Vaytangi müqaviləsi 1840: niyə hələ də mübahisəlidir?

Vaytangi müqaviləsinin imzalanması 6 fevral 1840-cı ildə başladı. Sənəd Yeni Zelandiyanın təməl sənədinə çevrildi. Bununla belə, onun ingilis və maori dillərindəki mətnləri siyasi hakimiyyəti fərqli ifadə edirdi. İngilis mətni suverenliyin Britaniya tacına keçməsini nəzərdə tuturdu. Maori mətnində isə idarəetmə mənası daşıyan söz işlədilmiş, həmçinin başçıların tam hakimiyyəti vəd olunmuşdu.

Siz razılaşmanın niyə hələ də mübahisə doğurduğunu anlamaq istəyirsinizsə, əvvəlcə bu fərqə diqqət yetirin. İmza atanların demək olar ki, hamısı maori mətnini imzalamışdı. Sonrakı torpaq müsadirələri, müqavilə pozuntularının araşdırılması və hüquqi prinsiplər ətrafındakı mübahisələr bu vədlərin mənasını davamlı ictimai müzakirə mövzusuna çevirdi.

Vaytangi müqaviləsi nə vaxt və harada imzalanıb?

İmzalanma Adalar körfəzinin sahilindəki Vaytangidə başladı. Bura Yeni Zelandiyanın Şimal adasının Nortlend bölgəsində yerləşir. Hōne Heke 6 fevral 1840-cı ildə burada imza atan ilk maori başçısı oldu. Həmin gün təxminən 40 başçı müqaviləni imzaladı.

Razılaşma 1839-cu ildə verilmiş təlimatlardan sonra hazırlandı. Britaniya hökuməti William Hobsona Yeni Zelandiya üzərində suverenlik barədə danışıqlar aparmağı və Britaniya koloniyası yaratmağı tapşırmışdı. Missioner Henry Williams və oğlu Edward 4 fevral 1840-cı il gecəsi ingilis dilindəki layihəni maori dilinə çevirdilər.

Ölkənin müxtəlif yerlərində imzaların toplanması davam etdi. Sentyabra qədər daha təxminən 500 başçı müqaviləyə qoşuldu. Buna görə siz 6 fevral tarixini imzalanma prosesinin başlanğıcı kimi qəbul etməlisiniz.

Vaytangi müqaviləsinin maddələrində nə deyilir?

Müqavilə üç maddədən ibarətdir. İngilis mətninin birinci maddəsi suverenliyin kraliçaya ötürülməsini nəzərdə tuturdu. Maori mətninin birinci maddəsində isə idarəetmə mənasını verən kāwanatanga sözü işlədilmişdi. Başçıların hansı səlahiyyətləri verməyə razılaşdıqları barədə mübahisənin mərkəzində bu ifadələr dayanır.

İkinci maddə də mətnlərdə fərqlənir. İngilis versiyası torpaqlar, meşələr və balıqçılıq sahələri üzərində mülkiyyət hüququna təminat verirdi. Maori versiyası isə torpaqlar, kəndlər və taonga üzərində tino rangatiratanga, yəni başçıların tam hakimiyyətini vəd edirdi. Mülkiyyətə təminat verilməsi ilə başçıların hakimiyyətinin vəd olunması nəzarət baxımından fərqli nəticələr doğurur.

Torpaq alqı-satqısı ikinci maddədə daha bir fikir ayrılığı yaratdı. İngilis mətni maori torpaqlarını almaq üçün müstəsna hüququ Britaniya tacına verirdi. Bəzi maorilər və britaniyalılar bunu satın almaq üçün ilk imkan kimi başa düşürdülər. Yeganə alıcı olmaqla alışda üstünlük hüququna malik olmaq fərqli şərtlərdir.

Üçüncü maddə maorilərə kraliçanın himayəsini və Britaniya təbəələrinin hüquqlarını vəd edirdi. Bu vəd idarəetmə, başçıların hakimiyyəti və mülkiyyət barədə müddəalarla birlikdə nəzərə alınmalıdır. Hər üç maddəni oxuduqda aydın olur ki, müqaviləni yalnız suverenlik müddəası əsasında anlamaq mümkün deyil.

Alqı-satqı mübahisəsini gündəlik həyatdan bir nümunə ilə izah etmək olar. Siz kiməsə əmlakınızı almaq üçün ilk fürsəti verə bilərsiniz. Ancaq əmlakınızı yalnız həmin şəxsin ala biləcəyinə razılaşmaq başqa şərtdir. İkinci maddə məhz bu üstünlük hüququ ilə müstəsna hüquq arasındakı fərqi ortaya çıxardı.

