Bu hekayəni siz də məktəbdə eşitmiş ola bilərsiniz: qüdrətli imperator dənizdən gələn açıq dərili yadelliləri görür və onları tanrı sayaraq qarşılarında baş əyir. Yığcam, yadda qalan bir hekayədir. Mənbələr isə bu qədər aydın mənzərə yaratmır. Bu məqalədə II Montesumanın Ernan Korteslə görüşəndə əslində nə etdiyinə baxırıq. İspanları tanrı sayması iddiasının haradan gəldiyini araşdırırıq. Ölümü, başlığı və varisləri haqqında nə deyə bildiyimizi də nəzərdən keçiririk.
II Montesuma kim idi?
II Montesuma təxminən 1466-cı ildə Tenoçtitlanda (Tenochtitlan) doğulub. Həmin şəhər indiki Mexiko şəhərinin tarixi mərkəzinin altında yerləşir. O, meşika xalqının doqquzuncu hökmdarı idi. 1502 və ya 1503-cü ildən 1520-ci ilədək hakimiyyətdə olub. Taxta Ahuitzotldan sonra çıxıb.
Onun hakimiyyəti fəthlərlə yadda qalıb. Hərbi yürüşləri imperiyanın hakimiyyətini cənubda Çiapasdakı (Chiapas) Xoconoscoya və Tehuantepek bərzəxinə (Tehuantepec) qədər genişləndirib. Deməli, Kortes gələndə tərəddüd içində olan yerli bir başçı ilə qarşılaşmamışdı. Genişlənən imperiyanın hökmdarı ilə üz-üzə gəlmişdi.
Kiçik bir təfərrüat: adındakı «II» astek titulu deyildi. Bu rəqəmi tarixçilər sonradan əlavə ediblər. Meşikalar hökmdarlarını bu cür nömrələmirdilər.
Montesuma adı nə deməkdir və necə tələffüz olunur?
Nahuatl dilində bu ad təxminən «əsilzadəyə xas tərzdə qəzəblənən şəxs» kimi izah olunur. O, Xocoyotzin adını da daşıyırdı. Bu adın tərkibində hörmət bildirən şəkilçi var və mənası «hörmətli gənc»dir.
Klassik nahuatl dilində tələffüz Beynəlxalq Fonetik Əlifba ilə [motɛːkʷˈs̻oːmaḁ] şəklində yazılır. Gündəlik söhbətdə sizə bu yazılış lazım olmayacaq. Amma o göstərir ki, lövhələrdə və kitablarda gördüyünüz ispanca yazılışlar əsl tələffüzü yalnız təxmini əks etdirir.
8 noyabr 1519-cu il görüşü
Montesuma ilə Kortes 8 noyabr 1519-cu ildə Meksika-Tenoçtitlanın girişində diplomatik görüş keçiriblər. Burada əsas söz *diplomatik*dir. İki rəhbər görüşüb və bir-birinə hədiyyələr verib.
İspan mənbələrinə görə, onlar bir-birinə boyunbağı bağışlayıblar. Sonra gələnləri Montesumanın vəfat etmiş atasının sarayında yerləşdiriblər. Bu, ev sahibinin qüdrətli qonaqlara münasibətidir. Tanrıya sitayiş edən insanın davranışı deyil.
1519-cu ilin sonrakı aylarında Kortes Montesumanı əsir götürüb. Montesuma taxtda qalıb, amma ispanların nəzarəti altında.
Montesuma ispanları tanrı sayırdı?
Əsas sual budur. İki baxış bir-biri ilə yarışır.
Ənənəvi hekayə. Florensiya kodeksi (Floransa Kodeksi) fəthdən təxminən 50 il sonra tərtib edilib. İspanların tanrı, Kortesin isə geri qayıdan Ketsalkoatl (Quetzalcoatl) sayılması fikrinin əsas mənbələrindən biridir. Bu iddia mübahisəlidir.
