Yüksək orta əsrlər (Yüksek Orta Çağ) xüsusən Qərbi Avropa (Batı Avrupa) tarixində təxminən 1000–1300-cü illəri əhatə edən dövrdür. Bu dövr Erkən orta əsrlərlə (Erken Orta Çağ) Son orta əsrlər (Geç Orta Çağ) arasında yerləşir. Kənd təsərrüfatının, şəhərlərin və ticarətin genişlənməsi Avropanı (Avrupa) dəyişdirirdi. İdarəçilik güclənir, universitetlər inkişaf edir, səlib yürüşləri keçirilirdi.
Siz ortaq istifadə olunan kotanlar, kralın torpaq qeydləri və universitet tədrisi arasındakı əlaqələri izləsəniz, bu dövrü daha asan başa düşərsiniz. İngiltərədə (İngiltere) əkinçilik böyüyən bazarları təmin edirdi. Hökmdarlar ehtiyatları qeydə alır və hakimiyyət uğrunda mübarizə aparırdılar. Tərcümə olunmuş əsərlər təhsili dəyişdirirdi. Bu dəyişikliklər müharibə, ticarət və fikir mübadiləsi vasitəsilə Qərbi Avropanın hüdudlarından kənara da yayılırdı.
Yüksək orta əsrlər nə vaxt olub və bu dövrləşdirmə haraya aiddir?
1000–1300-cü illər təxmini sərhədlərdir. “Mərkəzi orta əsrlər” (Merkezî Orta Çağ) və “Yüksək orta əsrlər” terminləri Qərbi Avropa tarixində bu zaman aralığını bildirir. Dünyadakı bütün cəmiyyətlər üçün vahid zaman bölgüsü deyil. Buna görə siz bu adı işlədərkən coğrafi çərçivəni göstərməlisiniz. Bu, xüsusən Qərbi Avropa və Bizans (Bizans) tarixini yanaşı nəzərdən keçirərkən vacibdir.
Təxminən 1000-ci ildə müəlliflər Qərbi Avropa cəmiyyətini üç qrupla təsvir edirdilər: işləyənlər, dua edənlər və döyüşənlər. Bu bölgü ictimai quruluşu izah etmək üçün işlədilirdi. Dövrü anlamağa buradan başlamaq olar. Ancaq həmin dövrdə şəhərlərdə muzdlu əmək də genişlənir, universitet icmaları yaranırdı.
Kənd təsərrüfatının inkişafı şəhərlərə və ticarətə necə təsir etdi?
Kənd təsərrüfatının genişlənməsi daha böyük bazarların fəaliyyətini təmin edirdi. Təxminən 1300-cü ildə İngiltərənin kənd təsərrüfatı istehsalı beş-altı milyon insanı ərzaqla təmin edirdi. Məhsul artımı xüsusən 1000-ci ildən sonra şəhərlərin və bazarların böyüməsinə şərait yaratdı. Buna görə şəhərlərdəki dəyişiklikləri izah edərkən ərzaq istehsalına əsas yer verilməlidir.
İngiltərədə açıq tarla sistemi əməkdaşlıq tələb edirdi. Əkinçilər bahalı qoşqu öküzlərindən və torpağı çevirən kotanlardan birgə istifadə edirdilər. Onlar əkin işlərini də uzlaşdırmalı idilər. Gündəlik həyatla əlaqə aydındır: siz bahalı avadanlığı başqaları ilə bölüşürsünüzsə, iş qrafikiniz digər istifadəçilərdən asılı olur. Bu əkinçilər də tarlalarındakı işləri təşkil edərkən həmin praktik problemlə üzləşirdilər.
Kənd təsərrüfatındakı dəyişikliklərin nə vaxt baş verdiyi hələ də mübahisəlidir. Suallardan biri İngiltərədə açıq tarla sisteminin 1066-cı ildəki norman işğalından əvvəl nə dərəcədə inkişaf etməsidir. Stafforddan (Stafford) əldə olunan dəlillər ən azı onuncu əsrin ortalarından növbəli əkin aparıldığını göstərir. Bu, işğaldan əvvəlki inkişafın rolunu məhdud sayan şərhləri sual altına alır.