Vaytangi müqaviləsi Yeni Zelandiyada niyə hələ də mübahisəlidir?

Hobson 21 may 1840-cı ildə Yeni Zelandiya üzərində Britaniya suverenliyini elan etdi. Başqa yerlərdə isə hələ də imzalar toplanırdı. Britaniyanın Müstəmləkələr İdarəsi sonradan bildirdi ki, müqavilə başçıları onu imzalamamış maori icmalarına da şamil ediləcək.

Torpaq itkisi müqavilədəki təminatları əməli məsələyə çevirdi. 3 dekabr 1863-cü ildə qəbul olunmuş Yeni Zelandiyada Məskunlaşma haqqında Qanun kraliçanın hakimiyyətinə qarşı üsyan etmiş sayılan maori icmalarının torpaqlarını müsadirə etməyə icazə verirdi. Hökuməti dəstəkləyən və ya bitərəf qalan maorilər də torpaqlarını itirdilər.

Sonrakı araşdırmalardan biri müəyyən başçıların 1840-cı ilin fevralında nəyə razılaşdıqlarını yoxladı. Vaytangi Tribunalının 14 noyabr 2014-cü il tarixli Te Paparahi o Te Raki hesabatı belə nəticəyə gəldi: Vaytangi, Waimate və Mangunguda imza atan başçılar öz xalqları və torpaqları üçün qanun qəbul etmək səlahiyyətlərindən imtina etməmişdilər.

Hesabat ayrıca bir məsələni açıq şəkildə cavabsız saxladı: Britaniya tacı bu gün həyata keçirdiyi suverenliyi nə vaxt və ya necə əldə edib? Nəticə fevralda imza atan həmin başçıların bağladığı razılaşmaya aid idi. Siz bu çərçivəni nəzərə alsanız, nəticənin həm əhəmiyyətini, həm də hüdudlarını daha aydın anlaya bilərsiniz.

1975-ci il Vaytangi Müqaviləsi haqqında Qanun nəyi dəyişdi?

10 oktyabr 1975-ci il tarixli Vaytangi Müqaviləsi haqqında Qanun Vaytangi Tribunalını təsis etdi. Məqsəd maorilərin müqavilə pozuntuları barədə şikayətlərini araşdırmaq idi. Əvvəlcə Tribunal hökumətin həmin dövrdəki fəaliyyətinə aid şikayətlərə baxa bilirdi.

1985-ci ildə edilən dəyişiklik bu səlahiyyəti genişləndirdi. Tribunal 1840-cı ildən etibarən baş vermiş tarixi pozuntuları da araşdıra bildi. Beləliklə, əvvəlki dövrlərdəki əməllər də onun araşdırma dairəsinə daxil oldu. Bu fərq əhəmiyyətlidir, çünki müqavilənin tarixində 1863-cü ildə qanunla icazə verilmiş torpaq müsadirələri də var.

Müqavilənin konstitusiya baxımından mövqeyi ilə onun məhkəmədə tətbiq oluna bilməsi də fərqli məsələlərdir. Yeni Zelandiya Ədliyyə Nazirliyinə görə, müqavilə konstitusiya sənədi sayılır. Ondan irəli gələn hüquqlar yalnız qanunvericilikdə müqaviləyə açıq istinad olduqda məhkəmədə müdafiə edilə bilər.

Vaytangi müqaviləsinin prinsipləri hansılardır?

Vaytangi Tribunalı müqavilə prinsiplərini bütün iddialar üçün dəyişməz bir siyahı kimi müəyyən etmir. Hər kollegiya baxdığı mübahisəyə hansı prinsiplərin tətbiq olunduğunu müəyyənləşdirir. Buna görə prinsipləri nəzərdən keçirərkən araşdırılan konkret məsələyə diqqət yetirmək lazımdır.

Bu yanaşma Müqavilə Prinsipləri haqqında Qanun Layihəsinin əsasındakı təklifdən fərqlənir. Layihə prinsipləri qanunla müəyyənləşdirməyi nəzərdə tuturdu. Beləliklə, maddələrin ifadələri barədə köhnə fikir ayrılığı ilə yanaşı, müqavilə öhdəliklərinin qanunda necə ifadə olunması da müzakirə edilirdi.

Vaytangi müqaviləsinin prinsipləri səhiyyədə necə tətbiq olunur?

