytü’l-Hikme, kitapların toplandığı, okunduğu ve çoğaltıldığı bir saray mekânıdır. Bilginlerle ve çevirmenlerle bağlantısı güçlüdür. Hangi işlerin tam olarak orada yapıldığı ise araştırmacılar arasında tartışma konusudur.
Beytü’l-Hikme nerede bulunuyordu?
Beytü’l-Hikme’nin geliştiği şehir Bağdat’tır. Bağdat’ı ikinci Abbâsî halifesi Mansûr, 762’de resmî başkent olarak kurdu [2]. Yani kütüphane, bir imparatorluk başkentinin içinde, sarayda yer aldı.
Günlük hayattan bir benzetme yapabilirsiniz. Bugün bir ülkenin başkentinde ulusal kütüphane, bakanlıklar ve üniversiteler bir arada bulunur. Abbâsî Bağdat’ında da kitap, devlet ve bilgin aynı şehirde buluşuyordu.
Beytü’l-Hikme kim tarafından, hangi dönemde kuruldu?
Bu sorunun tek cümlelik cevabı yoktur. Kuruluş tarihi tartışmalıdır [3].
Yaygın iddia, Me’mûn’un kurumu Bağdat’ta 830’da kurduğunu söyler. TDV İslâm Ansiklopedisi bu iddiayı aktarır. Aynı madde, kurumun köklerini daha eskiye, Mansûr dönemine kadar götürür [3].
TDV’nin aktardığı köken anlatısına göre Mansûr, 754–775 döneminde sarayda Hizânetü’l-hikme adlı bir koleksiyon oluşturdu. Bu koleksiyon Beytü’l-Hikme’nin çekirdeğidir [3].
Hârûnürreşîd’in 786–809 arasındaki halifeliğinde kitaplar çoğaldı. Bunun üzerine sarayda daha geniş bir kütüphane alanı ayrıldı [3]. Marie-Geneviève Balty-Guesdon’un 1994 tarihli makalesine göre kurum, Beytü’l-Hikme adıyla Hârûnürreşîd döneminde faaliyet gösteriyordu. Özellikle Me’mûn döneminde gelişti [4].
Bu üç kaynağı yan yana koyduğunuzda tablo şöyle çıkar:
- Çekirdek koleksiyon: Mansûr dönemi (754–775).
- Adın kullanıldığı ve kurumun işlediği dönem: Hârûnürreşîd (786–809).
- Gelişmenin hızlandığı dönem: Me’mûn dönemi.
Bu yüzden “tek kurucu” demek yerine kademeli bir oluşumdan söz etmek kaynaklara daha uygundur.
Kuruluş amacı: Bilgiyi Arapçaya taşımak
Kurum çeviri faaliyetiyle birlikte anılır. Balty-Guesdon, Beytü’l-Hikme’yi 9. yüzyıl çevirilerinin gerçekleştirildiği yerlerden biri olarak tanımlar [4]. Abbâsî çeviri hareketinde Yunanca ve Süryanice eserler Arapçaya aktarılıyordu [5].
Farsçadan yapılan çeviriler de vardı. Ebû Sehl bin Nevbaht, Hârûnürreşîd’in emriyle Farsçadan Arapçaya çeviriler yaptı [3]. Me’mûn dönemindeki yöneticilerden Sehl bin Hârûn ise Pehlevi edebiyatından çeviriler yapan bir şairdi [6].
Huneyn bin İshak’ın çevirileri arasında şunlar vardı [8]:
- Galen, Hipokrat ve Öklid’in eserlerinden bölümler,
- Platon’un Devlet’i.
Tıp alanında Hristiyan hekim Yuhannâ bin Mâseveyh de öne çıkar. O, 857’deki ölümüne kadar tıp çevirileri ve özgün eserleriyle tanındı [8].
