Vestminsterin Roma sarkofaqında kim dəfn olunub?

Vestminsterin Roma sarkofaqında kim dəfn olunub?

Vestminster abbatlığındakı (Westminster Manastırı) Roma sarkofaqının üzərində Valerius Amandinusun adı var. Bu varlı kişi eramızın təxminən 300–400-cü illərində Londonda (Londra) yaşayıb. Lakin içəridəki kişi skeleti orta əsrlərə aiddir. Radiokarbon analizi qalıqları eramızın 987–1052-ci illərinə aid edib. Warwick Rodwell bu sonrakı dəfn üçün ən güclü namizədin Vestminster abbatı Ælfwig olduğunu düşünür. Dəfn olunanın kimliyi hələ də qeyri-müəyyəndir.

Siz yalnız yazını əsas götürsəniz, sarkofaqın Roma dövründəki sahibinə gəlib çıxarsınız. Sümüklərin izini izləsəniz, orta əsrlərdə yaşamış bir kişi ilə qarşılaşarsınız. Qapaqdakı latın xaçı daha bir ipucudur. O, X və ya XI əsrə aiddir. Xaç Roma məzarının ilkin ithafından xeyli sonra yenidən istifadə edildiyini göstərir.

Rodwellin Vestminster abbatlığının Roma sarkofaqı və onun sonrakı həyatı adlı araşdırması 20 oktyabr 2026-cı ildə *Britaniya Arxeologiya Assosiasiyasının Jurnalı*nda onlayn yayımlanıb. Araşdırma sarkofaqın və skeletin 2016-cı ildə aparılmış ətraflı müayinəsinə əsaslanır. Nəticələr daş tabut, onun dəyişdirilmiş qapağı və içərisində sonradan dəfn olunmuş şəxs arasındakı əlaqəni göstərir.

Roma dövrünə aid yazı sizə nə deyir?

Əhəngdaşı sarkofaqın üzərində Valerius Amandinusa ithaf edilmiş yazı var. O, eramızın təxminən 300–400-cü illərində Londonda yaşayıb. Bu ithaf qədim tabutla adı məlum olan bir şəxs arasında əlaqə yaradır. Amma içəridən tapılan orta əsr skeletinin kimə aid olduğunu göstərmir.

Sarkofaq bütöv bir əhəngdaşı blokundan yonulub. Uzunluğu təxminən iki metrdir. Divarlarının orta qalınlığı on santimetrdir. Bu ölçülər onun iri və ağır daş əşya olduğunu göstərir. Sonralar Vestminster abbatlığında yerinin dəyişdirilməsi onu daşımağın nə qədər çətin olduğunu üzə çıxaracaqdı.

Vestminster abbatlığı Londonun Vestminster rayonunda yerləşir. Rəsmi adı Vestminsterdə Müqəddəs Pyotr Kollegial Kilsəsidir (Westminster’daki Aziz Petrus Kolej Kilisesi). Bu, Anqlikan kilsəsidir. İndiki kilsənin tikintisi 1245-ci ildə III Henrinin (III. Henry) əmri ilə başlayıb. Deməli, həm Roma sarkofaqı, həm də içindəki orta əsr insanı bu tikintinin başlanmasından əvvəlki dövrə aiddir.

Roma məzarı necə orta əsr dəfninə çevrildi?

Qapaqdakı latın xaçı X və ya XI əsrə aiddir. Şotlandiya Universitetlərinin Ətraf Mühit Araşdırmaları Mərkəzində (İskoç Üniversiteleri Çevre Araştırma Merkezi) yoxlanılan sümük nümunəsinin radiokarbon analizi eramızın 987–1052-ci illəri aralığını göstərib. Beləliklə, qapaqdakı orta əsr işarəsi ilə kişinin qalıqları bir-birinə uyğun dövrlərə düşür. Bu iki nəticə Roma dövrünə aid dəfn tabutunun yenidən istifadə edildiyi qənaətini dəstəkləyir.

