Hedi Lamarr (Hedy Lamarr) bəstəkar Corc Anteyllə (George Antheil) birlikdə tezlik sıçrayışlı rabitə sistemi icad edib. Sistem torpedalara göndərilən radio əmrlərini qorumaq üçün nəzərdə tutulmuşdu. Onların layihəsində ötürücü və qəbuledici tezlikləri eyni vaxtda dəyişirdi. Onlar 10 iyun 1941-ci ildə ABŞ-da patent üçün müraciət etdilər. 11 avqust 1942-ci ildə 2,292,387 nömrəli patent verildi.
Hedi Lamarrın nə icad etdiyi sualının əsas cavabı budur. Onun nailiyyəti hərbi rabitə üçün konkret bir sistemlə bağlı idi. Vyana Yəhudi Muzeyi bu işi Bluetooth və WLAN-ın sələflərindən biri kimi təqdim edir. Onu Wi-Fi-ın birbaşa ixtiraçısı adlandırmaq həmin nailiyyəti torpedaların idarə olunmasına dair patentin əhatəsindən kənara çıxarır.
Hedi Lamarr haralı idi?
Lamarr 9 noyabr 1914-cü ildə Vyanada (Viyana) doğulub. Şəhər o vaxt Avstriya-Macarıstanın (Avusturya-Macaristan) paytaxtı idi. Doğum adı Hedwig Eva Maria Kiesler idi. Atası Emil Kiesler Qalisiya yəhudilərindən idi. Anası Gertrud Lichtwitz macar yəhudisi köklərinə malik idi. Gertrud katolikliyi qəbul etmiş və qızını xristian kimi böyütmüşdü.
Hollivud (Hollywood) tamaşaçılarının tanıdığı ad sonradan yarandı. Lamarr səhnə adını film prodüseri Louis B. Mayerin təklifi ilə qəbul etdi. Siz onun ixtira patentində Hedy Kiesler Markey adına rast gəlsəniz, bilin ki, söhbət eyni qadından gedir. Patentdə o, Corc Anteyllə yanaşı ixtiraçı kimi göstərilir.
Hedi Lamarrın filmləri: necə məşhurlaşdı?
Onun filmləri arasında Gustav Machatý-nin ona beynəlxalq şöhrət gətirən «Ecstasy» (1933) filmi; Charles Boyerlə tərəf-müqabil olduğu «Algiers» (1938); «Boom Town» (1940); «White Cargo» (1942) və «Samson and Delilah» (1949) var idi.
Lamarr 1933-cü ildə döyüş sursatı istehsalçısı Friedrich Mandlla evləndi. 1937-ci ildə ondan ayrılaraq İngiltərəyə (İngiltere) getdi. Orada MGM rəhbəri Louis B. Mayerlə tanış oldu. Evliliyi, ayrılıb getməsi və Mayerlə görüşü Anteyllə əməkdaşlığından əvvəl baş vermişdi. Bu əməkdaşlıq 1940-cı ildə başladı. Həmin il onlar aktrisa Janet Gaynor və kostyum rəssamı Gilbert Adrianın evində tanış oldular.
Hedi Lamarrın ixtirası nə idi?
Lamarr və Anteyl 1940–1942-ci illərdə radio ilə idarə olunan torpedalar üçün rabitə sistemi üzərində işlədilər. Məqsəd düşmənin siqnalları aşkarlamasını və onlara mane olmasını çətinləşdirmək idi. İdarəetmə siqnalı bir tezlikdən digərinə keçəcəkdi. Eyni proqrama əməl edən qəbuledici də onunla birlikdə tezliyini dəyişəcəkdi. Patentdə ixtira «Gizli rabitə sistemi» adlandırılmışdı.
Əsas məsələ ötürücü ilə qəbuledici arasındakı uyğunluq idi. Hər ikisi tezliyi eyni proqrama əsasən dəyişməli idi. Bu uzlaşdırılmış dəyişmə rəqibin əmr siqnalının hansı tezlikdə görünəcəyini qabaqcadan bilməsini çətinləşdirirdi. Buna görə tezlik dəyişiklikləri sinxronlaşdırma ilə bağlı idi. Təklif olunan sistemin işləməsi üçün hər iki tərəf eyni ardıcıllığa əməl etməli idi.
Siz layihəni anlamaq istəyirsinizsə, diqqətinizi həmin ortaq proqrama yönəldin. Ötürücü daşıyıcı tezliyini dəyişəcək, qəbuledici də buna uyğun dəyişiklik edəcəkdi. Patentdə avtomatik pianolarda işlədilən tipdə deşikli kağız rulonlardan istifadə təklif olunurdu. Sənəddə 88 ayrı daşıyıcı tezlik arasında keçid təsvir edilirdi.
