7 Kasım 1982’de kullanılan kabul oyu, Kenan Evren’e yedi yıllık cumhurbaşkanlığının da yolunu açıyordu. Siz bu yazıda, sandık kurallarından 1983 seçimlerine uzanan siyasi geçişin nasıl düzenlendiğini öğreneceksiniz. Anayasanın geçici 1. maddesi, halkoylaması sonucunu doğrudan cumhurbaşkanlığı makamına bağlıyordu. [1][6]
Türkiye tarihindeki ikinci halkoylaması, 7 Kasım 1982 Pazar günü gerçekleştirildi. Öncesinde, Kenan Evren liderliğindeki Türk Silahlı Kuvvetleri 12 Eylül 1980’de yönetime el koymuştu. Parlamento feshedilmişti; yeni anayasa, bu müdahalenin ardından oluşturulan kurumlarda hazırlanmıştı. Bu nedenle referandumun hikâyesi, sandık sonucuyla birlikte anayasanın hazırlık sürecini de içerir. [1][2]
1982 Türkiye anayasa referandumu hangi koşullarda yapıldı?
12 Eylül 1980 müdahalesinin ardından anayasanın hazırlanması, Kurucu Meclis üzerinden yürütüldü. Bu yapıyı düzenleyen 2485 sayılı kanun, 29 Haziran 1981 tarihliydi. Kurucu Meclis, Millî Güvenlik Konseyi ile Danışma Meclisinden oluşuyordu. Dolayısıyla hazırlık sürecinde iki kurumun görev aldığı bir düzen kurulmuştu. [2]
Danışma Meclisinin 160 üyesinin tamamını, Millî Güvenlik Konseyi doğrudan atamıştı. Bu bilgi, anayasa hazırlığındaki temsil yapısını anlamanız için somut bir başlangıçtır. Siz metni değerlendirirken, Danışma Meclisinin üyelerinin atamayla belirlendiğini hesaba katabilirsiniz. Halkoylamasına götürülen metnin hazırlık süreci, böyle bir kurumsal yapı içinde ilerledi. [3]
Oylamanın yürütülmesini düzenleyen 2707 sayılı kanun, 24 Eylül 1982’de kabul edildi. Kanun, halkoylamasını Yüksek Seçim Kurulunun yönetim ve denetimine bırakıyordu. Aynı düzenleme, oy pusulalarından tanıtım esaslarına kadar çeşitli kurallar getiriyordu. Böylece referandumun idaresiyle propaganda koşulları, aynı kanunun farklı hükümlerinde düzenlenmişti. [4]
Anayasa tasarısını kim hazırladı, metin nasıl değişti?
Orhan Aldıkaçtı başkanlığındaki Anayasa Komisyonu, toplam 15 üyeyle çalışmalarını yürütüyordu. Komisyon, hazırladığı tasarıyı 30 Temmuz 1982’de Danışma Meclisine sundu. Bu tarih, komisyon hazırlığından meclis görüşmelerine geçişin somut aşamasını gösterir. Ancak halkoyuna sunulan metne ulaşmak için başka kabul aşamaları da vardı. [2]
Danışma Meclisi, tasarıyı 23 Eylül 1982’de 193 maddeyle kabul etti. Kabul edilen bu metinde ayrıca 11 geçici madde bulunuyordu. Millî Güvenlik Konseyi ise halkoyuna sunulacak metni 18 Ekim’de kabul etti. Konseyin kabul ettiği metin, 177 madde ve 15 geçici maddeden oluşuyordu. [2]
Bu sayılar, Danışma Meclisi metniyle halkoylaması metninin aynı olmadığını gösterir. Normal maddelerin sayısı azalırken, geçici maddelerin sayısı 11’den 15’e çıkmıştı. Son metin, 20 Ekim 1982’de 17844 sayılı Resmî Gazete’de yayımlandı. Seçmenin önüne getirilen anayasa, Millî Güvenlik Konseyinin kabul ettiği metindi. [2]
Geçici maddeler, özellikle cumhurbaşkanlığı ve askerî yönetimden geçiş bakımından somut hükümler taşıyordu. Geçici 1. madde Evren’in cumhurbaşkanlığını, geçici 2. madde Konseyin geleceğini düzenliyordu. Geçici 4. madde ise kapsadığı eski siyasetçiler için yasaklar getiriyordu. Dolayısıyla bu maddeler, referandumun sonrasındaki siyasi düzenin doğrudan parçalarıydı. [6]
Oy verme ve anayasa tanıtımı nasıl düzenlendi?