Rodwellə görə, qiymətli daş sarkofaq və üzərindəki iri xaç yüksək mövqeli din xadiminə işarə edir. O, burada Vestminster abbatlarından birinin dəfn olunduğunu irəli sürür. Bu fikir dəfnin xüsusiyyətlərinin şərhinə əsaslanır. Xaç və daş tabut öz-özlüyündə dəfn olunanın adını müəyyənləşdirmir.

Bunu gündəlik həyatınızla da əlaqələndirə bilərsiniz: siz də qiymətli bir əşyadan ilk sahibindən çox sonra istifadə etməyə davam edə bilərsiniz. Rodwell qədim tabutun orta əsrlərdə istifadəsini daha konkret şəraitlə izah edir. Onun sözlərinə görə, son anqlosaks dövründə daş tabut istehsalı dayanmışdı. Buna görə əvvəllər istifadə olunmuş Roma sarkofaqını əldə etmək nüfuz qazandıran bir alış ola bilərdi.

Araşdırmada iştirak etməyən Vinçester Universitetinin (Winchester Üniversitesi) arxeoloqu Simon Roffey orta əsr xristianlarının bütpərəst məzarlarından niyə yenidən istifadə etdiklərinin daha dərindən araşdırılmasını istəyir. Onun ehtiyatlı yanaşması bu seçimin səbəblərinə aiddir. Vestminsterdəki dəlillər Roma tabutunun və içəridə qalmış insanın fərqli dövrlərə aid olduğunu müəyyənləşdirir. Tabutun niyə seçildiyini isə şərh etmək lazımdır.

Niyə əsas namizəd abbat Ælfwigdir?

Ælfwig 993-cü ildən təxminən 1020-ci ildə ölümünədək Vestminster abbatı olub. Onun ölüm tarixi radiokarbon analizinin göstərdiyi eramızın 987–1052-ci illəri aralığına düşür. Tarixlərin uyğunluğu onu yenidən istifadə edilmiş sarkofaqda dəfn olunmuş mümkün şəxsə çevirir. Rodwell onu digər namizəddən üstün tutur.

Rodwellin seçimi həm də Ælfwigin Vestminsterlə daha əvvəlki əlaqəsinə əsaslanır. Ælfwig abbat olmamışdan əvvəl burada rahib olub. Rodwell bu keçmişi onu xələfindən üstün tutmaq üçün səbəb sayır. Beləcə, ölüm tarixi ilə sümüklərin tarixinin uyğunluğuna bioqrafik əsas da əlavə olunur.

Ælfwigin xələfi Wulnoth digər mümkün namizəd olaraq qalır. O, 1049-cu ildə vəfat edib. Bu tarix də radiokarbon analizinin göstərdiyi aralığa düşür. Rodwell hər iki kişinin doğum tarixinin məlum olmadığını qeyd edir. Hər ikisi skelet üçün hesablanan ölüm yaşına uyğun gələ bilər. Siz burada üstün tutulan namizədlə təsdiqlənmiş kimliyi ayıra bilərsiniz: Ælfwigə üstünlük verilir, amma Wulnoth ehtimalı da qalır.

Skelet nəyi üzə çıxardı?

Pre-Construct Archaeology şirkətinin insan sümükləri üzrə mütəxəssisi James Young Langthorne qalıqların 35–49 yaşlarında vəfat etmiş kişiyə aid olduğunu müəyyənləşdirib. O, kişinin boyunu təxminən 1.75 metr hesablayıb. CNN-in araşdırma haqqında xəbərinə görə, skeletin təxminən 90 faizi qorunub qalıb.

Bu nəticələr XIX əsrdəki qiymətləndirmədən fərqlənir. Əvvəlki müayinə dəfn olunanın yaşının 30-dan çox olmadığını, boyunun isə təxminən 1.70 metr olduğunu göstərmişdi. Beləliklə, müasir qiymətləndirmə həm təxmini ölüm yaşını, həm də boyu dəyişib. Əvvəlki təsviri Langthorneun nəticələri ilə bir-birinin əvəzinə işlətmək olmaz.