Lamarr riyaziyyat və ya təbiət elmləri üzrə formal təhsil almadan ixtiraçılıqla məşğul olurdu. Anteyl isə bəstəkar idi. Onların birgə patenti bu iki fərqli həyat yolunu torpedaların idarə olunması üçün texniki təklifdə birləşdirdi. Sənəddə hər iki ixtiraçının adı var. İxtiranı yalnız Lamarrın işi kimi təqdim etmək sistemi onunla birlikdə hazırlayan və patentləşdirən əməkdaşını kənarda qoyur.
Tezlik sıçrayışlı sistem müharibədə istifadə olundumu?
ABŞ Hərbi Dəniz Qüvvələri əvvəlcə Lamarr və Anteylin təklifini rədd etdi. Onların ixtirasından İkinci Dünya müharibəsində istifadə olunmadı. Buna görə 1942-ci il patent tarixi layihələrinə hüquqi mühafizə verildiyini göstərir. Bu tarix sistemin Hərbi Dəniz Qüvvələri tərəfindən qəbul edildiyini və ya müharibə vaxtı torpeda əməliyyatlarında işlədildiyini göstərmir.
Milli İxtiraçılar Şöhrət Zalı tezlik sıçrayışının sonrakı inkişafından bəhs edir. Qurumun məlumatına görə, Sylvania Electronic Systems 1957-ci ildə bu yanaşma üzərində işləməyə başladı. Həmin mənbə bu yanaşmadan istifadə edən hərbi rabitə sistemlərinin 1962-ci ildə Kuba blokadasına göndərilən ABŞ gəmilərində işlədildiyini də bildirir. Bu sonrakı tarixlər ilkin patentdən sonra tezlik sıçrayışının inkişaf tarixinə aiddir.
Lamarr və Anteyl sağlıqlarında tezlik sıçrayışı ixtiralarından heç bir maddi qazanc əldə etmədilər. İctimaiyyətin onların əməyini tanıması patentdən xeyli sonraya təsadüf etdi. Elektron Sərhəd Fondu 1997-ci ildə «Pioneer Awards» mükafatları çərçivəsində onları xüsusi təltif etdi. Lamarr tezlik sıçrayışlı rabitə üzrə işinə görə 2014-cü ildə Milli İxtiraçılar Şöhrət Zalına daxil edildi.
Hedi Lamarr Wi-Fi-ı icad edib?
Lamarr birbaşa Wi-Fi-ı icad etməyib. Onun birgə patenti torpedaların radio ilə idarə olunmasına aid idi. Vyana Yəhudi Muzeyi bu işi Bluetooth və WLAN-ın sələfləri sırasında göstərir. Bu təsvir onun nailiyyətini sonrakı simsiz rabitə ilə əlaqələndirir. Eyni zamanda Lamarr və Anteylin hazırladıqları sistemin əsl məqsədini də qoruyur.
Siz Lamarrı gündəlik istifadə etdiyiniz Wi-Fi ilə əlaqələndirirsinizsə, bu fərq həmin əlaqəni anlamağınıza kömək edər. Onun töhfəsi maneələrə qarşı dayanıqlı olması nəzərdə tutulan, patentləşdirilmiş tezlik sıçrayışı layihəsi idi. Onun Wi-Fi-ı icad etdiyi barədə geniş yayılmış iddia əvvəlki işi və sonrakı simsiz texnologiyaları bir nailiyyətdə birləşdirir. Patent isə daha konkret təsviri əsaslandırır.
Tezlik sıçrayışı ideyasının bütövlükdə ilk müəllifi də Lamarr deyildi. İngilisdilli Vikipediyadakı məlumata görə, bu üsul Lamarr–Anteyl patentindən əvvəl mövcud idi və istifadə olunmuşdu. Onun töhfəsi öz həqiqi çərçivəsində böyük əhəmiyyət daşıyır: radio əmrlərini aşkarlanmadan və basdırılmadan qorumaq üçün tezlik dəyişikliklərini uzlaşdıran, birgə hazırlanmış sistem.
Hedi Lamarr başqa nələr hazırlayıb?