2707 sayılı kanun, kabul için beyaz, ret için mavi pusula belirlemişti. Siz sandık başındaki tercihi düşündüğünüzde, bu iki rengin hukuki karşılığını görebilirsiniz. Beyaz pusula anayasanın kabulünü, mavi pusula ise reddini ifade ediyordu. Renk seçimi, kanunla belirlenmiş oy verme düzeninin bir parçasıydı. [4]
Kanunun 5. maddesi, propaganda serbestliği bakımından ayrıca bir istisna getiriyordu. 298 sayılı seçim kanununun propaganda serbestliğine ilişkin hükümleri, bu halkoylamasında uygulanmayacaktı. Anayasanın halka tanıtılmasına ilişkin esaslar için de özel yetki tanımlanmıştı. 25 Ekim 1982’den itibaren bu esasları belirleme yetkisi Millî Güvenlik Konseyindeydi. [4]
Bu hükümler, yüzde 91,37’lik kabul oranının değerlendirileceği hukuki ortamı da gösterir. Sonuç rakamıyla birlikte, propaganda serbestliğine getirilen istisnayı da bilmek gerekir. YSK’nin yönetim ve denetim görevi, tanıtım yetkisinden ayrı biçimde düzenlenmişti. Tanıtım esaslarını belirleyen kurum, kanunun verdiği yetkiyle Millî Güvenlik Konseyiydi. [4][5]
Gündelik hayatta seçim günü plan yapmak, çalışma ve yolculuk düzeninizi etkileyebilir. 1982 düzenlemesi, mazeretsiz katılmamayı sonraki beş yılın siyasi haklarına da bağlıyordu. Kanun, bu seçmenler için oy kullanamama ve seçimlerde aday olamama yaptırımı öngörmüştü. Bu nedenle sandığa katılma konusu, referandum gününü aşan bir hukuki sonuç taşıyordu. [4]
Referandum sonucu neydi, katılım oranı neyi gösteriyordu?
Referandumda kayıtlı seçmen sayısı 20.690.914’tü; bunların 18.885.488’i oy kullanmak üzere sandığa gitti. Bu sayılara göre halkoylamasına katılım oranı yüzde 91,27 olarak gerçekleşti. Katılım oranı, kayıtlı seçmenlerin ne kadarının oylamaya katıldığını ifade ediyordu. Anayasanın kabul oranı ise geçerli oylar üzerinden hesaplanan farklı bir ölçüydü. [3][5]
Anayasa lehine kullanılan 17.215.559 oy, geçerli oyların yüzde 91,37’sini oluşturdu. Ret yönünde kullanılan 1.626.431 oyun payı ise yüzde 8,63 oldu. Bu sonuçla halkoylamasına sunulan anayasa metni, seçmenlerin geçerli oylarıyla kabul edildi. TBMM’nin aktardığı sonuçlar, kabul ve ret sayılarını bu oranlarla birlikte veriyor. [5]
Siz yüzde 91,27 ile yüzde 91,37’yi karşılaştırırken, hesaplama tabanlarına dikkat edebilirsiniz. İlk oran katılımı, ikinci oran geçerli oylardaki kabul payını anlatır. Bu iki oranın birbirine yakınlığı, aynı şeyi ölçtükleri anlamına gelmez. Referandum sonucunu aktarırken, 17.215.559 kabul oyunu geçerli oylar içindeki payıyla belirtmek gerekir. [3][5]
Anayasa, 9 Kasım 1982’de 17863 mükerrer sayılı Resmî Gazete’de yayımlanarak yürürlüğe girdi. Böylece 7 Kasım’daki halkoylamasıyla 9 Kasım’daki yürürlük aşaması birbirini izledi. Ekim ayında yayımlanan halkoylaması metniyle kasım ayındaki yürürlük yayını farklı aşamalardı. Tarihler, anayasanın seçmene sunulmasıyla kabul sonrasındaki hukuki durumunu ayırmaya yardımcı olur. [2]
Yeni siyasi düzene geçiş nasıl gerçekleşti?
