Terakkiperver Cumhuriyet Fırkası için kapatma kararı, kuruluşundan sonraki yıl, 3 Haziran 1925’te alındı. Siz bu yazıda partinin kurucularını, programını ve kapanışına ilişkin farklı değerlendirmeleri öğreneceksiniz. Ankara’da başlayan bu siyasi girişimin ilk şubesi ise Urfa’da açılmıştı. Kuruluş yeriyle ilk şube arasındaki ayrım, partinin hikâyesini takip etmeyi kolaylaştırır. [2][3][5]
17 Kasım 1924’te kurulan parti, Türkiye Cumhuriyeti’nin ilk muhalefet partisi olarak tanımlanır. Başkanlığı Kâzım Karabekir üstlenirken, yönetimde Rauf Orbay ve Adnan Adıvar da bulunuyordu. Liberalizm ve demokrasi ilkelerini benimseyen program, yerinden yönetim önerisini de içeriyordu. Şeyh Said İsyanı sonrasındaki kapatma sürecinde ise programın dinle ilgili maddesi tartışıldı. [1][3][4][5][7]
Terakkiperver Cumhuriyet Fırkası nedir, ne zaman ve nerede kuruldu?
Terakkiperver Cumhuriyet Fırkası, 17 Kasım 1924 tarihinde Ankara’da kurulan bir siyasi partiydi. Genel merkezi de Ankara’da bulunan parti, Cumhuriyet’in ilk muhalefet partisi oldu. Dolayısıyla kuruluş tarihi, kuruluş şehri ve siyasi konumu birlikte hatırlanabilir. Siz kuruluş yeri sorusuyla karşılaştığınızda Ankara bilgisini bu çerçevede değerlendirebilirsiniz. [1][2]
Kuruluş işlemlerinde Ali Fuat Paşa’nın üstlendiği görev, başvuru sürecini somutlaştırır. Ali Fuat Paşa, kuruluş dilekçesini 17 Kasım 1924’te İçişleri Vekili Recep Bey’e sundu. Dilekçeyle birlikte parti programı, nizamnamesi ve beyannamesi de teslim edildi. Böylece kuruluş başvurusuna, partinin ilkelerini ve işleyişini açıklayan belgeler eşlik etti. [3]
Kurucular, muhalefetsiz tek parti yönetiminin otoriterleşeceği endişesini kuruluş gerekçeleri arasında gösteriyordu. Bu gerekçe, partinin neden ayrı bir siyasi örgüt oluşturduğunu açıklayan unsurlardandı. Programın ilk iki maddesi de cumhuriyet, liberalizm ve demokrasi üzerinde duruyordu. Kuruluş gerekçesiyle program birlikte okunduğunda, yönetimin işleyişine ilişkin talepler görünür hale gelir. [1]
Ankara’daki genel merkez ile Urfa’daki ilk şube, farklı soruların yanıtlarını oluşturur. İlki partinin kuruluş ve yönetim merkezini, ikincisi yerel örgütlenmesinin başlangıcını gösterir. Urfa’yı kuruluş yeri olarak yazmak, bu iki ayrı bilgiyi birbirine karıştırır. Özellikle kısa sınav cevaplarında, şehir adının hangi soruya karşılık geldiğine dikkat edilmelidir. [2][3]
Terakkiperver Cumhuriyet Fırkası kurucuları, üyeleri ve başkanı kimlerdi?
