Hicrət nədir?
Hicrət (Hicret) Məhəmmədin (Muhammed) və məkkəli müsəlmanların 622-ci ildə Məkkədən (Mekke) Mədinəyə (Medine) köçməsidir. Bu köç Məkkədəki təqiblərdən və Mədinədəki tərəfdarların onları qoruyacaqlarına dair vədlərindən sonra baş verdi. Bununla müsəlman icmasının Mədinə dövrü başladı. Hicrətin baş verdiyi il sonradan İslam təqviminin ilk ili oldu.
Siz Hijrah, Hegira və Hicret adlarına rast gəlsəniz, bilin ki, hamısı eyni tarixi köçü bildirir. Hijrah və Hegira ingilis dilində işlənən formalardır.
Hicrət həm bir icmanın köçünü, həm də Məhəmmədin öz səfərini əhatə edirdi. Məkkəli müsəlmanlar təxminən üç ay ərzində dəstə-dəstə Mədinəyə köçdülər. Buna görə Məhəmmədin yola çıxması, mağarada qalması və şəhərə çatması daha geniş bir köç prosesinin hissələridir.
Hicrət sözünün mənası nədir?
Ərəb dilindəki bu söz tərk etmək və uzaqlaşmaq mənalarını daşıyan hecr kökündən gəlir. Bu tarixi kontekstdə hicrət Məkkədən ayrılmağı və Mədinəyə köçməyi bildirir. Sözün mənası bu köç zamanı bir yerdən fiziki olaraq ayrılmaqla uyğun gəlir.
Mədinə hicrətdən əvvəl Yəsrib (Yesrib) adı ilə tanınırdı. Siz 622-ci ildən əvvəl Yəsribdən gələn insanların Məhəmmədlə görüşməsi barədə oxuyanda, köç ediləcək şəhərin sakinləri haqqında oxumuş olursunuz. Bu iki ad eyni şəhərin tarixində ardıcıl dövrlərə aiddir.
Məhəmməd niyə Məkkədən Mədinəyə köçdü?
Əsas səbəblərdən biri təqiblər idi. Məkkədə müsəlmanlar işgəncə, qətl və ictimai təzyiqlə üzləşirdilər. 617–620-ci illərdə müsəlmanlara və Bəni-Haşimə qarşı ictimai və iqtisadi boykot da tətbiq olundu. Başqa yerdə dəstək axtarışının arxasında bu təzyiqlər dayanırdı.
Himayədarı Əbu Talibin (Ebû Tâlib) ölümündən sonra Məhəmmədin təhlükəsizliyi zəiflədi. Bu itki mühüm idi, çünki Əbu Talib onu Məkkədə qoruyurdu. Dəstək axtarışı Məhəmmədi Taifə (Tâif) də apardı. Lakin orada onu rədd etdilər. Başqa bir yaşayış məskəni axtarışı bu uğursuzluqlar fonunda davam etdi.
Mədinə isə qorunmaq vədi verirdi. 622-ci ildə İkinci Əqəbə beyətində şəhərin müsəlman nümayəndələri Məhəmmədi öz ailələrini qoruduqları kimi qorumağı öhdələrinə götürdülər. Bu öhdəlik köç üçün təminat yaratdı.
Bioqrafik rəvayət ənənəsinə görə, əlavə bir təhlükə Məhəmmədin gedişini sürətləndirdi. Qüreyşin nüfuzlu üzvləri Darünnədvədə ona sui-qəsd etmək qərarına gəldilər. Bu rəvayətdə uzun müddət davam edən təqiblərə və zəifləyən himayəyə birbaşa təhlükə də əlavə olunur.
Niyə məhz Mədinə seçildi?
Əlaqələr Əqəbədəki (Akabe) görüşlər vasitəsilə yarandı. 620-ci ildə Yəsribin Xəzrəc (Hazrec) qəbiləsindən altı nəfər Məhəmmədlə görüşüb İslamı qəbul etdi. Bu ilk müsəlmanlar İslamın Övs (Evs) və Xəzrəc qəbilələri arasındakı müharibələrə son qoya biləcəyinə ümid edirdilər. Buna görə onların marağında şəhər daxilindəki münaqişəni həll etmək ehtimalı da vardı.
621-ci ildə Birinci Əqəbə beyəti baş tutdu. Beyətdə on nəfər Xəzrəcdən, iki nəfər Övsdən olmaqla on iki nəfər iştirak etdi. Bundan sonra Müsəb ibn Ümeyr (Mus‘ab b. Umeyr) İslamı və Quranı (Kur’an) öyrətmək üçün Yəsribə göndərildi. Əlaqələr artıq ilk görüşün hüdudlarını aşmışdı.
İkinci Əqəbə beyəti 622-ci ildə baş tutdu. Mədinədən gələn yetmiş beş nəfər arasında iki qadın da vardı. Onların Məhəmmədi qorumaq vədi Yəsribdə böyüyən müsəlman icması ilə Məkkədən ayrılmaq imkanı arasında bağ yaratdı. Hicrət bu beyətdən sonra baş verdi.
Hicrət səfəri necə keçdi?
