İkinci Fransa imperiyası necə yarandı və süqut etdi? 1852–1870

İkinci Fransa imperiyasının (İkinci Fransız İmparatorluğu) yaranmasına Lui Napoleon Bonapartın (Louis-Napoléon Bonapart) 2 dekabr 1851-ci il dövlət çevrilişi və sonrakı plebissitlər yol açdı. Bu proses nəticəsində o, 2 dekabr 1852-ci ildə III Napoleon (III. Napolyon) adı ilə imperator elan olundu. İmperiya 1870-ci ilin sentyabrında Sedan (Sedan) məğlubiyyəti və imperatorun əsir düşməsindən sonra süqut etdi. 4 sentyabrda respublika elan olundu. III Napoleon Fransanın (Fransa) son monarxı idi.

Bir hökmdar 1870-ci ilin mayında liberal islahatlara dəstək qazanıb sentyabrda taxtını necə itirə bilərdi? Siz imperiyanın nəzarət altında keçirilən seçkilərindən genişlənən dəmir yollarına, yenidən qurulan paytaxtına və son müharibəsinə qədər yolunu izləsəniz, hadisələrin ardıcıllığı aydınlaşar. Hərbi məğlubiyyət rejimi devirməzdən əvvəl onun siyasi institutları ciddi dəyişikliklər keçirmişdi.

Lui Napoleon seçilmiş prezidentdən imperatora necə çevrildi?

Lui Napoleon Bonapart prezidentliyə seçki yolu ilə gəldi. 10 dekabr 1848-ci ildə ümumi kişi seçki hüququ əsasında səs verən kişilər onu İkinci Respublikanın (İkinci Cumhuriyet) prezidenti seçdilər. Beləliklə, onun imperator taxtına gedən yolu respublika quruluşunun daxilində başladı.

Həlledici qarşıdurma onun siyasi gələcəyi ilə bağlı yarandı. Lui Napoleon 1852-ci ildə yenidən namizəd olmasına imkan verəcək konstitusiya dəyişikliyini qəbul etdirə bilmədi. 2 dekabr 1851-ci ildə konstitusiyanı pozdu və dövlət çevrilişi ilə Məclisi buraxdı.

Hakimiyyətin ələ keçirilməsindən sonra müxaliflər həbs olundu. Ardınca keçirilən plebissit onillik prezidentlik üzərində qurulan yeni sistemin prinsiplərini təsdiqlədi. Yeni konstitusiya 14 yanvar 1852-ci ildə qüvvəyə mindi. Çevrilişdən sonra yaradılmış quruluş bununla institusional forma aldı.

1852-ci ilin noyabrında daha bir plebissit keçirildi. 2 dekabrda imperiya elan olundu və Lui Napoleon III Napoleon titulunu qəbul etdi. Bu keçid bir neçə ayrı mərhələdən ibarət idi: seçki, konstitusiya ətrafında qarşıdurma, dövlət çevrilişi və yeni qaydaları təsdiqləyən səsvermələr.

Konstitusiya səlahiyyətləri dövlət başçısının əlində cəmləşdirirdi. Nazirlər yalnız onun qarşısında cavabdeh idilər. Senatorlar ömürlük təyin olunurdular. Seçilən Qanunverici Korpus qanun layihəsi irəli sürə bilməzdi. Siz yalnız seçkilərin keçirilməsinə baxsanız, sistemin seçilmiş nümayəndələrin imkanlarını nə qədər sərt məhdudlaşdırdığını gözdən qaçırarsınız.

1852–1860-cı illərdə hökumət seçki rəqabətinə də birbaşa təsir göstərirdi. Prefektlər ümumi kişi seçki hüququ əsasında keçirilən seçkilərdə rəsmi namizədləri açıq dəstəkləyirdilər. Səsvermə rejimin bir hissəsi olaraq qalırdı. Lakin icra hakimiyyəti həm seçki mübarizəsinə, həm də seçkilər nəticəsində formalaşan institutlara təsir edirdi.

Rejim avtoritar idarəçilikdən liberallaşmaya necə keçdi?

24 noyabr 1860-cı il fərmanı parlament müzakirələrinin imkanlarını genişləndirdi. Qəzetlər parlament iclaslarının gedişini dərc edə bilirdilər. Deputatlar imperatorun parlamentin açılış nitqinə illik cavab vasitəsilə hökumət siyasətini də müzakirə edə bilirdilər. Bu dəyişikliklər qanunverici orqandakı müzakirələri daha geniş ictimaiyyətə çatdırdı.