Sümüklərdə sağalmış sınıqlar, osteoartrit və podaqra əlamətləri aşkar edilib. Ölümü izah edən ciddi xəstəlik və ya zədə dəlili tapılmayıb. Skelet zədələrin və oynaq xəstəliyinin izlərini saxlayır. Lakin bu müşahidələr kişinin niyə öldüyünü müəyyənləşdirmir.

Xronologiya

• Eramızın təxminən 300–400-cü illəri: Roma sarkofaqındakı ithaf yazısında adı çəkilən Valerius Amandinus Londonda yaşayır.
• Eramızın 987–1052-ci illəri: Radiokarbon analizi kişi skeletini bu tarix aralığına aid edir.
• 993–təxminən 1020: Ælfwig ölümünədək Vestminster abbatı vəzifəsini tutur.
• 1049: Ælfwigin xələfi və sarkofaqda dəfn olunduğu irəli sürülən digər namizəd Wulnoth vəfat edir.
• 1245: III Henrinin əmri ilə indiki Vestminster abbatlığı kilsəsinin tikintisi başlayır.
• 1820: Fəhlələr sarkofaqı tapır, qapağını sındırır və onu yenidən basdırırlar.
• 1869: Sarkofaq North Green ərazisində rəsmi qazıntı ilə üzə çıxarılır. Zədələnmiş qapaq həmin il təmir edilir.
• 2016: Konservasiya işləri sarkofaqın və skeletin ətraflı müayinəsinə imkan verir.
• 20 oktyabr 2026: Rodwellin araşdırması onlayn yayımlanır.

Sarkofaq yenidən necə tapıldı?

Sarkofaqı ilk dəfə 1820-ci ildə fəhlələr tapıblar. Sonra içindəkilər ətraflı sənədləşdirilmədən yenidən basdırılıb. Bu ilk açılış daş tabutun içində həmin vaxt nələrin olduğuna dair natamam qeydlər qoyub.

Rəsmi qazıntı 1869-cu ildə Vestminster abbatlığının North Green ərazisində aparılıb. Daha sonra sarkofaq Şərq qalereyasına (Doğu Revakı) köçürülüb. Sonralar isə şimal-qərb qülləsinin dibinə aparılıb. Bu yerdəyişmələr əşyanın qazıntıdan sonrakı tarixinin bir hissəsidir. Onun daha qədim tarixində isə Roma məzarından orta əsr dəfn yerinə çevrilməsi dayanır.

2016-cı il araşdırmasına qədər skeletin itdiyi düşünülürdü. Konservasiya emalatxanasında sarkofaq açıldıqda qalıqların hələ də içəridə olduğu üzə çıxıb. Skelet, demək olar ki, tam idi. Onun qorunması yaşın, boyun və sümüklərdəki xəstəlik əlamətlərinin qiymətləndirilməsi də daxil olmaqla ətraflı müayinəni mümkün edib.

Bələdçi kitablarda tapa bilməyəcəyiniz təfərrüatlar

1820-ci ildə vurulan zərər böyük idi: fəhlələr qapağı altı hissəyə bölmüşdülər. Təmir işləri 1869-cu ildə aparılıb. Beləliklə, qapaq iki çox fərqli müdaxilənin izlərini daşıyır. Latın xaçı orta əsrlərdə təkrar istifadəni göstərir. Təmir edilmiş sınıqlar isə onun yenidən tapılması tarixinə aiddir.

Sarkofaqın ağırlığına görə onu şimal-qərb qülləsinin dibinə köçürmək 36 saatdan çox çəkib. Siz bu işi gözünüzdə canlandıranda onun necə hazırlandığını xatırlayın. Tabut bütöv bir əhəngdaşı blokundan yonulub. Uzunluğu təxminən iki metrdir və qalın daş divarları var.

2016-cı ildə sarkofaqın dibində düzbucaqlı ağ əhəng çöküntüsü tapılıb. Bu, tamamilə çürümüş taxta tabutun izi kimi şərh edilib. Həmin təfərrüat dəfn quruluşuna daha bir ünsür əlavə edir: görünür, daş tabutun içərisinə taxta tabut yerləşdirilibmiş.

