Türkiyədə Tərəqqipərvər Cümhuriyyət Firqəsi nə idi?
Tərəqqipərvər Cümhuriyyət Firqəsi (Terakkiperver Cumhuriyet Fırkası) Türkiyə Respublikasının ilk müxalifət partiyası idi. 1924-cü il noyabrın 17-də Ankarada yaradılmışdı. Baş qərargahı da burada yerləşirdi. Hökumət 1925-ci il iyunun 3-də partiyanın bağlanması barədə qərar verdi. Bununla da onun qısa siyasi fəaliyyəti başa çatdı.
Partiyanın qurucuları müxalifətsiz hakimiyyətin avtoritarlaşa biləcəyindən narahat idilər. Onların proqramı respublikanı dövlətin idarəetmə forması kimi qəbul edirdi. Liberalizm və demokratiya da partiyanın əsas prinsipləri kimi göstərilirdi. Bəyan etdikləri mövqeyə görə, müxalifətin yeri respublika sistemi daxilində idi.
Türkiyənin respublika tarixini araşdırırsınızsa, bu partiyanın tarixində siyasi hakimiyyətlə bağlı konkret bir mübahisə ilə qarşılaşırsınız. Proqram idarəetmədə mərkəzsizləşdirməni və prezidentin siyasi bitərəfliyini tələb edirdi. Partiyanın bağlanması isə başqa bir sual doğurdu: hökumətin geniş fövqəladə səlahiyyətlərə malik olduğu şəraitdə müxalifət partiyası nə dərəcədə fəaliyyət göstərə bilərdi?
Tərəqqipərvər Cümhuriyyət Firqəsinin türkcə adı nə idi?
Tərəqqipərvər Cümhuriyyət Firqəsini türkcə Terakkiperver Cumhuriyet Fırkası adı ilə də tanıya bilərsiniz. Təşkilat Ankarada yaradılmışdı. 1924-cü il noyabrın 17-də Əli Fuad paşa (Ali Fuat Paşa) partiyanın təsis ərizəsini daxili işlər naziri Rəcəb bəyə (Recep Bey) təqdim etdi. Ərizə ilə birlikdə proqramı, nizamnaməni və bəyannaməni də verdi.
Beş əsas qurucu Kazım Qarabəkir (Kâzım Karabekir), Rauf Orbay, Əli Fuad Cəbəsoy (Ali Fuat Cebesoy), Rəfət Bele (Refet Bele) və Adnan Adıvar idi. Qarabəkir 1924-cü il noyabrın 26-da sədr oldu. Adıvar və Orbay sədr müavinləri vəzifəsini tutdular. Cəbəsoy baş katib oldu. Bu adlar təsis sənədləri ilə partiya rəhbərliyi arasındakı əlaqəni göstərir.
Xalq Partiyasından (Halk Fırkası) ayrılanlar hesabına partiyanın parlamentdəki dəstəyi artdı. 1924-cü il noyabrın 22-dək həmin partiyadan 32 deputat ayrılmışdı. Onlardan 28-i Tərəqqipərvər Cümhuriyyət Firqəsinə qoşuldu. Dördü müstəqil qaldı. Bu rəqəmlər Xalq Partiyasından ayrılanların ümumi sayı ilə yeni müxalifət təşkilatına daxil olanların sayını fərqləndirir.
Tərəqqipərvər Cümhuriyyət Firqəsi nəyi müdafiə edirdi?
Proqramın ilk iki maddəsi partiyanın respublikaçılığa və liberalizmə bağlılığını müəyyənləşdirirdi. Birinci maddə respublikanı dövlətin idarəetmə forması kimi təsbit edirdi. İkinci maddə liberalizm və demokratiyanı əsas prinsiplər adlandırırdı. Bu müddəalar partiyanı başa düşməyiniz üçün təkcə onun ingiliscə adından daha möhkəm əsas verir.
Partiya idarəetmədə mərkəzsizləşdirməni dəstəkləyirdi. Prezidentin siyasi baxımdan bitərəf qalmasını və deputatlıqdan imtina etməsini də istəyirdi. Bu təkliflər səlahiyyətlərin bölüşdürülməsi ilə bağlı idi. Həm mərkəzi və yerli idarəetmə arasındakı münasibətləri, həm də prezidentin siyasi həyatdakı mövqeyini əhatə edirdi.