İslahatlar parlamentlə məhdudlaşmadı. 25 may 1864-cü il qanunu müəyyən şərtlərlə tətilə icazə verdi. Tətillər zorakılıqsız keçirilməli və işləmək azadlığına hörmət edilməli idi. Bu hüquq şərtli idi: məhdudiyyətlər elə dəyişikliyin özündə göstərilmişdi.

11 may 1868-ci il mətbuat qanunu nəşrlər üçün əvvəlcədən icazə almaq tələbini ləğv etdi. Parlament iclaslarının gedişinin dərc olunması ilə yanaşı, bu addım siyasi fikirlərin ifadəsi üçün imkanları genişləndirdi. Beləliklə, rejimin son illərində qüvvədə olan qaydalar onun ilk avtoritar dövründəkindən fərqlənirdi.

Bu arada imperiyanı dəstəkləyən çoxluq parçalanır, respublikaçı müxalifət isə yenidən təşkilatlanırdı. 8 sentyabr 1869-cu ildə növbəti islahat Qanunverici Korpusa imperatorla yanaşı qanun layihələri irəli sürmək hüququ verdi. Bununla 1852-ci il sisteminin əsas məhdudiyyətlərindən biri dəyişdirildi.

8 may 1870-ci il plebissitində liberal islahatlar təxminən 7,36 milyon lehinə və 1,57 milyon əleyhinə səslə təsdiqləndi. Siz imperiyanın süqutunu qiymətləndirərkən bu nəticəni nəzərə almalısınız. İslahatların böyük səs çoxluğu ilə dəstəklənməsindən təxminən dörd ay sonra rejim süqut etdi. Son zərbəni müharibə və imperatorun əsir düşməsi vurdu.

Osmanın Parisi yenidən qurması və iqtisadi dəyişikliklər dövrə necə təsir etdi?

III Napoleon 1853-cü ildə Parisin (Paris) yenidən qurulmasına və müasirləşdirilməsinə rəhbərlik etməyi Osmana (Haussmann) tapşırdı. 1853–1870-ci illərdə aparılan işlər nəticəsində Sevastopol bulvarı (Sébastopol Bulvarı) kimi geniş yollar açıldı. Yeni binalar və Büt-Şomon (Buttes-Chaumont) da daxil olmaqla böyük parklar salındı.

Paris fiziki cəhətdən böyüməklə yanaşı, inzibati baxımdan da genişləndi. 1860-cı ildə ətraf yaşayış məntəqələrinin şəhərə birləşdirilməsi onun ərazisini təxminən iki dəfə artırdı. Əhalisinə təxminən 500 000 nəfər əlavə olundu. Beləliklə, paytaxtın dəyişməsi həm mövcud rayonların yenidən qurulmasını, həm də şəhərin özünün genişləndirilməsini əhatə edirdi.

Bu işlərin sosial bədəli də vardı. Parisin mərkəzindəki dəyişikliklər yoxsul sakinləri, xüsusən fəhlələri kənar rayonlara sıxışdırdı. Geniş yollar və yeni binalarla yanaşı, insanların yaşadıqları yerlərdən sıxışdırılmasını da nəzərə almaq lazımdır. Şəhərin fiziki dəyişməsi bütün sakinlərə eyni faydanı vermədi.

Yenidənqurmanın məqsədi hələ də müzakirə olunur. Bir izah müxalifət ocaqlarını dağıtmaq niyyətini önə çəkir. Digəri gediş-gəlişin asanlaşdırılmasını və şəhərdə sanitariya şəraitinin yaxşılaşdırılmasını vurğulayır. Bu izahları sənədləşdirilmiş nəticədən ayırmaq lazımdır: yoxsul sakinlər şəhərin kənarlarına sıxışdırılmışdılar.

Dəmir yolları Parislə əyalətlər arasındakı əlaqələri dəyişdirdi. III Napoleonun dövründə təxminən üç düjin kiçik dəmir yolu müəssisəsi mərkəzi Parisdə olan altı böyük şirkətdə birləşdirildi. Dövlət zəmanətləri bu şirkətlərə dəstək verirdi. Böyük sərmayələr sayəsində 1851–1857-ci illərdə şəbəkənin uzunluğu əvvəlki səviyyənin təxminən 2,5 mislinə çatdı.

1870-ci ilə qədər Fransada təxminən 18 000 kilometr dəmir yolu vardı. Şəbəkə paytaxtla əyalətlər arasında sərnişin səfərlərini və yük daşınmasını sürətləndirdi. Siz gündəlik bir səfəri və ya mal çatdırılmasını düşünün: dəmir yolunun gündəlik həyata təsiri insanların və malların məsafələri daha sürətlə qət etməsində görünürdü.