Məkkəli müsəlmanların Mədinəyə köçü təxminən üç ay çəkdi. Siz bu müddəti nəzərə alsanız, icmanın köçü ilə Məhəmmədin şəxsi səfərini bir-birindən ayıra bilərsiniz. Hər ikisi hicrətin tərkib hissəsidir. Lakin icma vahid bir karvanla gəlib çatmadı.
İslam tarixi rəvayətlərinə görə, Məhəmməd və yol yoldaşı Əbu Bəkr (Ebû Bekir) üç gün Səvr mağarasında gizləndilər. Mağara Məkkənin cənubunda yerləşirdi. Yolçular Mədinəyə doğru davam etməzdən əvvəl burada sığındılar. Beləliklə, mağara şəhərdən ayrılmağın ayrıca bir mərhələsi oldu.
Dəstənin bələdçisi Abdullah ibn Üreyqit idi. O, həmin vaxt müsəlman deyildi. Bu, səfərin konkret bir təfərrüatıdır: köç edən dəstəyə yol göstərən şəxs Məhəmməd və Əbu Bəkrlə eyni dinə mənsub deyildi.
TDV-nin tarixi qiymətləndirməsinə görə, Məhəmməd Qubaya (Kubâ) 20 sentyabr 622-ci ildə çatıb, Mədinəyə isə 24 sentyabr 622-ci ildə daxil olub. Bu tarixlər səfərin son mərhələlərinin ardıcıllığını göstərir. Bununla belə, Qubada qalma müddəti barədə rəvayətlər fərqlənir.
Qubada nə baş verdi?
Məhəmməd gəlməzdən əvvəl ilk mühacirlər Qubada xurma qurutmaq üçün istifadə olunan bir sahəni namaz yerinə çevirmişdilər. Deməli, orada ibadət onun gəlişindən əvvəl başlamışdı. Məhəmməd Qubaya çatanda mövcud namaz yerini genişləndirdi və Quba məscidini (Mescid-i Kubâ) tikdi.
Onun burada qalma müddətini ehtiyatla ifadə etmək lazımdır. Qubada dörd gün qalması barədə rəvayətlə yanaşı, İbn Səd on dörd gecə qaldığını bildirir. Buxari (Buhârî) isə on gecədən çox qaldığını yazır. Bu rəvayətlərdə müxtəlif müddətlər göstərilir. Buna görə dörd günlük qalma müddəti fərqli məlumatlar arasındakı rəvayətlərdən biri kimi təqdim edilməlidir.
Hadisələrin xronologiyası
- 617–620: Məkkədə müsəlmanlara və Bəni-Haşimə qarşı ictimai və iqtisadi boykot tətbiq olundu.
- 620: Yəsribin Xəzrəc qəbiləsindən altı nəfər Əqəbədə İslamı qəbul etdi.
- 621: Birinci Əqəbə beyəti baş tutdu. Ardınca Müsəb ibn Ümeyr İslamı və Quranı öyrətmək üçün Yəsribə göndərildi.
- 622: İkinci Əqəbə beyətində qorunmaq vədi verildi. Bundan sonra müsəlmanlar dəstə-dəstə Mədinəyə köçdülər.
- 20 sentyabr 622: TDV-nin tarixi qiymətləndirməsinə görə, Məhəmməd bu tarixdə Qubaya çatıb.
- 24 sentyabr 622: TDV-nin tarixi qiymətləndirməsinə görə, Məhəmməd bu tarixdə Mədinəyə daxil olub.
- 638: Xəlifə Ömər hicrətin baş verdiyi ili İslam təqviminin ilk ili seçdi.
Hicrət nədir və nə üçün əhəmiyyətlidir?
Hicrət müsəlman icmasının Mədinə dövrünü başlatdı. Köçdən sonra Mədinədə Peyğəmbər məscidi (Mescid-i Nebevî) tikildi. Məhəmməd mübahisələrin həllində də mərkəzi rol oynayırdı.
Mədinə müqaviləsi Məhəmmədin şəhərdəki mərkəzi məhkəmə səlahiyyətini müəyyənləşdirdi. Bu, hicrətə səfərin özündən daha geniş əhəmiyyət verir. İcmanın Mədinədəki həyatına məscidin tikilməsi və mühacirlərin qəbul edilməsi ilə yanaşı, fikir ayrılıqlarının həlli üçün qaydalar da daxil idi.
Bu hadisədə iştirak edən insanları iki terminlə adlandırırdılar. Köçənlər mühacirlər (muhacirler) adlanırdı. Onları qəbul edən və dəstəkləyən mədinəli müsəlmanlara isə ənsar (ensar) deyilirdi. Siz bu terminləri yadda saxlasanız, köçənlərlə onların məskunlaşmasına kömək edənləri asanlıqla fərqləndirə bilərsiniz.
Hicrət bu gün niyə əhəmiyyətlidir?
İslam təqvimi gündəlik həyatda hicrətlə əlaqə yaradır. Xəlifə Ömər 638-ci ildə hicrətin baş verdiyi ili təqvimin ilk ili seçdi. Siz bir tarixdə hicri il görəndə, onun nömrələnməsinin bu seçimlə bağlı olduğunu nəzərə ala bilərsiniz. Hicrətlə təqvim arasındakı əlaqə hicrət haqqında ümumi məlumatda izah olunur.