Səkkizinci maddə deputatların xalq tərəfindən birbaşa, birpilləli seçki ilə seçilməsini təklif edirdi. 13-cü maddə dövlət büdcəsindən maaş alan məmurların hər hansı siyasi partiyaya üzvlüyünün qadağan edilməsini nəzərdə tuturdu. Prezidentin bitərəfliyi ilə yanaşı, bu müddəalar dövlət vəzifəsi ilə partiya mənsubiyyətinin üst-üstə düşməsinə konkret məhdudiyyətlər qoyurdu.
13-cü maddəni dövlət qulluqçusunun maaşı və siyasi partiya üzvlüyü üzərindən gündəlik həyatla əlaqələndirə bilərsiniz. Təklif edilən qayda dövlət büdcəsindən maaş alan məmurlara aid idi. Praktik sual sadə idi: dövlətdən maaş alan şəxs eyni zamanda siyasi partiyanın üzvü olmalıdırmı? Proqramın cavabı xeyr idi.
Altıncı maddə dini düşüncə və etiqada hörmət bəyan edirdi. Sonradan bu müddəa partiyanın bağlanması üçün irəli sürülən əsaslandırmanın mərkəzinə keçdi. Mübahisə həmin hörmətin necə yozulması ilə bağlı idi: prinsip bəyanatı kimi, yoxsa dindən siyasi məqsədlərlə istifadəyə yol açan ifadə kimi?
Bələdçi kitablarda rast gəlməyəcəyiniz təfərrüatlar
Partiyanın proqramı 58 maddədən ibarət idi. Proqram hazırlanarkən Britaniya Mühafizəkarlar Partiyasının (Conservative Party) və Fransa Radikal Sosialist Partiyasının (Parti radical-socialiste) proqramlarından ilham alınmışdı. Bu təsirlər proqramın liberalizm və demokratiyaya açıq bağlılığı ilə yanaşı mövcud idi. Proqramda seçkilər, dövlət qulluğu və prezidentlik haqqında konkret təkliflər də vardı.
İlk şöbə Urfada açıldı. Ardınca Sivas, İstanbul, Ordu və Trabzonda təşkilatlanma başladı. Lakin 1924-cü ilin dekabrının sonlarına qədər təşkilatlanma yalnız Sivasda tamamlanmışdı. Deməli, şöbə açmaq və yerli təşkilatlanmanı tamamlamaq partiyanın genişlənməsinin ayrı-ayrı mərhələləri idi.
Təsis sənədlərinin təqdim edilməsi ilə rəhbərin seçilməsi də ayrı tarixlərə düşürdü. Əli Fuad paşa sənədləri noyabrın 17-də təqdim etdi. Qarabəkir noyabrın 26-da sədr oldu. Partiyanın yaradılması, deputatların ona qoşulması və rəhbərliyin formalaşması həmin ay ərzində bir neçə hadisə ilə gerçəkləşdi.
Şeyx Səid üsyanı partiyanın mövqeyini necə dəyişdi?
Şeyx Səid üsyanı (Şeyh Said İsyanı) 1925-ci il fevralın 13-də başladı. Tərəqqipərvər Cümhuriyyət Firqəsi hökumətin üsyana qarşı gördüyü tədbirləri dəstəklədi. Eyni zamanda fövqəladə səlahiyyətlərə qarşı çıxdı. Partiyanın mövqeyi hökumətin tədbirlərinə dəstəyi onun səlahiyyətlərinin miqyasına etirazla birləşdirirdi.
Təqriri-Sükun Qanunu (Takrir-i Sükûn Kanunu) 1925-ci il martın 4-də qəbul edildi. Qanun hökumətə geniş səlahiyyətlər verdi və partiyanın bağlanması üçün hüquqi əsas yaratdı. Müxalifətin səlahiyyətlərin cəmləşməsi barədə əvvəlki narahatlığı indi öz təşkilatına qarşı tədbir görülməsinə imkan verən qanunla kəsişirdi.
Yerli təşkilatçılardan birinin məhkəməyə verilməsi də bu dövrə təsadüf etdi. İstefada olan podpolkovnik Mehmet Fəthi bəy (Mehmet Fethi Bey) Urfa, Sivərək (Siverek) və Mardində partiyanın təşkilatlanması ilə məşğul idi. Onun Şərq İstiqlal Məhkəməsində (Şark İstiklal Mahkemesi) mühakiməsi 1925-ci il aprelin 30-da başladı. O, dindən siyasi məqsədlər üçün istifadə etməkdə ittiham olunurdu.
