Konark Günəş məbədi (türkcə: Konark Güneş Tapınağı) Hindistanın Odişa (Odisha) ştatının Puri dairəsində, Konark şəhərində yerləşir. Puridən təxminən 35 kilometr uzaqdadır. Şərqi Qanqa (Doğu Ganga) hökmdarı I Narasimhadeva məbədi təxminən 1250-ci ildə sifariş edib. Onun nəhəng daş arabası Günəş tanrısı Suryanın səmada hərəkətini təsvir edir.
Oyma naxışlı 24 təkər bu arabanı asanlıqla tanımağa imkan verir. Ancaq xarabalıqlar arasında ucalan böyük tikili toplantı salonudur. Əsas ziyarətgahın qülləsi isə artıq yoxdur. Siz təkərləri, salonları və qoruma işlərini birlikdə nəzərdən keçirsəniz, həm ilkin quruluşu, həm də bu gün nələrin qaldığını anlaya bilərsiniz.
Konark Günəş məbədi haradadır?
Konark Odişanın Puri dairəsində yerləşir. Puri Dairə Administrasiyasının məlumatına görə, məbəd Puridən təxminən 35 kilometr uzaqdadır. Səfərinizi planlaşdırarkən bu yer adlarını ayırd etmək sizə kömək edər: Konark şəhər, Puri dairə, Odişa isə ştatdır.
Məkanın adı da onun Günəşlə bağlılığını göstərir. Puri Dairə Administrasiyasına görə, Konark sanskrit dilində «bucaq» mənasını verən kona və «Günəş» mənasını verən arka sözlərinin birləşməsidir. Beləliklə, məbədin Suryaya həsr olunması həm adında, həm də memarlığında əksini tapır.
Konark Günəş məbədini hansı hökmdar və nə vaxt sifariş edib?
Məbədi Şərqi Qanqa sülaləsindən I Narasimhadeva sifariş edib. UNESCO onun hakimiyyət illərini 1238–1264 kimi göstərir. Məbədin tikintisi adətən bu hakimiyyət dövrünə, təxminən 1250-ci ilə aid edilir.
Nəşr olunmuş tarixlər arasında fərq var. İngiliscə Vikipediya təxminən 1250-ci ili, türkcə Vikipediya isə 1255-ci ili göstərir. Buna görə ümumi məlumat verərkən «təxminən 1250-ci il» ifadəsi uyğundur. Tarixin təxmini olduğu saxlanmalıdır. Hər iki tarix tikintini eyni hökmdarın hakimiyyət dövrünün ortalarına yerləşdirir.
Məbəd Kalinqa (Kalinga) memarlıq ənənəsinə aiddir. Onun quruluşu Suryanın səmavi arabasını daş tikiliyə çevirir. Təkərlər və atlar bu fikrin əsas hissəsidir. Onlar memarlığa səmada hərəkət edən nəqliyyat vasitəsinin formasını verir.
Məbədin heç vaxt tamamlanmadığı iddiasını şübhə altına alan dəlil də var. 1384-cü ilə aid Kenduli mis lövhə kitabəsi tikilinin tamamlandığına və ibadət üçün istifadə edildiyinə sübut kimi göstərilir. Bu qeyd tikinti ilə bağlı sualları sonrakı dağıntılarla bağlı suallardan ayırmaq üçün əhəmiyyətlidir.
Təkərlər, atlar və relyeflər nəyi təsvir edir?
Məbədin şimal və cənub tərəfləri boyunca 24 daş təkər düzülüb. Hər birinin diametri təxminən üç metrdir. Bu ölçülər araba fikrini kiçik bir bəzək işarəsi olmaqdan çıxarır və tikilinin ümumi formasına çevirir.
Təkərlər on iki cüt təşkil edir. Bu cütlər hindu təqviminin on iki ayı və hər ayın işıqlı və qaranlıq yarıları ilə əlaqələndirilir. Siz bu rəmzləri gündəlik bir vərdişinizlə müqayisə edə bilərsiniz: təqvimə baxanda vaxtınızı tanış hissələrə bölürsünüz. Burada həmin bölgülər oyma təkərlər şəklini alır.