Ticarət kənd təsərrüfatı və şəhər artımını daha geniş ticarət şəbəkələri ilə birləşdirirdi. On ikinci və on üçüncü əsrlərin böyük hissəsində Şampan (Champagne) yarmarkaları bu bölgəni beynəlxalq ticarət və maliyyənin qovşağına çevirmişdi. Onların əhəmiyyəti göstərir ki, dövrün böyüyən bazarları tək bir şəhərin və ya feodal mülkünün hüdudlarından kənarda da fəaliyyət göstərə bilirdi.
Şəhərlərin böyüməsi qazanc imkanlarını da dəyişdirirdi. On üçüncü əsr şəhərlərində muzdlu əməyin genişlənməsi bəzi subay qadınlara, xüsusən də dul qadınlara yeni imkanlar açırdı. Bununla belə, yoxsul qadınlar müdafiəsiz vəziyyətdə qalırdılar. Ödənişli işlərin çoxalması bütün şəhər sakinlərinə eyni təminatı vermirdi.
Monarxiyalar, papalıq və yerli feodallar arasında hakimiyyət münasibətləri necə dəyişdi?
Torpaq hakimiyyətin əsas dayağı olaraq qalırdı. 1000–1300-cü illərdə Qərbi Avropada müharibələrin başlıca məqsədləri arasında mövcud mülkləri qorumaq və rəqiblərin ərazilərini ələ keçirmək vardı. Siyasi dəyişiklik həm ehtiyatların idarə olunmasını, həm də onlara kimin nəzarət edəcəyi uğrunda silahlı mübarizəni əhatə edirdi.
I Vilhelmin (I. William) 1086-cı ildə apardığı “Qiyamət kitabı” (Domesday Kitabı) siyahıyaalması İngiltərədəki torpaqları və onlardan əldə olunan gəlirləri qeydə aldı. Şampanda da regional idarəçilik inkişaf edirdi. Qraf Anrinin (Kont Henri) dövründə mərkəzi Truadakı (Troyes) Sent-Etyen (Saint-Étienne) olan idarəçilik yazı dəftərxanasını, xəzinəni və sülalənin dəfn yerini birləşdirirdi. 1198-ci ilə gəldikdə bu qurumlar artıq aydın şəkildə formalaşmış regional knyazlığa xidmət edirdi.
Kilsə vəzifələrinə təyinat səlahiyyəti başqa bir münaqişə mənbəyi idi. 23 sentyabr 1122-ci il tarixli Vorms konkordatında (Worms Konkordatosu) imperator V Henrix (V. Heinrich) üzük və əsa təqdim etməklə yepiskop vəzifəsinə təyin etmək hüququndan imtina etdi. O, kilsə qaydalarına uyğun seçkini və sərbəst təqdisi qəbul etdi. Razılaşma imperatorun kilsə vəzifələrinə təyinatlarda iştirakının hüdudlarını müəyyənləşdirdi.
Krallar arasındakı münasibətlər də torpaqla bağlı öhdəliklər üzərində qurula bilirdi. 1202-ci ildə Fransa (Fransa) kralı II Filipp (II. Philippe) kral Conun (Kral John) vassallıq əsasında saxladığı feodların müsadirə olunduğunu elan etdi. Sonra Luara (Loire) çayının şimalındakı torpaqları ələ keçirmək üçün yürüşlərə başladı. Kral titulları bu ərazi münasibətlərinin əhəmiyyətini aradan qaldırmırdı.
Krallar öz ölkələrində də məhdudiyyətlərlə üzləşirdilər. 15 iyun 1215-ci ildə Con Rannimiddə (Runnymede) Magna Cartanı (Magna Carta) möhürləyərək verdi. Onun müddəaları kral idarəçiliyini, vergiqoymanı, feodal qaydalarını və ədalət mühakiməsinin həyata keçirilməsini məhdudlaşdırırdı. Beləliklə, kral idarəçiliyinin genişlənməsi ilə yanaşı, bu dövrdə kralın fəaliyyətinə yazılı məhdudiyyətlər də yarandı.
Universitetlər və sxolastik düşüncə necə inkişaf etdi?
Universitetlər çox vaxt tədricən yaranırdı. Bolonya Universiteti (Bologna Üniversitesi) ənənəvi olaraq başlanğıcını 1088-ci ilə aid edir. Amma universitetin öz tarixçəsində bu il qəti təsis sənədinin tarixi kimi deyil, qəbul olunmuş başlanğıc kimi təqdim edilir. Oksfordda (Oxford) 1096-cı ildə tədrisin aparıldığına dair dəlillər var. Bununla belə, universitetin dəqiq yaranma tarixi məlum deyil.