Mehmet Fəthi bəy beş il ağır əmək cəzasına məhkum edildi. Bu iş konkret bir təşkilatçıya və onun fəaliyyətinə aid idi. Daha geniş tarixi mübahisə isə partiya ilə üsyan arasındakı əlaqə haqqındadır. Tarixçi Uolter F. Vayker (Walter F. Weiker) belə bir əlaqəni müəyyənləşdirməyi son dərəcə çətin hesab edirdi.
Tərəqqipərvər Cümhuriyyət Firqəsi niyə bağlandı?
1925-ci il iyunun 3-də Nazirlər Kabineti Təqriri-Sükun Qanununa əsasən partiyanın bütün mərkəz və şöbələrinin bağlanması barədə qərar verdi. Qərar bütövlükdə təşkilata şamil edilirdi. Bununla partiyanın Qarabəkirin sədrliyi altında respublikaçı müxalifət kimi fəaliyyətini davam etdirmək cəhdi sona çatdı.
Rəsmi əsaslandırma altıncı maddə üzərində qurulmuşdu. Bağlanma qərarında iddia edilirdi ki, maddənin dini etiqadla bağlı ifadələrindən dini siyasətə qatmaq və irticaçı dairələri təşviq etmək üçün istifadə olunub. Bu, hökumətin ittihamı idi. Partiya rəhbərləri həm ittihama, həm də proqramlarına verilən bu yozuma etiraz edirdilər.
Rauf Orbay sonralar xatirələrində altıncı maddəni müdafiə etdi. Onun fikrincə, maddə dini fanatizmdən və dinin siyasi istismarından uzaq durmaq niyyətini ifadə edirdi. Onun izahı eyni müddəanı hökumətin bağlanma üçün göstərdiyi əsasdan fərqli şəkildə təqdim edirdi.
Əli Fuad paşa və digər partiya üzvləri də ittihamları rədd etdilər. Fəaliyyətlərini konstitusiyaya əsaslanan qanuni müxalifətçilik kimi təsvir etdilər. Bu müdafiə partiyanın təsis mövqeyinə qayıdırdı: müxalifət təşkilatı respublikanı qəbul etməklə yanaşı, hökumətin hakimiyyətdən istifadə tərzinə etiraz edə bilərdi.
Vaykerin şərhi daha bir fərqi qoruyur. O, partiya ilə Şeyx Səid üsyanı arasında əlaqə müəyyənləşdirməyi son dərəcə çətin hesab edirdi. Bununla belə, bəzi yerli üzvlərlə üsyançılar arasında mümkün təmasları istisna etmirdi. Mümkün yerli təmaslarla partiyanın təşkilat olaraq təsdiqlənmiş əlaqəsi ayrı-ayrı iddialardır.
Xronologiya
- 17 noyabr 1924: Tərəqqipərvər Cümhuriyyət Firqəsi Ankarada yaradıldı.
- 26 noyabr 1924: Kazım Qarabəkir sədr oldu.
- 13 fevral 1925: Şeyx Səid üsyanı başladı.
- 4 mart 1925: Təqriri-Sükun Qanunu qəbul edildi.
- 30 aprel 1925: Mehmet Fəthi bəyin Şərq İstiqlal Məhkəməsində mühakiməsi başladı.
- 3 iyun 1925: Nazirlər Kabineti partiyanın bütün mərkəz və şöbələrinin bağlanması barədə qərar verdi.
- 4 iyun 1925: Atatürk Araşdırma Mərkəzinin (Atatürk Araştırma Merkezi) nəşrinə görə, bağlanma haqqında qərar qüvvəyə mindi.
Mənbələrdə bağlanma tarixləri niyə fərqlənir?
Atatürk Araşdırma Mərkəzinin nəşri Nazirlər Kabinetinin 1925-ci il iyunun 3-də verdiyi qərarı həmin qərarın iyunun 4-də qüvvəyə minməsindən ayırır. İngiliscə Vikipediya bağlanma tarixi kimi 5 iyunu göstərir. Fərqli tarixlərlə qarşılaşsanız, qərarla onun icrası arasındakı fərq uyğunsuzluğun bir hissəsini anlamağınıza kömək edər.