Odişa Turizmi yeddi atı həftənin yeddi gününün və göy qurşağının yeddi rənginin rəmzi kimi izah edir. Beləliklə, ilkin layihə Günəşin hərəkətini, təqvim bölgülərini və rəngləri bir araya gətirir. Puri Dairə Administrasiyasının məlumatına görə, yeddi at heykəlindən altısı günümüzə çatıb.
Təkərlər arasındakı relyeflərdə fantastik şirlər, musiqiçilər, rəqqaslar və erotik fiqur qrupları var. Bu oymalar mövzunu Günəş tanrısının arabasından kənara çıxarır. Tikilinin alt hissəsində fantastik heyvanlarla yanaşı, ifaçılıq və insanların intim münasibətləri ilə bağlı fiqurlar yerləşir.
Nata Mandirin sütunlarında da musiqi və rəqs təsvirləri görünür. UNESCO burada kişi və qadın rəqqasların, eləcə də musiqiçilərin olduğunu bildirir. Bu fiqurlar məbəd ibadətində ifaçılığın yerini göstərir. Siz rəqs salonunu alt hissədəki relyeflərlə birlikdə araşdırsanız, musiqinin kompleks boyunca təkrarlanan mövzu olduğunu görərsiniz.
Hansı hissələr qalıb, hansılar məhv olub?
Caqamohana (Jagamohana), yəni toplantı salonu, ayaqda qalan ən iri tikilidir. Onun yuxarı hissəsi piramida formasındadır. Günümüzə çatan bu salon xarabalıqların görünüşündə əsas yer tutur. Ancaq o, məbədin əsas ziyarətgahından ayrı hissəsidir.
Əsas ziyarətgah vimana idi. Onun hündür qülləsi günümüzə çatmayıb. UNESCO qüllənin yox olmasını XIX əsrə aid edir. Buna görə kompleksin indiki görünüşündə ilkin memarlıq kompozisiyasının mühüm bir hissəsi çatışmır.
Nata Mandir toplantı salonunun şərqində, hündür platforma üzərində yerləşir. Onun damı da qalmayıb. Dam örtüyü yox olsa da, salamat qalan sütunlar və onların üzərindəki ifaçı təsvirləri salonun funksiyasına dair dəlilləri qoruyur.
Tikilinin müxtəlif hissələrində müxtəlif daşlardan istifadə olunub. Qapı çərçivələri və bəzi heykəllər xloritdən hazırlanıb. Platformanın daxili özəyini laterit təşkil edib. Digər hissələrdə isə xondalit işlədilib. Beləliklə, məbədin tikinti materialları «daş araba» ifadəsinin düşündürdüyündən daha müxtəlif olub.
Məbədin dağılmasının səbəbi hələ də mübahisəlidir. Fərqli izahlar bunu təbii aşınma və ya qəsdən edilmiş hücumlarla əlaqələndirir. Ziyarətgah qülləsinin itirilməsi məlum faktdır. Ancaq təkcə bu fakt dağıntının necə baş verdiyi barədə mübahisəni həll etmir.
Tikilini qorumaq üçün niyə qumla doldurublar?
Britaniya hakimiyyəti 1903-cü ildə Caqamohananı qumla doldurub girişlərini bağlayıb. Məqsəd toplantı salonuna dayaq vermək və uçmasının qarşısını almaq idi. Qum doldurulması məbədin ayaqda qalan hissəsinə tətbiq edilən konstruktiv qoruma tədbiri olub.
Sonralar həmin qumun vəziyyəti qoruma işlərində ayrıca məsələyə çevrilib. PTI-nin 18 sentyabr 2024-cü il tarixli xəbərində CBRI-nin endoskopik müayinəsi təsvir olunub. Müayinə qumun təxminən 12.5 fut çökdüyünü və üstündə boşluq yarandığını müəyyən edib.