Müəllim icmaları daha rəsmi status qazanırdı. Oksfordun magistrləri 1231-ci ildə universitas, yəni korporativ icma kimi tanındılar. Paris (Paris) və Oksford kimi orta əsr universitetlərində bakalavr, magistr və doktor dərəcələri ilə yanaşı, azad sənətlər, tibb, hüquq və ilahiyyat fakültələri inkişaf edirdi.
Tərcümələr tələbələrin öyrənə bildiyi mövzuları dəyişdirdi. Aristotelin (Aristoteles) əsərlərinin latınca tərcümələri, eləcə də İbn Sina (İbn Sînâ) və İbn Rüşd (İbn Rüşd) kimi ərəbcə yazan mütəfəkkirlərin əsərləri on üçüncü əsr universitetlərinin tədris proqramlarını yenidən formalaşdırdı. Beləliklə, Qərbi Avropadakı intellektual inkişaf qismən dil sərhədlərini aşaraq ötürülən əsərlərə çıxışdan asılı idi.
Sxolastik ilahiyyat Aristotel fəlsəfəsi ilə bu qarşılaşma nəticəsində inkişaf etdi. On üçüncü əsr ilahiyyatçıları insan ağlı ilə əldə edilən fəlsəfi biliklə iman və vəhyə əsaslanan ilahiyyat arasında daha aydın sərhədlər çəkirdilər. Siz tanış elmi dərəcə adlarını burada görürsünüzsə, bu intellektual bölgülər universitetlərin inkişafının başqa bir tərəfini də göstərir: müxtəlif bilik növlərinin müəyyənləşdirilməsini.
Eyni dövrdə memarlıq da dəyişirdi. On ikinci əsrdə roman memarlığı ilə yanaşı, qotika inkişaf etdi. Sen-Deni (Saint-Denis) abbatlıq kilsəsinin 1144-cü ildə tamamlanan xor hissəsi qotika üslubunun erkən nümunələrindən idi.
Səlib yürüşləri və sərhədlərin genişlənməsi qonşu cəmiyyətlərlə münasibətlərə necə təsir etdi?
Papa II Urban (Papa II. Urbanus) 1095-ci ilin noyabrında Klermonda (Clermont) səlib yürüşünə çağırdı. Birinci səlib yürüşü zamanı səlibçilər 15 iyul 1099-cu ildə Qüdsü (Kudüs) ələ keçirdilər. Səlib yürüşləri Qərbi Avropanın dini hakimiyyətini və hərbi fəaliyyətini Aralıq dənizinin şərqindəki (Doğu Akdeniz) mübarizələrlə əlaqələndirdi.
Yürüşlərin hədəfləri Qüds və onun ətrafı ilə məhdudlaşmırdı. Kilsənin dəstəklədiyi yürüşlər Avropanın daxilində və Şimali Afrikada (Kuzey Afrika) da keçirilirdi. 1198–1300-cü illərdə Latın xristian dünyasının (Latin Hristiyanlığı) hüdudlarından kənara genişlənməsi İberiyada (İberya), Baltik regionunda (Baltık bölgesi) və Aralıq dənizi adalarında (Akdeniz adaları) sərhəd cəmiyyətlərinin formalaşması ilə yanaşı gedirdi.
Konstantinopol (Konstantinopolis) səlib yürüşlərinin təsirlərinə başqa bir nümunədir. 1204-cü ildə Dördüncü səlib yürüşü zamanı səlibçilər bu xristian şəhərini qarət etdilər və Latın imperiyasını (Latin İmparatorluğu) qurdular. Bizanslılar 1261-ci ildə Konstantinopolu geri aldılar. Beləliklə, səlib yürüşləri müsəlman qonşularla münaqişə ilə yanaşı, xristian cəmiyyətinə qarşı zorakılığa da gətirib çıxara bilirdi.
Müharibə ticarət əlaqələrini kəsmədi. İbn Cübeyr (İbn Cübeyr) 1183–1185-ci illərdəki səfərlərini təsvir edərkən müsəlman tacirlərin Dəməşqlə (Şam) Əkka (Akka) arasında frankların ərazisindən keçdiyini qeyd edirdi. Xristian tacirlər də müsəlman torpaqlarında ticarət edirdilər. Onun qeydləri hərbi münaqişə ilə yanaşı, gediş-gəlişin və mübadilənin də davam etdiyini göstərir.