İqtisadi dəyişikliklər ticarət siyasətini də əhatə edirdi. Fransa və Britaniya (Britanya) 23 yanvar 1860-cı ildə azad ticarət müqaviləsi imzaladılar. Dəmir yoluna sərmayələr, şəhər tikintisi və bu müqavilə imperiya dövründəki dəyişikliklərin miqyasını göstərir. Siyasi nəzarətlə yanaşı, nəqliyyatı, ticarəti və paytaxtı yenidən formalaşdırmaq üçün geniş işlər görülürdü.

Krım müharibəsi III Napoleonu necə gücləndirdi?

Türkiyə (Türkiye) ilə maraqlanan oxucular üçün Krım müharibəsi (Kırım Savaşı) bu Fransa rejimi ilə birbaşa əlaqə yaradır. 1854–1856-cı illərdə Fransa Britaniya və Osmanlı imperiyası (Osmanlı İmparatorluğu) ilə birlikdə Rusiyaya (Rusya) qarşı döyüşdü. Qələbə III Napoleon hökumətini və onun Avropadakı (Avrupa) mövqeyini gücləndirdi.

Bu uğurlu ittifaq 1870-ci ildəki fərqli vəziyyəti də anlamağa kömək edir. Prussiyaya (Prusya) qarşı sonrakı müharibədə Fransa Avropadakı müttəfiqlərinin dəstəyindən məhrum idi. İmperiya son münaqişəsinə Krım qələbəsi dövründəkindən fərqli diplomatik şəraitdə daxil oldu.

Fransa–Prussiya müharibəsi imperiyanı niyə devirdi?

Birbaşa böhran 1870-ci ilin iyulunda kəskinləşdi. Bismark (Bismarck) Ems teleqramını (Ems Telgrafı) təhrikedici formada dərc edərək gərginliyi artırdı. Fransa 19 iyulda Prussiyaya müharibə elan etdi. Bu qərarla III Napoleonun hakimiyyətinə son qoyacaq münaqişə başladı.

Ardınca Fransa Prussiya və onun alman müttəfiqlərinə qarşı döyüşlərdə dalbadal məğlub oldu. Rəqiblərinin say və hərbi üstünlüyü vardı. Fransa isə Avropadakı müttəfiqlərinin dəstəyindən məhrum idi. Müharibə qısa müddətdə rejimi ardıcıl döyüş məğlubiyyətləri ilə üz-üzə qoydu.

Həlledici məğlubiyyət 1 sentyabr 1870-ci ildə Sedanda baş verdi. Fransa ordusu 2 sentyabrda təslim oldu və III Napoleon əsir düşdü. Onun əsir alınması hərbi fəlakəti imperiya hökumətinin mövcudluğu ilə birbaşa bağladı.

Əsirlik xəbəri çatdıqdan sonra, 4 sentyabrda Parisdə respublika elan olundu. Milli Müdafiə Hökuməti (Millî Savunma Hükûmeti) yaradıldı və İkinci imperiyanın mövcudluğuna son qoyuldu. Hadisələr çox qısa müddətdə bir-birini izlədi: məğlubiyyət, təslimiyyət, imperatorun əsir düşməsi və rejimin dəyişməsi.

Hadisələrin xronologiyası

• 10 dekabr 1848: Lui Napoleon prezident seçildi.
• 2 dekabr 1851: Onun dövlət çevrilişi ilə Məclis buraxıldı.
• 14 yanvar 1852: Yeni konstitusiya qüvvəyə mindi.
• 2 dekabr 1852: İkinci imperiya elan olundu.
• 1853: Osmanın Parisi yenidən qurması başladı.
• 1854–1856: Fransa Krım müharibəsində döyüşdü.
• 23 yanvar 1860: Fransa Britaniya ilə azad ticarət müqaviləsi imzaladı.
• 24 noyabr 1860: Parlament müzakirələrinin və onların ictimaiyyətə çatdırılmasının imkanları genişləndirildi.
• 25 may 1864: Müəyyən şərtlərlə tətilə icazə verildi.
• 11 may 1868: Nəşrlər üçün əvvəlcədən icazə tələbi ləğv edildi.
• 8 sentyabr 1869: Qanunverici Korpus qanun layihəsi irəli sürmək hüququ qazandı.
• 8 may 1870: Seçicilər plebissitdə liberal islahatları təsdiqlədilər.
• 19 iyul 1870: Fransa Prussiyaya müharibə elan etdi.
• 1–2 sentyabr 1870: Sedandakı məğlubiyyət və təslimiyyət imperatorun əsir düşməsi ilə nəticələndi.
• 4 sentyabr 1870: Respublika elan olundu və imperiyanın mövcudluğuna son qoyuldu.