23 aprel 2026-cı ildə The Indian Express ASI-nin Caqamohananın qərb divarında keçid açmağa başladığını yazıb. Planlaşdırılan açılışın ölçüləri təxminən altı futa beş fut olub. Bu işlər Britaniya hakimiyyəti dövründə salona doldurulmuş qumun çıxarılmasına hazırlıq məqsədi daşıyıb.
Daşların dəyişdirilməsi ayrıca müzakirə mövzusudur. Hindistanın Mədəniyyət Nazirliyi 4 fevral 2019-cu il tarixli parlament cavabında oyma daşların 40 faizinin naxışsız bloklarla əvəzləndiyi iddiasını rədd edib. Buna görə həmin faiz mübahisəli iddia kimi təqdim edilməlidir.
Eyni cavabda bəzi yerlərdə niyə naxışsız daşlardan istifadə olunduğu da izah edilib. İlkin bəzəklər barədə kifayət qədər dəlil olmadıqda, konstruksiyanı möhkəmləndirmək üçün naxışsız daş qoyulub. Beləliklə, sənədləşdirilmiş qoruma üsulu ilə onun miqyası barədə rədd edilmiş iddianı ayırmaq lazımdır.
Bələdçi kitablarında rast gəlməyəcəyiniz təfərrüatlar
Odişa Turizminin məlumatına görə, oyma naxışlı 24 təkər həm də günəş saatı kimi işləyir. Deməli, onların əhəmiyyəti ölçüləri və təqvim rəmzləri ilə bitmir. Eyni memarlıq elementi həm Suryanın arabasının hissəsi, həm də vaxtı göstərən alət kimi təsvir olunur.
1906-cı ildə məbədin dənizə baxan tərəfində kazuarina və tamanu ağacları əkilib. Məqsəd qum gətirən küləklərə qarşı sipər yaratmaq idi. Beləliklə, Konarkdakı qoruma işlərinə daş konstruksiyanı möhkəmləndirməklə yanaşı, tikilinin ətrafında ağac əkmək də daxil olub.
Kompleksdəki Mayadevi məbədi 1909-cu ildə qum və dağıntı qalıqları təmizlənərkən üzə çıxıb. Onun aşkarlanması ərazinin qorunma tarixinə daha bir qat əlavə edir. Yığılmış materialların təmizlənməsi böyük məbəd kompleksinin daxilindəki başqa bir tikilini üzə çıxarıb.
Konark Arxeologiya Muzeyi 1968-ci ildə yaradılıb. ASI-nin idarə etdiyi muzeydə məbəddən gətirilmiş heykəllər saxlanılır. Siz burada ayaqda qalan memarlıqla muzey kolleksiyasında qorunan məbəd heykəlləri arasında əlaqə qura bilərsiniz.
Xronologiya
- 1238–1264: Məbədin sifarişçisi I Narasimhadevanın hakimiyyət illəri.
- Təxminən 1250: Konark Günəş məbədinin tikintisi; türkcə Vikipediya 1255-ci ili göstərir.
- 1384: Kenduli mis lövhə kitabəsi məbədin tamamlandığına və ibadət üçün istifadə edildiyinə dəlil kimi göstərilir.
- XIX əsr: Əsas ziyarətgahın hündür qülləsi yox olur.
- 1903: Caqamohana uçmasının qarşısını almaq üçün qumla doldurulur və girişləri bağlanır.
- 1906: Qum gətirən küləklərə qarşı dənizə baxan tərəfdə ağaclar əkilir.
- 1909: Qum və dağıntı qalıqlarının təmizlənməsi zamanı Mayadevi məbədi üzə çıxır.
- 1968: Konark Arxeologiya Muzeyi yaradılır.
- 1984: Konark Günəş məbədi UNESCO-nun Ümumdünya İrs Siyahısına daxil edilir.