Əkka 1291-ci ildə süqut etdi. Şəhərin itirilməsi ilə Aralıq dənizinin şərq sahilindəki materik torpaqlarında səlibçi hakimiyyətinin son böyük mərkəzi aradan qalxdı. Bu hadisə Yüksək orta əsrlərin qəbul olunmuş sonuna yaxın baş verdi. Amma səlib yürüşləri artıq bir neçə müxtəlif bölgəyə yayılmışdı.
Xronologiya
- Təxminən 1000: Yüksək orta əsrlərin qəbul olunmuş başlanğıcı.
- 1066: Normanların İngiltərəni işğalı.
- 1086: İngiltərədə “Qiyamət kitabı” siyahıyaalması.
- 1088: Bolonya Universitetinin ənənəvi başlanğıc tarixi.
- 1095: II Urbanın Klermonda səlib yürüşünə çağırışı.
- 1096: Oksfordda tədrisin aparıldığına dair dəlillər.
- 1099: Səlibçilərin Qüdsü ələ keçirməsi.
- 1122: Vorms konkordatı.
- 1144: Sen-Denidə xor hissəsinin tamamlanması.
- 1167: Oksfordun tarixçəsinə görə, II Henrix (II. Henry) ingilis tələbələrin Parisdə təhsil almasını qadağan edir.
- 1204: Konstantinopolun qarət edilməsi və Latın imperiyasının qurulması.
- 1215: Conun Rannimiddə Magna Cartanı möhürləyərək verməsi.
- 1231: Oksford magistrlərinin universitas kimi tanınması.
- 1261: Bizanslıların Konstantinopolu geri alması.
- 1291: Əkkanın süqutu.
- Təxminən 1300: Yüksək orta əsrlərin qəbul olunmuş sonu.
Bələdçi kitablarda rast gəlməyəcəyiniz təfərrüatlar
Kənd təsərrüfatına sərmayə qoyuluşu mülkün maliyyə vəziyyətini ciddi dəyişə bilirdi. 1236–1240-cı illərdə Uolter de Burqo (Walter de Burgo) İngiltərədə krala məxsus təxminən 40 malikanəyə qoyulan sərmayəni orta əsrlər üzrə orta göstəricinin dörd-beş mislinə çatdırdı. Bu mülklərin xalis dəyəri dörd il ərzində 70 faiz artdı.
Magna Carta əvvəlcə bu gün tanıdığımız adı daşımırdı. 1215-ci ildə o, Rannimid xartiyası (Runnymede Şartı) kimi tanınırdı. Magna Carta adı 1217-ci ildə onu Meşə xartiyasından (Orman Şartı) fərqləndirmək üçün işlədilməyə başladı.
Kral siyasəti universitetlərin inkişafının istiqamətini dəyişə bilirdi. Oksfordun rəsmi tarixçəsinə görə, II Henrixin 1167-ci ildə ingilis tələbələrin Paris Universitetində (Paris Üniversitesi) təhsil almasını qadağan etməsi Oksfordda tədrisin sürətli inkişafına töhfə verdi.
İlahiyyat üzrə yüksək səviyyəli təhsil müəyyən bir əsəri tədris etməyi də əhatə edirdi. İlahiyyat doktorluğuna hazırlaşan tələbələr Peter Lombardın (Petrus Lombardus) dörd kitabdan ibarət “Sentensiyalar” (Sententiae) əsəri haqqında bir və ya iki il mühazirə oxumalı və şərhlər verməli idilər. Bu əsəri şərh etməyi öyrənmək onların elmi dərəcəyə hazırlığının bir hissəsi idi.
Tez-tez verilən suallar
Yüksək orta əsrlər hansı illəri əhatə edir?
Qəbul olunmuş dövrləşdirməyə görə, bu dövr Erkən və Son orta əsrlər arasında, təxminən 1000–1300-cü illəri əhatə edir. Bu ad xüsusən Qərbi Avropaya aiddir.
Əkinçilik orta əsr şəhərlərinə necə təsir edirdi?
Kənd təsərrüfatı istehsalının artması xüsusən 1000-ci ildən sonra şəhərlərin və bazarların genişlənməsini təmin edirdi. Təxminən 1300-cü ildə İngiltərənin kənd təsərrüfatı beş-altı milyon insanı ərzaqla təmin edirdi.