Partinin beş öncü kurucusu Kâzım Karabekir, Rauf Orbay ve Ali Fuat Cebesoy’u içeriyordu. Refet Bele ile Adnan Adıvar da bu kurucu kadro içinde yer alıyordu. Bu nedenle kurucu sorusunun cevabı, yalnızca genel başkanın adından oluşmaz. Kâzım Karabekir’in başkanlığı ile beş ismin kurucu konumu ayrı bilgilerdir. [2][4]
Kâzım Karabekir, 26 Kasım 1924 tarihinde partinin genel başkanlığına getirildi. Genel başkan yardımcılıklarını Adnan Adıvar ile Rauf Orbay birlikte üstlendi. Ali Fuat Cebesoy ise partinin yönetiminde genel sekreter olarak görev aldı. Kuruluş dilekçesini sunan Ali Fuat Paşa’nın yönetimdeki görevi böylece genel sekreterlikti. [3][4]
Üye katılımını gösteren somut verilerden biri, 22 Kasım 1924 tarihine aittir. O tarihe kadar Halk Fırkası’ndan ayrılan milletvekillerinin sayısı 32’ye ulaşmıştı. Bunların 28’i Terakkiperver Cumhuriyet Fırkası’na katılırken, geriye kalan dördü bağımsız kaldı. Bu sayı, belirtilen tarihteki katılımı anlatır; partinin bütün üyelerini sıralamaz. [3]
Kurucuları ezberlemek isteyen siz, isimleri iki küçük grup halinde çalışabilirsiniz. İlk gruba Kâzım Karabekir, Rauf Orbay ve Ali Fuat Cebesoy’u yazabilirsiniz. İkinci grupta ise Refet Bele ile Adnan Adıvar’ı birlikte tutabilirsiniz. Bu çalışma yöntemi, beş öncü kurucunun adlarını eksiksiz hatırlamayı amaçlar. [2]
Parti programı hangi görüşleri savunuyordu?
Parti programının ilk iki maddesi, cumhuriyeti devlet şekli olarak kabul ediyordu. Aynı maddeler, liberalizm ile demokrasiyi partinin temel ilkeleri olarak tanımlıyordu. Dolayısıyla programın başlangıcında, hem devlet şekli hem siyasi ilkeler belirtilmişti. Kuruluş gerekçesindeki yönetim eleştirisi, cumhuriyeti benimseyen bu programla birlikte okunmalıdır. [1]
Terakkiperver Cumhuriyet Fırkası, yönetim anlayışında yerinden yönetim ilkesini de savunuyordu. Cumhurbaşkanının tarafsız olması ve milletvekilliğinden ayrılması da savunduğu görüşler arasındaydı. Bu öneriler, yönetim yetkilerinin kullanımı ve makamların konumu üzerine talepler içeriyordu. Programı değerlendirirken, yalnız parti adını değil bu somut önerileri de izlemek gerekir. [5]
Sekizinci madde, milletvekili seçimlerinin tek dereceli halk oylamasıyla yapılmasını öngörüyordu. Bu öneri, programın seçim yöntemine ilişkin açık taleplerinden birini oluşturuyordu. Gündelik hayatta seçim haberlerini izleyen siz, bu maddeyi oy verme usulüyle ilişkilendirebilirsiniz. Böylece liberalizm ve demokrasi başlıklarının yanında, belirli bir seçim önerisi de görülür. [1]
Programın 13. maddesi ise devlet bütçesinden maaş alan memurlarla ilgiliydi. Madde, bu memurların herhangi bir siyasi partiye üye olmasını yasaklamayı öneriyordu. Buradaki ifade, parti programında savunulan bir düzenleme talebi olarak anlaşılmalıdır. Altıncı madde de partinin dinî düşünce ve inançlara saygılı olduğunu belirtiyordu. [1]
Kitaplara girmeyen ayrıntılar
Partinin programı 58 maddeden oluşuyor ve farklı siyasi programlardan esinler taşıyordu. Bunlar arasında İngiliz Muhafazakâr Partisi ile Fransız Radikal Sosyalist Partisi bulunuyordu. Bu ayrıntı, program hazırlanırken başvurulan siyasi örnekleri somut isimlerle gösterir. Ancak bu esinlenme, partinin kendi maddelerinde yazılı taleplerle birlikte değerlendirilmelidir. [3]
Örgütlenme sürecinde ilk şube Urfa’da açıldıktan sonra başka şehirlerde çalışmalar başladı. Sivas, İstanbul, Ordu ve Trabzon, bu çalışmaların yürütüldüğü şehirler arasındaydı. Buna karşılık Aralık 1924 sonlarında teşkilatlanma yalnızca Sivas’ta tamamlanmış durumdaydı. Şube açılmasıyla teşkilatlanmanın tamamlanması, bu nedenle aynı aşamayı anlatan ifadeler değildir. [3]
Urfa, Siverek ve Mardin örgütlenmesinde görev alan isimlerden biri Mehmet Fethi Bey’di. Emekli yarbay olan Mehmet Fethi Bey, Şark İstiklal Mahkemesinde yargılandı. Yargılaması 30 Nisan 1925 tarihinde başladı ve beş yıl kürek cezasıyla sonuçlandı. Davadaki suçlama, Mehmet Fethi Bey’in dini siyasete alet ettiği yönündeydi. [6]
Mehmet Fethi Bey’in davası, yerel örgütlenmeyle ilgili somut bir yargılama örneğidir. Parti merkezinin açıklamaları ise kapatılma sürecindeki suçlamalara karşı başka bir tutum içeriyordu. Ali Fuat Paşa ve diğer parti mensupları, anayasaya dayalı yasal muhalefet yaptıklarını açıkladı. Yerel bir davayı aktarırken, merkez yöneticilerinin bu savunmasını da ayrı değerlendirmek gerekir. [5][6]
Terakkiperver Cumhuriyet Fırkası neden kapatıldı?