Bələdçi kitablarda tapa bilməyəcəyiniz təfərrüatlar

Lui Napoleon prezidentliyindən əvvəl, 25 may 1846-cı ildə Am qalasındakı (Ham Kalesi) həbsdən qaçmışdı. O, fəhlə qiyafəsinə girmişdi. Gələcək imperatorun hakimiyyət yolu 1848-ci ildə seçilməsindən əvvəl əsirlikdən qaçışdan da keçmişdi.

Onun dövlət çevrilişi üçün seçdiyi tarix qəsdən tarixi hadisələrə bağlanmışdı. 2 dekabr 1851-ci il I Napoleonun (I. Napolyon) 1804-cü ildə tacqoymasının və 1805-ci ildə Austerlits (Austerlitz) qələbəsinin ildönümlərinə təsadüf edirdi. Bu seçim hakimiyyətin ələ keçirilməsini əvvəlki imperiya tarixinin mühüm hadisələri ilə əlaqələndirirdi.

Parisin ilk ümumdünya sərgisi 15 may–15 noyabr 1855-ci il tarixlərində keçirildi. Sərgiyə beş milyondan çox ziyarətçi gəldi. Bu böyük ictimai tədbir Osmanın yenidənqurma işləri və dəmir yollarının sürətlə genişlənməsi ilə eyni dövrə düşürdü.

Şəhər xərcləri də siyasi tənqid hədəfinə çevrildi. 1867-ci ildə respublikaçı Jül Ferri (Jules Ferry) Les comptes fantastiques d’Haussmann adlı pamflet nəşr etdirdi. Pamflet Osmanın xərclərini tənqid edirdi. Beləliklə, Parisin yenidən qurulması ətrafındakı mübahisələrə maliyyə tənqidi də əlavə olundu.

Tez-tez verilən suallar

İkinci Fransa imperiyası nə vaxt yarandı və nə vaxt süqut etdi?

İmperiya 2 dekabr 1852-ci ildə yarandı və 4 sentyabr 1870-ci ildə süqut etdi. III Napoleon bu dövrdə imperator kimi hökmranlıq etdi və Fransanın son monarxı oldu.

III Napoleon imperator seçilmişdimi?

Lui Napoleon 1848-ci ilin dekabrında prezident seçilmişdi. Onun imperator titulu 1851-ci il dövlət çevrilişindən və sonrakı plebissitlərdən sonra gəldi. İmperiya 2 dekabr 1852-ci ildə elan olundu.

III Napoleon Parisi necə dəyişdirdi?

O, 1853-cü ildə şəhərin yenidən qurulmasına rəhbərlik etməyi Osmana tapşırdı. Geniş yollar, yeni binalar və parklar Parisin simasını dəyişdi. Yoxsul sakinlər və fəhlələr isə kənar rayonlara sıxışdırıldılar.

III Napoleon niyə hakimiyyətini itirdi?

Sedan məğlubiyyəti onun 2 sentyabr 1870-ci ildə əsir düşməsinə gətirdi. İki gün sonra Parisdə respublika elan olundu və İkinci imperiyanın mövcudluğuna son qoyuldu.

Mənbələr

1. Fondation Napoléon — III Napoleonun həyatı və hakimiyyəti napoleon.org
2. Fondation Napoléon — Xronologiya: İkinci Fransa Respublikası və İkinci imperiya new.napoleon.org
3. Milli Məclis — 1852–1870: İkinci imperiya və ya ümumi seçki hüququnun təhrif edilməsi www2.assemblee-nationale.fr
4. Milli Məclis — İkinci imperiya assemblee-nationale.fr
5. Pompidu Mərkəzi — Osmanın yenidənqurma işləri mediation.centrepompidou.fr
6. Paris şəhəri — Osman: Parisi dəyişdirən adam paris.fr
7. İngiliscə Vikipediya — İkinci Fransa imperiyası en.wikipedia.org
8. Jacques Wolff / Fondation Napoléon — III Napoleon 1857–1858-ci illərin iqtisadi böhranı qarşısında napoleon.org
9. Fransa Silahlı Qüvvələr Nazirliyi — 1870-ci il müharibəsinin başlanmasına saxta xəbərmi səbəb oldu? defense.gouv.fr
10. Arnaud-Dominique Houte / Fransa Silahlı Qüvvələr Nazirliyi — Sedan məğlubiyyəti defense.gouv.fr
11. Türkcə Vikipediya — İkinci Fransa imperiyası tr.wikipedia.org

FAQ

Image: Second French Empire (1852-1870) (A10).jpg — Unknown authorUnknown author, Public domain