Orta əsr universitetlərinin dəqiq yaranma tarixləri var idimi?
Həmişə yox. Bolonya Universiteti 1088-ci ili ənənəvi başlanğıc tarixi kimi qəbul edir. Oksfordda 1096-cı ildə tədrisin aparıldığına dair dəlillər var, amma universitetin dəqiq yaranma tarixi məlum deyil.
Səlib yürüşləri xristianlarla müsəlmanlar arasında ticarəti dayandırdımı?
Müharibə dövründə də ticarət davam edirdi. İbn Cübeyrin 1183–1185-ci illərdəki səfəri haqqında qeydlərində müsəlman tacirlərin frankların ərazisindən keçdiyi, xristian tacirlərin isə müsəlman torpaqlarında ticarət etdiyi göstərilir.
Mənbələr
- Wikipedia — Yüksək orta əsrlər tr.wikipedia.org
- Swansea Universiteti — Mərkəzi orta əsrlərdə Qərbi Avropada müharibə swansea.ac.uk
- Oxford Tədqiqat Arxivi — Orta əsr İngiltərəsinin ərzaqla təminatı: uzun “kənd təsərrüfatı inqilabı”, 700–1300 ora.ox.ac.uk
- Avropa Arxeologiya Jurnalı — Orta əsr “kənd təsərrüfatı inqilabı”na kompleks bioarxeoloji yanaşma cambridge.org
- İqtisadi Tarix Jurnalı — Kənd təsərrüfatına sərmayə qoyuluşu və kral domeninə daxil olan malikanələrin idarə olunması, 1236–1240 cambridge.org
- Theodore Evergates — Champagne qraflığında aristokratiya, 1100–1300 jstor.org
- Yeni Cambridge Orta Əsrlər Tarixi, 5-ci cild — Kitabın təsviri və şəhər cəmiyyəti cambridge.org
- Victoria Universiteti — 1000–1300-cü illər hcmc.uvic.ca
- Yale Hüquq Məktəbi, Avalon Layihəsi — Vorms konkordatı avalon.law.yale.edu
- Magna Carta Layihəsi — Giriş: Magna Carta 1215 magnacarta.cmp.uea.ac.uk
- Bologna Universiteti — Tariximiz unibo.it
- Oxford Universiteti — Tariximiz ox.ac.uk
- Stanford Fəlsəfə Ensiklopediyası — Orta əsr fəlsəfəsi plato.stanford.edu
- Stanford Universiteti — Orta əsr sxolastik ilahiyyatı bartholomew.stanford.edu
- Metropolitan İncəsənət Muzeyi — Səlib yürüşləri (1095–1291) metmuseum.org
FAQ
Yüksək orta əsrlər hansı illəri əhatə edir?
Qəbul olunmuş dövrləşdirməyə görə, Yüksək orta əsrlər Erkən və Son orta əsrlər arasında, təxminən 1000–1300-cü illəri əhatə edir. Bu dövrləşdirmə xüsusən Qərbi Avropaya aiddir.
Əkinçilik orta əsr şəhərlərinə necə təsir edirdi?
Kənd təsərrüfatı istehsalının artması xüsusən 1000-ci ildən sonra şəhərlərin və bazarların genişlənməsini təmin edirdi. Təxminən 1300-cü ildə İngiltərənin kənd təsərrüfatı beş-altı milyon insanı ərzaqla təmin edirdi.
Orta əsr universitetlərinin dəqiq yaranma tarixləri var idimi?
Həmişə yox. Bolonya Universiteti ənənəvi olaraq başlanğıcını 1088-ci ilə aid edir. Oksfordda isə 1096-cı ildə tədrisin aparıldığına dair dəlillər var, amma universitetin dəqiq yaranma tarixi məlum deyil.
Səlib yürüşləri xristianlarla müsəlmanlar arasında ticarəti dayandırdımı?
Müharibələrə baxmayaraq, ticarət davam edirdi. İbn Cübeyr 1183–1185-ci illərdəki səfərini təsvir edərkən müsəlman tacirlərin frankların ərazisindən keçdiyini, xristian tacirlərin isə müsəlman torpaqlarında ticarət etdiyini qeyd etmişdi.
Image: Zemplín Museum in Michalovce – Archaeological permanent exhibition – High Middle Ages exhibit 07.jpg — ZemplinTemplar, CC BY-SA 4.0