Geçici 1. madde, kabulün resmen ilanını Evren’in cumhurbaşkanlığına bağlayan hükmü içeriyordu. Kenan Evren, bu düzenlemeyle yedi yıllığına cumhurbaşkanı sıfatını kazanıyordu. Dolayısıyla anayasanın kabulü, devlet başkanlığı makamı bakımından da belirlenmiş sonuç doğuruyordu. Seçmenin anayasa tercihi, geçici maddenin öngördüğü cumhurbaşkanlığı düzenlemesini de kapsıyordu. [6]
Geçici 2. madde, Millî Güvenlik Konseyinin görevlerinin devam edeceği aşamayı belirliyordu. Konsey, ilk genel seçimlerden sonra TBMM Başkanlık Divanı oluşturuluncaya kadar görevlerini sürdürecekti. Aynı madde, TBMM göreve başladıktan sonra Konseyin kurumsal dönüşümünü de düzenliyordu. Millî Güvenlik Konseyi, altı yıllığına Cumhurbaşkanlığı Konseyine dönüşecek biçimde tanımlanmıştı. [6]
Yeni anayasa döneminin ilk milletvekili genel seçimi, 6 Kasım 1983’te yapıldı. Seçimlerin ardından TBMM, aynı yıl 24 Kasım’da yeniden toplandı. TBMM Başkanlık Divanı ise 6 Aralık 1983 tarihinde oluşturuldu. Bu tarihler, halkoylamasından parlamentonun çalışmasına uzanan geçişin ayrı aşamalarını gösterir. [2][7]
Geçici 4. madde, kapsamına aldığı eski siyasetçiler için farklı yasaklar getiriyordu. Eski parti yöneticileri için on yıllık siyasi yasak süresi öngörülmüştü. Kapsama giren milletvekilleri ve senatörler içinse beş yıllık yasak belirlenmişti. Bu yasaklar, 6 Eylül 1987’de yapılan ayrı bir halkoylamasıyla kaldırıldı. [5][6]
Geçici 9. madde, anayasa değişiklikleri bakımından ayrıca özel çoğunluk şartı getiriyordu. Düzenleme, ilk TBMM Başkanlık Divanının kuruluşundan sonraki altı yılı kapsıyordu. Cumhurbaşkanının geri gönderdiği anayasa değişikliklerinin aynen kabulü için dörtte üç çoğunluk aranıyordu. Böylece geçiş hükümleri, Meclisin anayasa değişikliği kararlarına ilişkin bir koşul da içeriyordu. [6]
Kısa kronoloji
12 Eylül 1980’den 6 Eylül 1987’ye uzanan tarihler, sürecin farklı aşamalarını gösterir. Hazırlık, halkoylaması, parlamentonun toplanması ve yasakların kaldırılması bu sırayla izlenebilir. [1][2][5][7]
- 12 Eylül 1980 Türk Silahlı Kuvvetleri yönetime el koydu; parlamento feshedildi.
- 29 Haziran 1981 2485 sayılı kanunla Kurucu Meclisin yapısı düzenlendi.
- 30 Temmuz 1982 Anayasa Komisyonu tasarıyı Danışma Meclisine sundu.
- 23 Eylül 1982 Danışma Meclisi anayasa tasarısını kabul etti.
- 24 Eylül 1982 2707 sayılı halkoylaması kanunu kabul edildi.
- 18 Ekim 1982 Millî Güvenlik Konseyi halkoylamasına sunulacak metni kabul etti.
- 20 Ekim 1982 Anayasa metni Resmî Gazete’de yayımlandı.