İddiaya etiraz. Tarixçi Metyu Restall (Matthew Restall) Montesumanın ispanları tanrı saydığını göstərən heç bir sübut olmadığını bildirir. O, hekayənin mənbələrdə işğaldan yalnız onilliklər sonra göründüyünü də vurğulayır.
Restall başqa bir problemə də diqqət çəkir. Kortes 1519-cu ildəki qarşılama nitqindən bir il sonra İspaniya kralına məktub yazıb. Məktubda Montesumanın sözlərini təslim olma bəyanatı kimi təqdim edib. Bu, bir tarixçinin şərhidir və mübahisə doğurur. Amma siz burada bir məqamı unutmamalısınız: nitqi nəql edən adam həmin nitqin bu cür təqdimatından qazanc götürən adamdır.
Bernal Dias nə yazıb?
Bernal Dias del Kastilyo (Bernal Díaz del Castillo) hadisələri görmüş ispan şahiddir. Onun nəqli tanrı hekayəsini dəstəkləmir. Diasın çatdırdığı nitqdə Montesuma ispanları ətdən və sümükdən ibarət insanlar adlandırır. Onların şimşək atması barədə şayiələri gülünc sayır.
Dias din haqqında bir söhbəti də qeydə alıb. Montesuma Kortesə öz tanrılarının yaxşı olduğunu deyir. Ondan hələlik din barədə danışmamağı xahiş edir. Öz tanrılarını müdafiə edən hökmdar yenicə yeni tanrılar tapmış biri kimi davranmır.
Bu məlumatları necə qiymətləndirməli?
İnternetdə yayılan və axırda hamının həqiqət saydığı bir şayiəni düşünün. Siz onu paylaşmazdan əvvəl kimin və nə vaxt yazdığını yoxlayırsınız. Burada da eyni meyarı tətbiq edin. Tanrı hekayəsi hadisələrdən xeyli sonra yazılmış mətnlərdən gəlir. Bu məsələdə hadisələrin şahidi kimi danışan Dias isə Montesumanın ispanlarla insan kimi rəftar etdiyini nəql edir. Ən ehtiyatlı nəticə budur: «onları tanrı sanmışdı» iddiası sübuta yetirilməyib.
II Montesuma hansı əraziləri idarə edirdi?
O, meşikaları Tenoçtitlandan idarə edirdi. Yürüşləri imperiyanın hakimiyyətini Çiapasdakı Xoconoscoya və Tehuantepek bərzəxinə qədər genişləndirmişdi. Türkcə Vikipediya onun hakimiyyət illərini 1502–1520 kimi göstərir. Başqa mənbələr başlanğıc ili olaraq 1502 və ya 1503-cü ili verir.
II Montesuma necə ölüb?
Onun ölümü də görüşü qədər mübahisəlidir.
22 may 1520-ci ildə Pedro de Alvaradonun komandanlığı altındakı əsgərlər Templo Mayorun qarşısında Tóxcatl mərasimində iştirak edən insanları öldürüblər. Kortes həmin vaxt şəhərdən kənarda idi.
Montesuma 1520-ci ilin iyununda Tenoçtitlanda ölüb. Meksika Mədəniyyət Nazirliyinin materialında ehtimal olunan tarix kimi 29 iyun göstərilir. Ondan sonra hakimiyyətə qardaşı Cuitláhuac gəlib.
Ölümünə kimin səbəb olduğu mübahisəlidir:
- Kortes və Bernal Dias del Kastilyo Montesumanın öz xalqının atdığı daşlardan öldüyünü yazırlar.
- Yerli mənşəli tarixçilər Fernando Alvarado Tezozómoc və Chimalpahin isə onu ispanların öldürdüyünü bildirirlər.
Qarşı-qarşıya duran maraqları olan iki şahid qrupu var. Siz hər versiyanı təsdiqlənmiş fakt kimi deyil, iddia kimi qiymətləndirin.
