Türkiyədə 1982-ci il konstitusiya referendumu: hərbi idarə

Türkiyədə 1982-ci il konstitusiya referendumu nəyi müəyyənləşdirdi?

Türkiyədə (Türkiye) 7 noyabr 1982-ci ildə, bazar günü ölkənin ikinci referendumu keçirildi. Seçicilər yeni konstitusiyanı etibarlı səslərin 91.37%-i ilə qəbul etdilər. Konstitusiyanın qəbulu Kənan Evrenə (Kenan Evren) yeddi illik prezidentlik də qazandırdı. Beləliklə, səsvermə həm konstitusiya məsələsini, həm də yeni qaydalar çərçivəsində prezidentin kim olacağını həll etdi.

Siz Türkiyənin hərbi idarədən yeni siyasi quruluşa keçidini araşdırırsınızsa, bu səsvermə əsas hadisələrdən biridir. Silahlı qüvvələr 12 sentyabr 1980-ci ildə hakimiyyəti ələ keçirmiş və parlamenti buraxmışdı. 1982-ci ildə qəbul edilən konstitusiya 1983-cü ildə keçirilən parlament seçkilərinin hüquqi çərçivəsini müəyyənləşdirdi.

Keçid prosesi referendum günü ilə bitmədi. Parlament 24 noyabr 1983-cü ildə toplandı. Onun Rəyasət Heyəti 6 dekabrda formalaşdı. Konstitusiyanın keçid müddəaları bu heyət yarananadək Milli Təhlükəsizlik Şurasının (Millî Güvenlik Konseyi) fəaliyyətini davam etdirməsini nəzərdə tuturdu. Həmin müddəalar şuraya bundan sonra da institusional rol verirdi.

Hərbi çevrilişdən sonra konstitusiyanı kim hazırladı?

Türkiyə Silahlı Qüvvələri (Türk Silahlı Kuvvetleri) 12 sentyabr 1980-ci ildə Kənan Evrenin rəhbərliyi ilə hakimiyyəti ələ keçirdi. Parlament buraxıldı. Sonradan konstitusiyanı hazırlamaq vəzifəsini daşıyan qurum mövcud parlamentin aradan qaldırılmasından sonra yarandı.

29 iyun 1981-ci il tarixli 2485 saylı qanun Müəssislər Məclisinin (Kurucu Meclis) strukturunu müəyyənləşdirdi. Bu qurum Milli Təhlükəsizlik Şurasından və Məşvərət Məclisindən (Danışma Meclisi) ibarət idi. Məşvərət Məclisinin 160 üzvünün hamısını Milli Təhlükəsizlik Şurası təyin etmişdi.

Orhan Aldıkaçtının rəhbərlik etdiyi 15 üzvlü Konstitusiya Komissiyası layihəni hazırladı. Komissiya mətni 30 iyul 1982-ci ildə Məşvərət Məclisinə təqdim etdi. Məclis 23 sentyabrda 193 maddə və 11 müvəqqəti maddədən ibarət variantı qəbul etdi.

Ardınca Milli Təhlükəsizlik Şurası 18 oktyabrda seçicilərin səsverməsinə çıxarılacaq mətni qəbul etdi. Bu variantda 177 maddə və 15 müvəqqəti maddə vardı. İki mərhələdə fərqli mətnlər ortaya çıxdı. Son variantda keçid dövrünü tənzimləyən müddəaların sayı da artdı.

Referenduma çıxarılan mətn 20 oktyabr 1982-ci ildə Rəsmi Qəzetin (Resmî Gazete) 17844 saylı buraxılışında dərc olundu. Siz hazırlanma prosesini izləyərkən bu nəşri konstitusiyanın qəbulundan sonrakı dərcindən fərqləndirin. Sonuncu dərc 9 noyabrda baş tutdu və konstitusiya həmin gün qüvvəyə mindi.

Referendum necə təşkil edilmişdi?