Təqvimin başlanğıc tarixi səfərin özündən əvvələ düşür. Bu tarix Yuli təqvimi ilə 16 iyul 622-ci ilə uyğun gəlir. Başlanğıc il kimi hicrətin baş verdiyi il götürüldü. Lakin təqvim Məhəmmədin Qubaya və Mədinəyə çatmasından əvvəl başlayır. Bunlar eyni il daxilində fərqli tarixlərdir.
Bələdçi kitablarda tapa bilməyəcəyiniz təfərrüatlar
İkinci Əqəbə beyətində iştirak edən yetmiş beş nəfərin ikisi qadın idi. Bu təfərrüat Məhəmmədin hicrəti üçün qorunma təmin edən razılaşmaya birbaşa aiddir. Beyətdə kişilərlə yanaşı qadınlar da iştirak edirdilər.
Səvr mağarası Məkkənin cənubunda yerləşirdi. Yolçular Mədinəyə doğru davam etməzdən əvvəl orada sığındılar. Bələdçi Abdullah ibn Üreyqit həmin vaxt müsəlman deyildi. Bu təfərrüatlar marşrut və yolçular barədə sadəcə yola çıxma və çatma məlumatından daha konkret təsəvvür yaradır.
Qubadakı namaz yeri ilk mühacirlərin uyğunlaşdırdığı xurma qurutma sahəsində yaranmışdı. Məhəmməd gəldikdən sonra buranı genişləndirdi. Bu ardıcıllıq həm Qubaya əvvəl çatan mühacirlərin rolunu, həm də məscidin tikilməsində Məhəmmədin iştirakını göstərir.
Tez-tez verilən suallar
Hicrət nə deməkdir?
Hicrət ərəb dilində tərk etmək və uzaqlaşmaq mənalarını verən hecr kökündən gəlir. İslam tarixində Məhəmmədin və məkkəli müsəlmanların 622-ci ildə Mədinəyə köçməsini bildirir. Hegira eyni hadisənin ingilis dilindəki digər adıdır.
Məhəmməd niyə Məkkədən ayrıldı?
Müsəlmanlar təqiblərlə üzləşirdilər. Əbu Talibin ölümündən sonra Məhəmmədin müdafiəsi zəiflədi. Mədinədəki tərəfdarları İkinci Əqəbə beyətində onu qoruyacaqlarına söz verdilər. Bioqrafik rəvayət ənənəsinə görə, sui-qəsd qərarı da onun gedişini sürətləndirdi.
İslam təqvimi hicrət günü başlayıb?
Xeyr. Təqvimin başlanğıcı səfərdən əvvəlki tarixə, Yuli təqvimi ilə 16 iyul 622-ci ilə uyğun gəlir. Xəlifə Ömər 638-ci ildə hicrətin baş verdiyi ili təqvimin ilk ili seçdi.
Mühacirlər və ənsar kimlər idi?
Mühacirlər Mədinəyə köçən müsəlmanlar idi. Ənsar isə onları qarşılayan və dəstəkləyən mədinəli müsəlmanlar idi. Bu adlar iki qrupun köç və məskunlaşmadakı rollarını ifadə edir.
Mənbələr
- Türkcə Vikipediya — Hicrət tr.wikipedia.org
- TDV İslam Ensiklopediyası — Hicrət islamansiklopedisi.org.tr
- İngiliscə Vikipediya — Hicrət en.wikipedia.org
- TDV İslam Ensiklopediyası — Əqəbə beyətləri islamansiklopedisi.org.tr
- TDV İslam Ensiklopediyası — Quba məscidi islamansiklopedisi.org.tr
FAQ
Hicrət nə deməkdir?
Hicrət ərəb dilində tərk etmək və uzaqlaşmaq mənalarını verən hecr kökündən gəlir. Bu tarixi kontekstdə Məhəmmədin və məkkəli müsəlmanların 622-ci ildə Mədinəyə köçməsini bildirir.
Məhəmməd niyə Məkkədən Mədinəyə köçdü?
Müsəlmanlar Məkkədə təqib və ictimai təzyiqlə üzləşirdilər. Əbu Talibin ölümündən sonra Məhəmmədin müdafiəsi zəiflədi. Mədinəli tərəfdarları isə İkinci Əqəbə beyətində onu qoruyacaqlarına söz verdilər.
Hicrət İslam təqviminin ilk günündə baş verib?
Xeyr. Təqvim səfərdən əvvəlki tarixdən, Yuli təqvimi ilə 16 iyul 622-ci ildən başlayır. Xəlifə Ömər 638-ci ildə hicrətin baş verdiyi ili təqvimin ilk ili seçib.
Mühacirlər və ənsar kimlər idi?
Mühacirlər Mədinəyə köçən müsəlmanlar idi. Ənsar isə onları qəbul edən və onlara dəstək verən mədinəli müsəlmanlar idi.
Image: Quba Mosque Full Picture (2024).jpg — Kaliper1, CC BY-SA 4.0