Skeletin itdiyi barədə təsəvvür də yanlış çıxıb. Emalatxanada sarkofaq açılanda içəridə demək olar ki, tam qalıqlar qorunurdu. Əvvəlki təsəvvürlə həqiqi məzmun arasındakı fərq 2016-cı il müayinəsinin əhəmiyyətini anlamağa kömək edir. Sümükləri birbaşa qiymətləndirmək mümkün idi.

Sarkofaqı harada görə bilərsiniz?

Sarkofaq Vestminster abbatlığında Kraliçanın Almaz Yubileyi Qalereyalarının (Kraliçe’nin Elmas Jübile Galerileri) daimi ekspozisiyasındadır. Siz onu görəndə ayrı-ayrı tarixləri nəzərə alın. Yazı Roma dövründəki ithafa aiddir. Xaç orta əsrlərdə yenidən istifadəni göstərir. Skelet isə eramızın 987–1052-ci illərinə aid edilib.

Bu fərqlər əşyanı anlamağı asanlaşdırır. Valerius Amandinus Roma tabutunun üzərində adı yazılan şəxsdir. Ælfwig və Wulnoth isə orada orta əsrlərdə dəfn edilmiş şəxs üçün irəli sürülən adlardır. Qorunub qalmış dəlillər təkrar istifadəni və orta əsr dəfnini dəstəkləyir. Rodwellin üstün tutduğu kimlik isə nəzəriyyə olaraq qalır.

Tez-tez verilən suallar

Skelet Roma dövrünə aid idi?

Radiokarbon analizinə görə, qorunub qalmış skelet eramızın 987–1052-ci illərinə aiddir. Sarkofaq isə Roma dövrünə aiddir. Onun üzərində eramızın təxminən 300–400-cü illərində Londonda yaşamış Valerius Amandinusla bağlı ithaf yazısı var. Qalıqlar və onların yerləşdiyi tabut fərqli dövrlərə aiddir.

Skeletin Ælfwigə aid olduğu qəti təsdiqlənib?

Xeyr. Rodwell təxminən 1020-ci ildə vəfat etmiş Ælfwigə üstünlük verir. 1049-cu ildə vəfat etmiş Wulnoth da radiokarbon analizinin tarix aralığına uyğun gəlir. Doğum tarixləri məlum olmadığı üçün hər ikisi hesablanan ölüm yaşına uyğun gələ bilər.

Kişi vəfat edəndə neçə yaşında olub?

Langthorne kişinin 35–49 yaşlarında vəfat etdiyini hesablayıb. Təxmini boyu 1.75 metr olub. Bu nəticələr yaşının 30-dan çox olmadığını və boyunun təxminən 1.70 metr olduğunu bildirən əvvəlki qiymətləndirməni əvəz edib.

Məzarın yenidən istifadə edildiyini nə göstərir?

Qapağın üzərində X və ya XI əsrə aid latın xaçı var. Skeletin radiokarbon analizi eramızın 987–1052-ci illəri aralığını göstərib. Hər ikisi Roma sarkofaqından və onun ithaf yazısından xeyli sonrakı dövrə aiddir.

Mənbələr

1. Vestminster abbatlığı — Abbatlığın Roma sarkofaqının sirri açıldı westminster-abbey.org
2. Warwick Rodwell, Britaniya Arxeologiya Assosiasiyasının Jurnalı — Vestminster abbatlığının Roma sarkofaqı və onun sonrakı həyatı doi.org
3. Taylor & Francis — Vestminster abbatlığında Roma sarkofaqında tapılmış sirli skeletin kimliyi nəhayət müəyyənləşə bilər newsroom.taylorandfrancisgroup.com
4. CNN / Local News 8 — Vestminster abbatlığında Roma sarkofaqında tapılmış sirli skeletin kimliyi nəhayət müəyyənləşə bilər localnews8.com
5. Vikipediya — Vestminster abbatlığı en.wikipedia.org

FAQ

Image: Stone coffin – Roman.jpg — maggie jones., Public domain