Şeyh Said İsyanı’nın 13 Şubat 1925’te başlaması, partinin karşılaştığı siyasi koşulları değiştirdi. Terakkiperver Cumhuriyet Fırkası, isyan karşısında hükümetin aldığı önlemleri desteklediğini ortaya koydu. Bununla birlikte hükümete olağanüstü yetkiler verilmesine karşı çıkan bir tutum benimsedi. Önlemleri desteklemekle olağanüstü yetkilere karşı çıkmak, partinin birlikte savunduğu iki tutumdu. [3]
4 Mart 1925’te kabul edilen Takrir-i Sükûn Kanunu, hükümete geniş yetkiler verdi. Kanun, daha sonra partinin kapatılmasında kullanılan hukuki dayanağı da oluşturdu. Bu nedenle kapanış sürecini anlamak için kanunun kabul tarihini izlemek gerekir. Şubat ayındaki isyan ile hazirandaki karar arasında, bu hukuki düzenleme bulunuyordu. [5]
Kapatma gerekçesinde, programın altıncı maddesi üzerinden dinin siyasete alet edildiği savunuldu. Aynı gerekçe, söz konusu maddenin gerici çevreleri cesaretlendirdiği iddiasını da içeriyordu. Bunlar kapatma kararını açıklayan resmî iddialardır ve bu nitelikleriyle aktarılmalıdır. Altıncı maddenin inançlara saygı ifadesi, böylece kapatma tartışmasının merkezine yerleşti. [7]
Rauf Orbay, hatıralarında altıncı maddeyi kapatma gerekçesinden farklı bir biçimde yorumladı. Maddenin, dinî taassuptan ve dini siyasete alet etmekten uzak durmayı anlattığını savundu. Ali Fuat Paşa ve diğer parti mensupları da süreçteki suçlamaları reddetti. Yöneticiler, yürüttükleri faaliyetin anayasaya dayanan yasal muhalefet olduğunu açıklıyordu. [5][7]
Tarihçi Walter F. Weiker, partiyle isyan arasında ilişki kurmayı son derece güç buluyordu. Bununla birlikte bazı yerel üyelerle isyancılar arasında temas ihtimalini dışlamıyordu. Bu değerlendirme, parti bütünüyle yerel üyeler hakkındaki ihtimalleri birbirinden ayırır. Siz kapatma gerekçesini okurken, Weiker’in değerlendirmesindeki bu ayrımı da gözetebilirsiniz. [7]
Terakkiperver Cumhuriyet Fırkası ne zaman kapatıldı?
Bakanlar Kurulu, 3 Haziran 1925 tarihinde partinin kapatılmasına ilişkin kararı aldı. Karar, Takrir-i Sükûn Kanunu’na dayanıyor ve bütün merkezlerle şubeleri kapsıyordu. Dolayısıyla kapatma işleminin kapsamı, yalnızca belirli bir yerel örgütle sınırlı değildi. Ankara’daki merkez ile diğer şubeler, aynı kararın kapsamına alınmıştı. [5]
Atatürk Araştırma Merkezi yayını, kararnamenin yürürlük tarihini 4 Haziran olarak kaydeder. Böylece kararın alınmasıyla yürürlüğe girmesi, birbirini izleyen farklı tarihlerde gerçekleşmiştir. Gündelik hayatta bir kararın duyurulmasıyla uygulanmasını ayırdığınız gibi, burada da tarihleri ayırabilirsiniz. Kapanış tarihini açıklarken, hangi işlemin tarihini verdiğinizi belirtmek bu nedenle yararlıdır. [5]
İngilizce Wikipedia maddesi ise partinin kapanışı için 5 Haziran 1925 tarihini verir. Tarihler arasındaki farklılık nedeniyle, kullanılan kaynağı tarih bilgisiyle birlikte belirtmek gerekir. Burada esas alınan Bakanlar Kurulu karar tarihi, 3 Haziran 1925’tir. Kararnamenin yürürlüğe girdiği tarih ise Atatürk Araştırma Merkezi yayınına göre 4 Haziran’dır. [2][5]
Kısa kronoloji
17 Kasım 1924’teki kuruluşla hazirandaki kapatma kararı arasındaki başlıca tarihler şöyle sıralanabilir. Liste, kuruluşu, başkanlık seçimini, isyanı, kanunu ve yargılama başlangıcını birlikte gösterir. Kapatma kararıyla yürürlük tarihi de kronolojide ayrı satırlar halinde yer alır. [2][3][4][5][6]
- 17 Kasım 1924 Terakkiperver Cumhuriyet Fırkası, genel merkezinin de bulunduğu Ankara’da kuruldu.