Beytü’l-Hikme’nin bilginleri: Hârizmî ve diğerleri
ABD Kongre Kütüphanesi, yaklaşık 780–850 yıllarında yaşayan Hârizmî’yi Bağdat’taki Beytü’l-Hikme’nin bilginleri arasında tanımlar. Hârizmî matematikçi, astronom ve coğrafyacıydı [7]. Hârizmî, el-Cebr ve’l-mukābele adlı eserini Me’mûn’un teşvikiyle yaklaşık 830’da yazdı [7].
Okul yıllarından hatırlayacağınız “cebir” sözcüğünün kökü bu kitaba dayanır. Batı dillerindeki “algebra” terimi, Hârizmî’nin denklemleri çözmekte kullandığı işlemlerden biri olan “el-cebr” adından türemiştir [7].
Kitap yalnızca kuramsal değildi. Ticaret, miras paylaşımı ve arazi ölçümü için uygulamalar içeriyordu [7].
Bir uyarı gerekir. Jeff Oaks, Hârizmî’nin cebir kitabını Beytü’l-Hikme’deki görevinin parçası olarak yazdığı iddiasını destekleyen bir dayanak bulunmadığını belirtir [6]. Hârizmî’nin kurumla ilişkilendirilmesi ile kitabın o görev için yazılmış olması ayrı iki iddiadır.
Akademi miydi, kütüphane mi?
Bu, kurumla ilgili en canlı tartışmadır.
TDV, Me’mûn’un kurumu bir ilimler akademisine dönüştürdüğü görüşünü benimser. Aynı madde, kütüphanenin böyle bir akademi olduğu iddiasının modern araştırmalarda tartışmalı olduğunu da belirtir [3].
Karşı görüşte George Makdisi vardır. Makdisi’ye göre kaynaklar, Beytü’l-Hikme’yi okuma ve kitap çoğaltma yapılan bir kütüphane olarak gösterir. Bu, onu yükseköğretim kurumu saymaya yetmez [6].
Rasathane iddiası da benzer bir tartışma konusudur. TDV, Beytü’l-Hikme’nin kendi içinde rasathane bulunduğu iddiasını abartılı bulur. Aynı madde, Me’mûn’un Bağdat yakınındaki Şemmâsiye’de bir rasathane kurdurduğunu belirtir [3].
Ekmeleddin İhsanoğlu’nun 2023 tarihli araştırması daha sert bir tez ileri sürer. Ona göre Beytü’l-Hikme’nin saray kütüphanesi niteliği, yanlış çeviriler ve tarihsel bağlamın gözden kaçırılmasıyla çarpıtılmıştır [9].
Kısa kronoloji
- 762 Halife Mansûr, Bağdat’ı Abbâsî başkenti olarak kurdu.
- 786–809 Hârûnürreşîd döneminde saray kütüphanesi genişledi ve Beytü’l-Hikme adı kullanıldı.
- Me’mûn dönemi Beytü’l-Hikme özellikle bu dönemde gelişti.
- Yaklaşık 830 Hârizmî, Me’mûn’un teşvikiyle el-Cebr ve’l-mukābele’yi yazdı.
- 830 Geleneksel anlatıda Me’mûn’a atfedilen kuruluş tarihi. Kurumun daha eski kökleri nedeniyle tartışmalıdır.
- 1258 Hülâgû’nun ordusu Bağdat’ı ele geçirdi. Yıkım yaygın anlatıda bu olaya bağlanır.
Kitaplara girmeyen ayrıntılar
Genel anlatılarda pek yer almayan birkaç olgu var:
- Kâtip ve halife: Allân el-Verrâk, Beytü’l-Hikme’de Hârûnürreşîd’in de aralarında bulunduğu devlet adamları için kitap nüshaları çoğaltıyordu [3].
- Halifenin emriyle çeviri: Ebû Sehl bin Nevbaht, Hârûnürreşîd’in emriyle Farsçadan Arapçaya çeviriler yapıyordu [3].
- Şair yönetici: Me’mûn dönemindeki yöneticilerden Sehl bin Hârûn, Pehlevi edebiyatından çeviriler yapan bir şairdi [6].