- 4 fevral 2019: Mədəniyyət Nazirliyi daşların dəyişdirilməsi və qoruma işləri barədə parlament suallarını cavablandırır.
- 18 sentyabr 2024: PTI Caqamohananın daxilində çökmüş qum və yaranmış boşluq barədə müayinə nəticələrini yayımlayır.
- 23 aprel 2026: The Indian Express qumun çıxarılması üçün qərb tərəfdə keçid açılması işləri barədə xəbər verir.
Tez-tez verilən suallar
Konark Günəş məbədi haradadır?
Hindistanın Odişa ştatının Puri dairəsində, Konark şəhərində yerləşir. Puri Dairə Administrasiyasının məlumatına görə, məbəd Puridən təxminən 35 kilometr uzaqdadır.
Onun nəhəng daş arabasını kim tikdirib?
Şərqi Qanqa sülaləsinin hökmdarı I Narasimhadeva məbədi təxminən 1250-ci ildə sifariş edib. Daş araba Suryanın səmada hərəkət edən nəqliyyat vasitəsinin memarlıq təsviridir.
Neçə təkər və at var?
Layihədə 24 daş təkər və əvvəlcə yeddi at olub. Hər təkərin diametri təxminən üç metrdir. Puri Dairə Administrasiyası günümüzə altı at heykəlinin çatdığını bildirir.
Toplantı salonu niyə qumla doldurulub?
Britaniya hakimiyyəti 1903-cü ildə Caqamohananı uçmaqdan qorumaq üçün qumla doldurub girişlərini bağlayıb. Sonrakı müayinələr qumun çökdüyünü göstərib. 2026-cı ilin aprelində haqqında xəbər verilən işlər qumun çıxarılmasına hazırlıq məqsədi daşıyıb.
Mənbələr
- Puri Dairə Administrasiyası — Konark puri.odisha.gov.in
- UNESCO Ümumdünya İrs Mərkəzi — Günəş məbədi, Konârak whc.unesco.org
- UNESCO — Günəş məbədi, Konârak unesco.org
- Odişa Turizmi — Konark Günəş məbədi odishatourism.gov.in
- İngiliscə Vikipediya — Konark Günəş məbədi en.wikipedia.org
- Türkcə Vikipediya — Konark Güneş Tapınağı tr.wikipedia.org
- PTI / ThePrint — ASI Konark Günəş məbədində qumun çıxarılması işlərinin gedişini yoxlayır theprint.in
- The Indian Express — ASI Konark Günəş məbədində qazma işlərinə başlayır indianexpress.com
- Hindistanın Mədəniyyət Nazirliyi — Lok Sabha, 152 nömrəli sual sansad.in
- ASI Puri Dairəsi — ASI Puri Dairəsi haqqında asipuricircle.in
FAQ
Konark Günəş məbədi haradadır?
Hindistanın Odişa ştatının Puri dairəsində, Konark şəhərində yerləşir. Puridən təxminən 35 kilometr uzaqdadır.
Konark Günəş məbədinin nəhəng daş arabasını kim tikdirib?
Məbədi təxminən 1250-ci ildə Şərqi Qanqa hökmdarı I Narasimhadeva sifariş edib. Onun memarlığı Günəş tanrısı Suryanın arabasını təsvir edir.
Arabanın neçə təkəri və atı var?
Layihədə 24 daş təkər və əvvəlcə yeddi at olub. Puri Dairə Administrasiyasının məlumatına görə, altı at heykəli günümüzə çatıb.
Məbədin toplantı salonu niyə qumla doldurulub?
Britaniya hakimiyyəti 1903-cü ildə Caqamohananı qumla doldurub girişlərini bağlayıb. Məqsəd tikilini möhkəmləndirmək və uçmasının qarşısını almaq olub.
Image: 13th Century sculptures at Konark Sun Temple Puri district, Odisha, India.jpg — Joydeep, CC BY-SA 4.0