Səhiyyə Nazirliyinin müqavilə üzrə çərçivəsi 2019-cu il Hauora hesabatına əsaslanır. Burada beş prinsip müəyyənləşdirilir: maorilərin öz müqəddəratını təyin etməsi, sağlamlıq nəticələrində bərabərlik, fəal müdafiə, seçim imkanları və tərəfdaşlıq. Bu prinsiplər müqaviləni səhiyyənin təşkili ilə birbaşa əlaqələndirir.

Tərəfdaşlıq maorilərin Britaniya tacı ilə birlikdə səhiyyə xidmətlərinin idarə olunmasında, planlaşdırılmasında, göstərilməsində və izlənməsində iştirakını nəzərdə tutur. Seçim imkanları prinsipi maori yanaşmalarına əsaslanan kaupapa Māori xidmətləri üçün yetərli resursların ayrılmasını tələb edir. Bu prinsip bütün səhiyyə xidmətlərinin mədəni xüsusiyyətlərə uyğun göstərilməsini də tələb edir. Bu müddəalar sizə 1840-cı ildə imzalanmış razılaşma ilə xidmətlər barədə bugünkü qərarlar arasındakı əlaqəni konkret göstərir.

Vaytangi müqaviləsi barədə qanun layihəsinin aqibəti necə oldu?

Müqavilə Prinsipləri haqqında Qanun Layihəsi 7 noyabr 2024-cü ildə təqdim edildi. ACT Partiyasının siyasətinə əsaslanan layihə müqavilə prinsiplərini qanunla müəyyənləşdirməyi hədəfləyirdi. David Seymour təklifi müdafiə edərkən hər kəsin eyni hüquq və öhdəliklərə malik olmalı olduğunu irəli sürürdü.

Əleyhdarlar bildirirdilər ki, maorilərin hüquqları Britaniya tacı ilə bağlanmış razılaşmadan yaranıb və irqi imtiyaz kimi qiymətləndirilməməlidir. Parlament 10 aprel 2025-ci ildə ikinci oxunuşda layihəni rədd etdi. 112 deputat əleyhinə, 11 deputat lehinə səs verdi.

Vaytangi Müqaviləsi Tarixi Ərazisi nədir?

Lord Bledisloe və xanımı 1932-ci ildə Vaytangi mülkünü Yeni Zelandiya xalqına bağışladılar. Ərazinin 4.8 hektarlıq tarixi nüvəsinə Müqavilə Evi, Te Whare Rūnanga və tarixi bayraq dirəyi daxildir. Bu məkanlar razılaşmanın siyasi tarixini günümüzədək qorunmuş tarixi mühitlə bağlayır.

Tarixi ərazi 30 mart 2007-ci ildə UNESCO-nun Ümumdünya İrsinin İlkin Siyahısına təqdim edildi. Te Whare Rūnanga 6 fevral 1940-cı ildə, müqavilənin yüzilliyində açıldı. Bu toplantı evi Yeni Zelandiyanın müxtəlif maori icmalarına məxsus oyma üslublarını bir araya gətirir.

Hadisələrin xronologiyası

• 1839: Britaniya Hobsona suverenlik barədə danışıqlar aparmağı və koloniya yaratmağı tapşırdı.
• 4 fevral 1840: Henry və Edward Williams layihəni bir gecədə tərcümə etdilər.
• 6 fevral 1840: Vaytangidə imzalanma başladı.
• Sentyabr 1840: Vaytangidəki ilk imzalanmadan sonra daha təxminən 500 başçı imza atmışdı.
• 3 dekabr 1863: Yeni Zelandiyada Məskunlaşma haqqında Qanun torpaqların müsadirəsinə icazə verdi.
• 10 oktyabr 1975: Vaytangi Müqaviləsi haqqında Qanun Tribunalı təsis etdi.
• 1985: Tribunal 1840-cı ildən etibarən baş vermiş pozuntuları araşdırmaq səlahiyyəti aldı.
• 14 noyabr 2014: Tribunal fevralda imza atan başçıların öz hakimiyyətlərini saxlamaları barədə nəticəsini açıqladı.
• 7 noyabr 2024: Müqavilə Prinsipləri haqqında Qanun Layihəsi parlamentə təqdim edildi.
• 10 aprel 2025: Parlament ikinci oxunuşda layihəni rədd etdi.

Bələdçi kitablarında rast gəlməyəcəyiniz təfərrüatlar

Günümüzədək qorunmuş müqavilə doqquz sənəddən ibarət toplusudur. Onlardan yeddisi kağız, ikisi perqament üzərindədir. Bu fiziki quruluş imzalanmanın Vaytangidəki ilk toplantı ilə məhdudlaşmadığını göstərir.