- Astronomlar ve matematikçiler: Jeff Oaks’ın değerlendirmesinde Me’mûn döneminde kütüphaneyle bağlantısı bilinen altı kişinin beşi astronom veya matematikçiydi [6].
- Cebirin günlük yüzü: Hârizmî’nin kitabı ticaret, miras ve arazi ölçümü uygulamaları içeriyordu [7].
Beytü’l-Hikme nasıl yok oldu?
Yaygın anlatı, Beytü’l-Hikme’nin yıkımını Hülâgû’nun ordusunun 1258’de Bağdat’ı ele geçirmesine bağlar [5]. Rivayete göre nehre atılan kitapların mürekkebiyle su kararmıştı.
Tarihçi Michal Biran bu anlatıları eleştirel okur. Yıkım hikâyelerindeki kitaplardan köprü oluşması gibi unsurları edebî bir kalıp olarak değerlendirir [5].
Biran’ın 2019 tarihli araştırması da yaygın görüşü sorgular. Bağdat kütüphanelerinin yıkımının bilim hayatını tamamen bitirdiği iddiasına karşı, İlhanlı döneminde canlı bir entelektüel çevrenin varlığını ortaya koyar [10]. Dolayısıyla 1258’i hem kurumun sonu hem de Bağdat’ta bilimin sonu olarak okumak kaynaklarla tam örtüşmez.
Sık sorulan sorular
Beytü’l-Hikme ne demektir?
Arapçada “Bilgelik Evi” veya “Hikmet Evi” anlamına gelir. Abbâsî halifelerinin başkenti Bağdat’taki saray kütüphanesinin adıdır.
Beytü’l-Hikme’yi kim kurdu?
Kesin bir kurucu adı yoktur. TDV, kurumun çekirdeğini Mansûr’un 754–775 arasında oluşturduğu Hizânetü’l-hikme koleksiyonuna bağlar. Yaygın iddia ise kuruluşu Me’mûn’a ve 830’a bağlar, ancak bu tarih tartışmalıdır.
Beytü’l-Hikme nerede bulunuyordu?
Abbâsî başkenti Bağdat’ta, bugünkü Irak sınırları içinde. Bağdat 762’de Halife Mansûr tarafından resmî başkent olarak kuruldu.
Beytü’l-Hikme bir akademi miydi?
Bu konu tartışmalıdır. TDV, Me’mûn’un kurumu ilimler akademisine dönüştürdüğü görüşünü benimser. George Makdisi ise kaynakların onu okuma ve kitap çoğaltma yapılan bir kütüphane olarak gösterdiğini söyler.
Beytü’l-Hikme’nin sonu nasıl geldi?
Yaygın anlatı, yıkımı Hülâgû’nun ordusunun 1258’de Bağdat’ı ele geçirmesine bağlar. Michal Biran ise bunun ardından da Bağdat’ta canlı bir entelektüel çevrenin sürdüğünü gösterir.
Kaynaklar
- Vikipedi — Beytü’l-Hikme tr.wikipedia.org
- Encyclopaedia Iranica — Baghdad: The Iranian Connection iranicaonline.org
- TDV İslâm Ansiklopedisi — Beytülhikme islamansiklopedisi.org.tr
- Sapienza Üniversitesi — Bayt Al-Hikmah and the Cultural Policy of the Caliph Al-Ma’ Mun rosa.uniroma1.it
- Wikipedia — House of Wisdom en.wikipedia.org
- University of Indianapolis — Jeff Oaks, Was al-Khwarizmi an Applied Algebraist? uindy.edu
- Library of Congress — The Compendious Book on Calculation by Completion and Balancing loc.gov
- Türk Maarif Ansiklopedisi — Beytülhikme turkmaarifansiklopedisi.org.tr
- Routledge — The Abbasid House of Wisdom: Between Myth and Reality routledge.com
- Hebrew University of Jerusalem — Libraries, books, and transmission of knowledge in Ilkhanid Baghdad cris.huji.ac.il
Görsel: Maqamat hariri.jpg — Zereshk, Public domain