24 sentyabr 1982-ci ildə qəbul edilən 2707 saylı qanun referendumun idarə olunmasını və ona nəzarəti Ali Seçki Şurasına (Yüksek Seçim Kurulu) həvalə etdi. Eyni qanun səsvermənin praktiki qaydalarını və konstitusiyanın ictimaiyyətə təqdim edilməsi qaydalarını müəyyənləşdirdi.

5-ci maddəyə əsasən, 298 saylı Seçki Qanununun təşviqat azadlığına dair müddəaları bu referenduma tətbiq edilmirdi. 25 oktyabrdan etibarən konstitusiyanın ictimaiyyətə necə təqdim olunacağını müəyyənləşdirmək səlahiyyəti Milli Təhlükəsizlik Şurasına verildi. Nəticəni dəyərləndirərkən bu qaydalar da nəzərə alınmalıdır.

Qanun bülletenlərin rəngini də müəyyənləşdirirdi: ağ rəng qəbul, mavi rəng isə rədd demək idi. Siz bunu gündəlik həyatdan sadə bir hərəkətlə təsəvvür edə bilərsiniz: bir kağız seçib zərfə qoymaq dəqiq hüquqi məna daşıyırdı. Bu səsvermədə həmin məna referendum haqqında qanunda göstərildiyi kimi kağızın rəngindən asılı idi.

İştirakın da hüquqi nəticələri vardı. Qəbul edilən üzrlü səbəb olmadan səsverməyə qatılmayan qeydiyyatlı seçicilər beş il müddətinə seçkilərdə və referendumlarda səsvermə hüququndan məhrum edilirdi. Həmin müddətdə onların seçkilərdə namizəd olması da qadağan edilirdi.

Nəticələr necə oldu?

Qeydiyyatda 20,690,914 seçici vardı. Onlardan 18,885,488 nəfər səs verdi. İştirak səviyyəsi 91.27%-ə çatdı. Bu göstərici qeydiyyatlı seçicilərin nə qədərinin səs verdiyini göstərir. O, konstitusiyanı dəstəkləyənlərin faizindən ayrı göstəricidir.

Konstitusiyanın lehinə 17,215,559 səs verildi. Bu, etibarlı səslərin 91.37%-i idi. Əleyhinə 1,626,431 səs verildi ki, bu da 8.63% təşkil edirdi. Siz iştirak səviyyəsi ilə qəbul faizini ayrı tutmaqla rəqəmləri düzgün oxuya bilərsiniz: 91.37% bütün qeydiyyatlı seçicilərə deyil, etibarlı səslərə aiddir.

Konstitusiya 9 noyabr 1982-ci ildə dərc olunaraq qüvvəyə mindi. Mətn Rəsmi Qəzetin 17863 saylı əlavə buraxılışında yer aldı. 7 noyabr referendumu və 9 noyabr dərci konstitusiyanın qəbul prosesinin ayrı mərhələləri idi.

Konstitusiyanın qəbulu Kənan Evreni necə prezident etdi?

1-ci müvəqqəti maddə konstitusiyanın qəbulunu birbaşa prezidentliklə əlaqələndirirdi. Qəbul rəsmi elan edilən kimi Kənan Evren yeddi il müddətinə prezident adını qazandı. Beləliklə, konstitusiya üzrə səsvermə təsdiqlənmiş mətnin daxilindəki bir müddəa vasitəsilə onun prezidentlik müddətini də müəyyənləşdirdi.

Eyni maddə əvvəl verilmiş andın qüvvəsini saxladı. Evren bu andı 18 sentyabr 1980-ci ildə dövlət başçısı kimi içmişdi. 1-ci müvəqqəti maddəyə görə, həmin and onun prezidentliyi dövründə də qüvvədə qalırdı. Bu müddəa onun hərbi idarə dövründəki mövqeyi ilə konstitusiya çərçivəsindəki vəzifəsini əlaqələndirirdi.