Onun ölümündən sonra imperiyanın paytaxtı uzun müddət tab gətirməyib. 1521-ci ilin avqustunda Tenoçtitlan və müttəfiqi Tlatelolco Kortesin ispanlarının və əsasən yerli müttəfiqlərdən ibarət ordunun əlinə keçib. Bu təfərrüat asanlıqla gözdən qaçır. Fəth yalnız ispanlarla asteklər arasında müharibə deyildi.
II Montesumanın boyu nə qədər idi?
Onun boyunu heç kim ölçməyib. Bernal Dias onu ucaboy və arıq təsvir edir. Bu, təsvirdir, santimetrlə verilmiş ölçü deyil. İnternetdə gördüyünüz hər hansı dəqiq boy rəqəmi təxmindən ibarətdir.
Montesumanın övladları və nəsli
Övladlarının dəqiq sayı bilinmir. Çoxunun adı da günümüzə çatmayıb. INAH-ın şəcərə araşdırması İsabeli (Isabel), Leonoru və Pedronu onun sənədlərlə təsdiqlənmiş övladları sırasında göstərir.
Həmin araşdırmaya görə, Pedronun nəslindən olanlar kralın verdiyi tituldan və ömürlük gəlirdən yararlanıblar.
İsabelin nəsli haqqında da yazılı sənədlər qalıb. 1546-cı ildə Juan Cano de Saavedra həyat yoldaşı İsabel Montesumanın adından məhkəmə iddiası qaldırıb. O, İsabelə atasından və əcdadlarından miras qalmalı olan torpaqları, binaları və qiymətli əşyaları geri almaq istəyirdi. 1594-cü ildən sonrakı dövrə aid bir şəcərə İspaniyanın Archivo General de Indias arxivində saxlanılır. Şəcərə Montesumanın nəslini göstərir və əsas diqqəti İsabelin nəslinə yönəldir.
Vyanadakı «Montesumanın başlığı»
Vyananın (Viyana) Weltmuseum muzeyindəki lələkli başlıq təxminən 1515-ci ilə aid edilir. Başlıqda yüzlərlə ketsal quşunun quyruq lələyi və mindən çox kiçik qızıl lövhəcik var.
Montesuma ilə əlaqəsi təsdiqlənməyib. Muzeyin öz qeydində «Montezumanın tacı» adlandırmasını təsdiqləyən sübut olmadığı bildirilir. Orada əşyanın daha böyük ehtimalla bir kahinə məxsus olduğu deyilir.
Ambras qəsrinin 1596-cı il inventarında başlıq uzun yaşıl və qızılı lələkləri olan «mavr papağı» kimi qeydə alınıb.
Hadisələrin xronologiyası
- Təxminən 1466: Montesuma Tenoçtitlanda doğulur.
- 1502 və ya 1503: Ahuitzotldan sonra hökmdar olur.
- 8 noyabr 1519: Montesuma və Kortes Tenoçtitlanın girişində görüşürlər.
- 1519: Kortes Montesumanı əsir götürür.
- 22 may 1520: Alvaradonun əsgərləri Tóxcatl mərasiminə hücum edirlər.
- 1520-ci ilin iyunu, ehtimal ki, 29 iyun: Montesuma mübahisəli şəraitdə ölür. Cuitláhuac onun yerinə keçir.
- 1521-ci ilin avqustu: Tenoçtitlan və Tlatelolco ispanlarla yerli müttəfiq qüvvələrin əlinə keçir.
- 1546: Ailə əmlakını geri almaq üçün İsabel Montesumanın adından məhkəmə iddiası qaldırılır.
- 1596: Lələkli başlıq Ambras inventarına daxil edilir.
Bələdçi kitablarında rast gəlməyəcəyiniz təfərrüatlar
- Adındakı «II» rəqəmi müasir dövrdə əlavə edilib. Asteklər onu titul kimi işlətmirdilər.
- İlk görüşdə iki rəhbər bir-birinə boyunbağı verib. Sonra Kortesin dəstəsi Montesumanın mərhum atasının sarayında yerləşdirilib.
- Bernal Diasın versiyasında Montesuma ispanların şimşək atması fikrinə gülür.