- 26 Kasım 1924 Kâzım Karabekir, Terakkiperver Cumhuriyet Fırkası’nın genel başkanlığı görevine getirildi.
- 13 Şubat 1925 Şeyh Said İsyanı başladı; parti hükümetin aldığı önlemleri destekledi.
- 4 Mart 1925 Hükümete geniş yetkiler tanıyan Takrir-i Sükûn Kanunu kabul edildi.
- 30 Nisan 1925 Mehmet Fethi Bey’in Şark İstiklal Mahkemesindeki yargılanma süreci başladı.
- 3 Haziran 1925 Bakanlar Kurulu, partinin bütün merkez ve şubelerinin kapatılmasını kararlaştırdı.
- 4 Haziran 1925 Atatürk Araştırma Merkezi yayınına göre kapatma kararnamesi yürürlüğe girdi.
Sık sorulan sorular
Terakkiperver Cumhuriyet Fırkası ne zaman ve nerede kuruldu?
Terakkiperver Cumhuriyet Fırkası, 17 Kasım 1924 tarihinde Ankara’da kuruldu. Partinin genel merkezi de kuruluşunun gerçekleştiği Ankara şehrinde bulunuyordu.
Terakkiperver Cumhuriyet Fırkası kurucuları kimlerdir?
Beş öncü kurucu Kâzım Karabekir, Rauf Orbay, Ali Fuat Cebesoy, Refet Bele ve Adnan Adıvar’dır. Partinin genel başkanlığına 26 Kasım 1924 tarihinde Kâzım Karabekir getirildi.
Terakkiperver Cumhuriyet Fırkası ilk şubesi nerede açılmıştır?
Terakkiperver Cumhuriyet Fırkası ilk şubesini Urfa’da açarak yerel örgütlenmesine başladı. Ardından Sivas, İstanbul, Ordu ve Trabzon’da da örgütlenme çalışmalarına girişildi.
Terakkiperver Cumhuriyet Fırkası neden ve ne zaman kapatıldı?
Kapatma gerekçesinde, programın altıncı maddesi üzerinden dinin siyasete alet edildiği savunuldu. Bakanlar Kurulu, 3 Haziran 1925 tarihinde partinin kapatılmasını kararlaştırdı. Atatürk Araştırma Merkezi yayınına göre kararname 4 Haziran’da yürürlüğe girdi.
Kaynaklar
- Vikipedi — Terakkiperver Cumhuriyet Fırkası tr.wikipedia.org
- Wikipedia — Progressive Republican Party (Turkey)) en.wikipedia.org
- Atatürk Ansiklopedisi — Terakkiperver Cumhuriyet Fırkası ataturkansiklopedisi.gov.tr
- Atatürk Araştırma Merkezi Dergisi — Cumhuriyetin İlk Yıllarındaki Gelişmeleri Basının Yorumlayışı atamdergi.gov.tr
- Atatürk Araştırma Merkezi — Türkiye Cumhuriyeti Tarihi II atam.gov.tr
- Ahmet Yeşil — Mehmet Fethi Bey’in Şark İstiklal Mahkemesinde Yargılanması dergipark.org.tr
- Resul Babaoğlu — Nutuk ve Hatıralar Ekseninde Terakkiperver Cumhuriyet Fırkası Olayı ve Süreci dergipark.org.tr