2-ci müvəqqəti maddə iki dövr arasında başqa bir əlaqə yaratdı. Milli Təhlükəsizlik Şurası ilk ümumi seçkidən sonra parlamentin Rəyasət Heyəti formalaşanadək vəzifələrini davam etdirəcəkdi. Beləliklə, onun fəaliyyətinin davam etməsi parlamentin formalaşmasında konkret bir mərhələyə bağlanmışdı.

Parlament işə başladıqdan sonra konstitusiya Milli Təhlükəsizlik Şurasının altı il müddətinə Prezident Şurasına (Cumhurbaşkanlığı Konseyi) çevrilməsini nəzərdə tuturdu. Bu keçid hərbi idarəetmə orqanının üzvlərinə yeni quruluş daxilində institusional mövqelərini davam etdirmək imkanı verdi.

Yeni siyasi quruluşda hansı siyasi məhdudiyyətlər davam etdi?

4-cü müvəqqəti maddə əhatə etdiyi keçmiş siyasətçi qruplarına müxtəlif məhdudiyyətlər qoyurdu. Keçmiş partiya rəhbərlərinə on illik siyasi qadağalar tətbiq edilirdi. Deputatlar və senatorlar üçün bu müddət beş il idi. Beləliklə, konstitusiya müxtəlif qruplar üçün fərqli müddətlər müəyyənləşdirirdi.

9-cu müvəqqəti maddə keçid dövründə konstitusiyaya dəyişikliklərin qəbuluna da təsir edirdi. Parlamentin ilk Rəyasət Heyəti yarandıqdan sonrakı altı il ərzində prezidentin geri qaytardığı dəyişikliyin dəyişdirilmədən yenidən qəbulu üçün dörddə üç səs çoxluğu tələb olunurdu. Bu, prezidentin geri qaytardığı dəyişikliyin yenidən qəbulu üçün konkret hədd müəyyənləşdirirdi.

Yeni konstitusiya əsasında ilk ümumi parlament seçkisi 6 noyabr 1983-cü ildə keçirildi. Parlament 24 noyabrda toplandı. Onun Rəyasət Heyəti 6 dekabrda formalaşdı. Bununla da Milli Təhlükəsizlik Şurasının davam edən vəzifələrinin başa çatması üçün müəyyənləşdirilmiş mərhələyə çatıldı.

4-cü müvəqqəti maddədəki məhdudiyyətlər ilkin müddətləri başa çatanadək qüvvədə qalmadı. 6 sentyabr 1987-ci ildə keçirilən ayrıca referendum həmin siyasi qadağaları ləğv etdi. Sonrakı bu səsvermə 1982-ci ildə qəbul edilmiş konstitusiya quruluşunda yer alan məhdudiyyətlərə aid idi.

Xronologiya

• 12 sentyabr 1980: Türkiyə Silahlı Qüvvələri hakimiyyəti ələ keçirdi və parlamenti buraxdı.
• 29 iyun 1981: Bu tarixli 2485 saylı qanun Müəssislər Məclisinin strukturunu müəyyənləşdirdi.
• 30 iyul 1982: Konstitusiya Komissiyası layihəsini Məşvərət Məclisinə təqdim etdi.
• 23 sentyabr 1982: Məşvərət Məclisi konstitusiya layihəsini qəbul etdi.
• 24 sentyabr 1982: Referendumu tənzimləyən 2707 saylı qanun qəbul edildi.
• 18 oktyabr 1982: Milli Təhlükəsizlik Şurası referendum mətnini qəbul etdi.
• 20 oktyabr 1982: Mətn Rəsmi Qəzetdə dərc olundu.
• 7 noyabr 1982: Seçicilər konstitusiyanı etibarlı səslərin 91.37%-i ilə qəbul etdilər.
• 9 noyabr 1982: Konstitusiya qüvvəyə mindi.
• 6 noyabr 1983: Yeni konstitusiya əsasında ilk ümumi parlament seçkisi keçirildi.
• 24 noyabr 1983: Parlament seçkidən sonra toplandı.
• 6 dekabr 1983: Parlamentin Rəyasət Heyəti formalaşdı.
• 6 sentyabr 1987: Ayrıca referendum 4-cü müvəqqəti maddədəki siyasi qadağaları ləğv etdi.