1841-ci ildə arxiv əməkdaşı George Eliott müqavilə sənədlərini və koloniyanın möhürünü Oklenddə yanan hökumət idarələrindən xilas etdi. İmzalanmanın başlanmasından cəmi bir il sonra razılaşmanın qorunub qalması bu xilasetmədən asılı oldu.

Thomas Morland Hocken 1908-ci ildə müqaviləni hökumət binasının zirzəmisində tapdı. Sənəd zədələnmişdi. Zədələri, ehtimal ki, siçovullar törətmişdi. Çatışmayan hissələr 1913-cü ildə, 1877-ci ildə hazırlanmış faksimile surətlərindən istifadə olunaraq bərpa edildi.

Tez-tez verilən suallar

Müqavilənin hamısı 6 fevral 1840-cı ildə imzalanıbmı?

Xeyr. Həmin gün Vaytangidə təxminən 40 başçı imza atdı. Sentyabra qədər daha təxminən 500 başçı imzaladı. İmza atanların demək olar ki, hamısı maori mətnini imzalamışdı.

2014-cü il hesabatı Britaniya tacının suverenliyi nə vaxt əldə etdiyini müəyyənləşdirdimi?

Xeyr. Te Paparahi o Te Raki hesabatı bu məsələni açıq şəkildə cavabsız saxladı. Hesabat müəyyən etdi ki, 1840-cı ilin fevralında Vaytangi, Waimate və Mangunguda imza atan başçılar öz xalqları və torpaqları üçün qanun qəbul etmək səlahiyyətlərini saxlamışdılar.

Müqavilə prinsipləri həmişə eynidirmi?

Vaytangi Tribunalı hər iddia üçün vahid və dəyişməz siyahıdan istifadə etmir. Onun kollegiyaları hər mübahisəyə aid prinsipləri müəyyənləşdirir. Səhiyyə Nazirliyinin çərçivəsində isə səhiyyə üçün beş prinsip göstərilir.

Mənbələr

1. Türkcə Vikipediya — Vaytangi müqaviləsi tr.wikipedia.org
2. UNESCO — Vaytangi Müqaviləsi Tarixi Ərazisinin tarixi kompleksi whc.unesco.org
3. Yeni Zelandiya Arxivləri — Müqavilənin xronologiyası archives.govt.nz
4. Yeni Zelandiya Tarixi — Müqavilə haqqında qısa məlumat nzhistory.govt.nz
5. İngiliscə Vikipediya — Vaytangi müqaviləsi en.wikipedia.org
6. Yeni Zelandiya Arxivləri — Vaytangi müqaviləsi və onun bağlanması archives.govt.nz
7. Yeni Zelandiya Tarixi — Mətnlər arasındakı fərqlər nzhistory.govt.nz
8. Yeni Zelandiya Tarixi — Torpaqların müsadirəsi haqqında qanun qəbul edildi nzhistory.govt.nz
9. Yeni Zelandiya Tarixi — Vaytangi Tribunalı yaradıldı nzhistory.govt.nz
10. Vaytangi Tribunalı — Vaytangi Tribunalı waitangitribunal.govt.nz
11. Vaytangi Tribunalı — Tribunal və müqavilə waitangitribunal.govt.nz
12. Yeni Zelandiya Ədliyyə Nazirliyi — Te Tiriti o Waitangi justice.govt.nz
13. Vaytangi Tribunalı — Te Paparahi o Te Raki araşdırmasının 1-ci mərhələsi haqqında hesabat açıqlandı waitangitribunal.govt.nz
14. Yeni Zelandiya Səhiyyə Nazirliyi — Te Tiriti o Waitangi çərçivəsi health.govt.nz
15. Yeni Zelandiya Ədliyyə Nazirliyi — Müqavilə Prinsipləri haqqında Qanun Layihəsi justice.govt.nz
16. Associated Press — Yeni Zelandiya deputatları ölkənin təməl sənədi olan Vaytangi müqaviləsini yenidən müəyyənləşdirməyi təklif edən qanun layihəsini rədd etdilər apnews.com
17. Vaytangi Müqaviləsi Tarixi Ərazisi — Te Whare Rūnanga waitangi.org.nz

FAQ

Image: Te Tiriti o Waitangi – The Treaty of Waitangi, 1840 (25363620341).jpg — Archives New Zealand from New Zealand, CC BY-SA 2.0