- Vyanadakı başlıq vaxtilə «mavr papağı» kimi qeydə alınıb.
- Montesumanın torpaqları və qiymətli əşyaları ilə bağlı məhkəmə iddiası xeyli sonra, 1546-cı ildə qızı İsabelin adından qaldırılıb.
Tez-tez verilən suallar
Montesuma həqiqətən Kortesi tanrı Ketsalkoatl sayırdı?
Bu, sübuta yetirilməyib. Fəthdən təxminən 50 il sonra tərtib edilmiş Florensiya kodeksi hekayənin əsas mənbələri arasındadır. Hekayə kodeksin əsas mövzularından biridir. Metyu Restall iddianı təsdiqləyən sübut olmadığını və hekayənin mənbələrdə işğaldan onilliklər sonra göründüyünü bildirir.
II Montesuma necə ölüb?
O, 1520-ci ilin iyununda, ehtimal ki, 29 iyunda Tenoçtitlanda ölüb. Kortes və Bernal Dias onun öz xalqının atdığı daşlardan öldüyünü yazırlar. Yerli mənşəli tarixçilər Fernando Alvarado Tezozómoc və Chimalpahin isə onu ispanların öldürdüyünü bildirirlər. Tarixçilər bu məsələni hələ də müzakirə edirlər.
Montesumanın adı necə tələffüz olunur?
Klassik nahuatl dilindəki tələffüz Beynəlxalq Fonetik Əlifba ilə [motɛːkʷˈs̻oːmaḁ] şəklində yazılır. Ad adətən «hökmdar kimi qaşlarını çatan» və ya «qəzəbli əsilzadə» kimi izah olunur. Alimlər onu təxminən «əsilzadəyə xas tərzdə qəzəblənən şəxs» mənasında şərh edirlər.
Montesumanın bu gün yaşayan nəslindən olanlar varmı?
Sənədlərlə təsdiqlənmiş övladları arasında İsabel, Leonor və Pedro var. INAH-ın araşdırmasına görə, Pedronun nəslindən olanlar kralın verdiyi tituldan və ömürlük gəlirdən yararlanıblar. İspaniyanın Archivo General de Indias arxivindəki şəcərə İsabelin nəslini göstərir.
Vyanadakı başlıq ona məxsus olub?
Bunu təsdiqləmək mümkün deyil. Weltmuseum Wien muzeyi «Montezumanın tacı» adlandırmasının sübut olunmadığını bildirir. Başlığın bir kahinə məxsus olması ehtimalını daha yüksək sayır.
Mənbələr
- Vikipediya — II Montesuma en.wikipedia.org
- Türkcə Vikipediya — II. Montezuma tr.wikipedia.org
- UABJO — Montesuma və Ernan Kortes dgems.uabjo.mx
- UNAM Noticonquista — Montesuma öz tanrıları və inancları barədə Kortesə cavab verir noticonquista.unam.mx
- Meksika Mədəniyyət Nazirliyi — Tóxcatl qırğını və Montesumanın ölümü gob.mx
- Arqueología Mexicana — II Montesumanı kim öldürdü: meşikalar, yoxsa ispanlar? arqueologiamexicana.mx
- Weltmuseum Wien — Lələkli başlıq weltmuseumwien.at
- Weltmuseum Wien — Ketsal lələkləri ilə bəzədilmiş başlıq weltmuseumwien.at
- INAH, Diario de Campo — II Montesumanın nəsli revistas.inah.gob.mx
- CSIC, Anuario de Estudios Americanos — Bir meşika əyanının evi və mülkü estudiosamericanos.revistas.csic.es
- İspaniya Mədəniyyət Nazirliyi, PARES — Montesumanın nəslindən olanların şəcərəsi pares.mcu.es
- Ciencia UNAM — Tenoçtitlanın süqutu: astronomiya və asteklər ciencia.unam.mx
Image: The Meeting of Cortés and Moctezuma (Conquest of Mexico) Painting.jpg — Unknown artist, Public domain