Bələdçi kitablarda tapa bilməyəcəyiniz təfərrüatlar

Referendum haqqında qanun səslərin sayılması zamanı yarana biləcək qeyri-adi bir halı da tənzimləyirdi. Bir zərfdə eyni növdən bir neçə bülleten olduqda, onlar bir etibarlı səs sayılırdı. Buna görə bir zərfdə bir neçə eyni kağızın olması səsi avtomatik etibarsız etmir və əlavə səslər yaratmırdı.

Hava şəraiti də nəticə barədə rəsmi sənəddə yer aldı. Ali Seçki Şurasının 9 noyabr 1982-ci il tarixli qərarında hava şəraiti üzündən nəticələri gəlib çatmamış 730 seçki qutusu haqqında məlumat verilirdi. Bu qutular ən çox 219,000 səsi əhatə edirdi.

Şura bildirdi ki, həmin səslərin hamısı konstitusiyanın əleyhinə olsa belə, nəticə dəyişməyəcəkdi. Bu təfərrüat çatışmayan nəticələrin konstitusiyanın qəbulunu niyə dəyişə bilməyəcəyini izah edir. O, həm də nəticədəki həlledici səs fərqini bütün nəticələrin toplanması ilə bağlı praktiki çətinlikdən ayırır.

Tez-tez verilən suallar

Bu, Türkiyənin ilk referendumu idi?

Xeyr. 7 noyabr 1982-ci ildə keçirilən səsvermə Türkiyənin ikinci referendumu idi. Bu referendumda 12 sentyabr 1980-ci il hərbi çevrilişindən sonra hazırlanan konstitusiya qəbul edildi.

Seçicilər prezidenti ayrıca seçirdilər?

Konstitusiyanın 1-ci müvəqqəti maddəsi Evrenin yeddi illik prezidentliyini konstitusiyanın qəbulunun rəsmi elanına bağlayırdı. Buna görə onun prezident olması seçicilərə təqdim edilən konstitusiya paketinin bir hissəsi idi.

Ağ və mavi bülletenlər nə demək idi?

Ağ bülletenlər qəbul, mavi bülletenlər isə rədd demək idi. 2707 saylı qanun bu rəngləri referendumun səsvermə qaydalarının bir hissəsi kimi müəyyənləşdirirdi.

Hərbi qurumların təsiri referendum günü başa çatdı?

Milli Təhlükəsizlik Şurası parlamentin Rəyasət Heyəti yarananadək vəzifələrini davam etdirdi. Konstitusiya parlament işə başladıqdan sonra onun altı illik Prezident Şurasına çevrilməsini də nəzərdə tuturdu.

Mənbələr

1. Vikipediya — 1982-ci il Türkiyə konstitusiya referendumu tr.wikipedia.org
2. Vikipediya — 1982-ci il Türkiyə konstitusiya referendumu en.wikipedia.org
3. TBMM — 1982-ci il Konstitusiyası haqqında ümumi məlumat tbmm.gov.tr
4. TBMM — Konstitusiyanın ümumxalq səsverməsinə çıxarılması haqqında 2707 saylı qanun www5.tbmm.gov.tr
5. TBMM — Ümumxalq səsverməsinə doğru tbmm.gov.tr
6. TBMM — 1982-ci il Konstitusiyasının ilkin mətni tbmm.gov.tr
7. YSK — 6 noyabr 1983-cü il ümumi parlament seçkisinin nəticələri ysk.gov.tr

FAQ

Image: 1982 Türkiye referandum haritası.png — Atcan, CC BY-SA 4.0