- 7 Kasım 1982 Anayasa, geçerli oyların yüzde 91,37’siyle kabul edildi.
- 9 Kasım 1982 Anayasa yayımlanarak yürürlüğe girdi.
- 6 Kasım 1983 Yeni anayasa döneminin ilk milletvekili genel seçimi yapıldı.
- 24 Kasım 1983 Seçimlerin ardından TBMM toplandı.
- 6 Aralık 1983 TBMM Başkanlık Divanı oluşturuldu.
- 6 Eylül 1987 Geçici 4. maddedeki siyasi yasaklar halkoylamasıyla kaldırıldı.
Kitaplara girmeyen ayrıntılar
2707 sayılı kanun, zarftan çıkan birden fazla pusulanın değerlendirilmesini de düzenliyordu. Aynı zarftaki pusulalar aynı türdeyse, bunlar tek geçerli oy sayılıyordu. Böylece birden fazla aynı tür pusula, birden fazla oy oluşturmuyordu. Bu hüküm, beyaz ve mavi pusulaların sayımındaki somut kurallardan biriydi. [4]
Sonuçların ilanında, hava koşulları nedeniyle henüz ulaşmayan sandıklar da değerlendirildi. TBMM’nin aktardığı 9 Kasım 1982 tarihli YSK kararı, 730 sandıktan söz ediyordu. Bu sandıklardaki en fazla 219.000 oyun tamamı ret olsa bile sonuç değişmeyecekti. Kararda belirtilen hesap, eksik sonuçların kabul kararına etkisini ele alıyordu. [2]
Geçici 1. madde, Evren’in görev süresinin yanında önceki andını da düzenliyordu. Kenan Evren’in 18 Eylül 1980’de devlet başkanı olarak ettiği ant esas alındı. Madde, bu andın cumhurbaşkanlığı döneminde de geçerli kalmasını açıkça öngörüyordu. Böylece aynı geçici hüküm, hem görev süresini hem andın geçerliliğini içeriyordu. [6]
Sık sorulan sorular
1982 Türkiye anayasa referandumu ne zaman yapıldı?
Referandum, 7 Kasım 1982 Pazar günü Türkiye’nin ikinci halkoylaması olarak yapıldı. Oylamaya sunulan anayasa, geçerli oyların yüzde 91,37’siyle kabul edildi.
1982 referandumunda kabul ve ret oyları kaçtı?
Anayasa için 17.215.559 kabul oyu ve 1.626.431 ret oyu kullanıldı. Geçerli oylar içindeki oranlar, sırasıyla yüzde 91,37 ve yüzde 8,63 oldu.
Kenan Evren referandumla nasıl cumhurbaşkanı oldu?
Anayasanın geçici 1. maddesi, kabulün resmen ilanıyla Evren’in cumhurbaşkanı sıfatını kazanmasını düzenliyordu. Bu hüküm, Kenan Evren için yedi yıllık görev süresi öngörüyordu.
1982 Anayasası’ndaki siyasi yasaklar ne zaman kaldırıldı?
Geçici 4. maddedeki siyasi yasaklar, 6 Eylül 1987’de yapılan ayrı halkoylamasıyla kaldırıldı. Başlangıçtaki düzenleme, kapsadığı eski parti yöneticileriyle parlamenterler için farklı yasak süreleri belirliyordu.
Kaynaklar
- Vikipedi — 1982 Türkiye anayasa referandumu tr.wikipedia.org
- TBMM — 1982 Anayasası Genel Bilgiler tbmm.gov.tr
- Wikipedia — 1982 Turkish constitutional referendum en.wikipedia.org
- TBMM — 2707 sayılı Anayasanın Halkoyuna Sunulması Hakkında Kanun www5.tbmm.gov.tr
- TBMM — Halk Oylamasına Doğru tbmm.gov.tr
- TBMM — 1982 Anayasası İlk Metin tbmm.gov.tr
- YSK — 6 Kasım 1983 Milletvekili Genel Seçimi Sonuçları ysk.gov.tr
Görsel: 1982 Türkiye referandum haritası.png — Atcan, CC BY-SA 4.0