Ən aydın ardıcıllıq ayrıca göstərilən addımları izləyir: Nazirlər Kabineti iyunun 3-də bağlanma barədə qərar verdi. Atatürk Araşdırma Mərkəzinə görə, qərar iyunun 4-də qüvvəyə mindi. Bu addımları ayrı saxlamaq partiyanın son günlərini izləməyi asanlaşdırır. Beləcə, mənbələrdəki bütün tarixləri eyni hadisənin tarixi kimi qəbul etmirsiniz.
Tez-tez verilən suallar
Tərəqqipərvər Cümhuriyyət Firqəsinə kim rəhbərlik edirdi?
Kazım Qarabəkir 1924-cü il noyabrın 26-da sədr oldu. Rauf Orbay və Adnan Adıvar sədr müavinləri idilər. Əli Fuad Cəbəsoy baş katib vəzifəsini tuturdu.
Partiya respublikaçı idi, yoxsa liberal?
Proqramı hər iki mövqeyi birləşdirirdi. Respublikanı dövlətin idarəetmə forması kimi qəbul edir, liberalizm və demokratiyanı əsas prinsiplər kimi göstərirdi.
Partiya Şeyx Səid üsyanını dəstəkləyirdimi?
Partiya fövqəladə səlahiyyətlərə qarşı çıxmaqla yanaşı, hökumətin üsyana qarşı tədbirlərini dəstəkləyirdi. Rəhbərləri bağlanma prosesində irəli sürülən ittihamları rədd edirdilər. Üsyanla birbaşa təşkilati əlaqə mübahisəli olaraq qalır.
Partiyanın qısa fəaliyyətinə nə son qoydu?
Nazirlər Kabinetinin 1925-ci il 3 iyun tarixli bağlanma qərarı partiyanın bütün mərkəz və şöbələrini əhatə edirdi. Qərar həmin il martın 4-də qəbul edilmiş Təqriri-Sükun Qanununa əsaslanırdı.
Mənbələr
- Vikipediya — Tərəqqipərvər Cümhuriyyət Firqəsi tr.wikipedia.org
- Vikipediya — Tərəqqipərvər Cümhuriyyət Firqəsi (Türkiyə)) en.wikipedia.org
- Atatürk Ensiklopediyası — Tərəqqipərvər Cümhuriyyət Firqəsi ataturkansiklopedisi.gov.tr
- Atatürk Araşdırma Mərkəzinin jurnalı — Respublikanın ilk illərindəki hadisələrin mətbuatda şərhi atamdergi.gov.tr
- Atatürk Araşdırma Mərkəzi — Türkiyə Respublikasının tarixi II atam.gov.tr
- Ahmet Yeşil — Mehmet Fəthi bəyin Şərq İstiqlal Məhkəməsində mühakiməsi dergipark.org.tr
- Resul Babaoğlu — «Nitq» və xatirələr əsasında Tərəqqipərvər Cümhuriyyət Firqəsi hadisəsi və prosesi dergipark.org.tr
FAQ
Türkiyədə Tərəqqipərvər Cümhuriyyət Firqəsi nə idi?
Türkiyə Respublikasının ilk müxalifət partiyası idi. 1924-cü il noyabrın 17-də Ankarada yaradılmışdı. Proqramında liberalizm və demokratiya əsas prinsiplər kimi göstərilirdi.
Tərəqqipərvər Cümhuriyyət Firqəsinin türkcə adı nədir?
Türkcə adı Terakkiperver Cumhuriyet Fırkasıdır. Kazım Qarabəkir 1924-cü il noyabrın 26-da partiyanın sədri oldu.
Tərəqqipərvər Cümhuriyyət Firqəsi niyə bağlandı?
Hökumət partiyanın dindən siyasi məqsədlər üçün istifadə etdiyini və irticaçı dairələri təşviq etdiyini iddia edirdi. Partiya rəhbərləri bu ittihamları rədd edirdilər. Nazirlər Kabineti 1925-ci il iyunun 3-də Təqriri-Sükun Qanununa əsasən partiyanın bağlanması barədə qərar verdi.
Partiyanın Şeyx Səid üsyanı ilə əlaqəsi var idimi?
Bu əlaqə mübahisəli olaraq qalır. Tarixçi Uolter F. Vayker partiya ilə üsyan arasında əlaqə müəyyənləşdirməyi son dərəcə çətin hesab edirdi. Bununla belə, bəzi yerli üzvlərin mümkün təmaslarını istisna etmirdi.