Lamarrın digər layihələri arasında təkmilləşdirilmiş işıqfor və quşlarla balıqlardan ilhamlanan təyyarə qanadları var idi. O, suda həll olub dadlandırılmış qazlı içki yaratmaq üçün nəzərdə tutulan tablet də hazırlamışdı. Bu layihələr radio rabitəsindən kənara çıxırdı. Onlar Anteyllə patentləşdirilmiş əməkdaşlığı ilə yanaşı, ixtiraçılıq fəaliyyətində hansı müxtəlif problemlərlə məşğul olduğunu göstərir.
Xronologiya
- 9 noyabr 1914: Hedwig Eva Maria Kiesler Vyanada doğuldu.
- 1933: Beynəlxalq şöhrət qazandı və Friedrich Mandlla evləndi.
- 1937: Mandldan ayrıldı və İngiltərədə Louis B. Mayerlə tanış oldu.
- 1940: Corc Anteyllə tanış oldu və birlikdə tezlik sıçrayışı üzərində işləməyə başladılar.
- 10 iyun 1941: ABŞ-da patent üçün müraciət etdilər.
- 11 avqust 1942: ABŞ-ın 2,292,387 nömrəli patenti verildi.
- 10 aprel 1953: Lamarr 38 yaşında ABŞ vətəndaşı oldu.
- 1997: O və Anteyl EFF «Pioneer Awards» mükafatları çərçivəsində xüsusi təltif olundular.
- 19 yanvar 2000: Casselberry-də 85 yaşında vəfat etdi.
- 2014: Milli İxtiraçılar Şöhrət Zalına daxil edildi.
- 2023: Qızı Denise onun ixtira sənədlərini Smithsonian-a bağışladı.
Bələdçi kitablarında tapa bilməyəcəyiniz təfərrüatlar
Patentdə ixtiraçının adı Hedy Kiesler Markey kimi göstərilib. Təklif olunan sinxronlaşdırma mexanizmində deşikli kağız rulonlardan istifadə edilirdi. Patentin texniki təsvirində 88 daşıyıcı tezlikdən bəhs olunurdu. Bu təfərrüatlar sənədi Hollivud ulduzunun simsiz rabitə ixtirası kimi ümumi ifadədən daha dəqiq edir. Onlar həm patentdə adı göstərilən şəxsi, həm də birgə layihə üçün təklif olunan mexanizmi müəyyənləşdirir.
Denise Loder DeLuca 2023-cü ildə anasının ixtira materiallarından ibarət kolleksiyanı Smithsonian-a bağışladı. Kolleksiyada Lamarr və Anteylin 1940–1942-ci illərdəki əməkdaşlığına aid yazışmalar var. Buraya çertyojların olduğu bir qeyd dəftəri də daxildir. Qorunub saxlanmış bu sənədlər rabitə sisteminin hazırlandığı dövrün yazılı və təsvirli qeydlərini yaşadır.
Lamarrın Vyana ilə bağlılığı son arzularında da görünür. Oğlu Anthony Loder onun istəyinə uyğun olaraq külünün bir hissəsini Vyana meşələrinə səpdi. Doğulduğu yer və külünün aparıldığı məkan onun həyatının başlanğıcını ölümündən sonrakı hadisələrlə bağlayır. Bu həyat yolunda İngiltərə, Hollivud və Florida da yer almışdı.
Hedi Lamarrın uşaqları, son illəri və ölüm səbəbi
Lamarr altı dəfə evlənmişdi və üç uşağı vardı: James, Denise və Anthony. Son aylarında Floridanın Casselberry şəhərində yaşayırdı. Ailəsi və dostları ilə əsasən telefonla əlaqə saxlayırdı. 19 yanvar 2000-ci ildə oradakı evində vəfat etdi. 85 yaşında idi. Qeydə alınmış ölüm səbəbi ürək xəstəliyi idi.
Hedi Lamarrın sərvəti nə qədər idi?
UPI 30 oktyabr 2000-ci ildə xəbər verdi ki, Lamarrın vəsiyyəti ilə bağlı mübahisənin predmeti olan mirasın dəyəri 3,3 milyon ABŞ dolları idi. Bu rəqəm miras işində haqqında məlumat verilən əmlakın dəyərini göstərir. İxtirasından qazancı isə ayrı məsələdir: Lamarr və Anteyl sağlıqlarında tezlik sıçrayışı üzrə işlərindən heç bir maddi qazanc əldə etmədilər.
Tez-tez verilən suallar
Hedi Lamarr Corc Anteyllə birlikdə nə icad edib?
Onlar radioötürücü ilə qəbuledicinin tezliklərini eyni vaxtda dəyişən sistem hazırlayıblar. 1942-ci il patentində sistemin torpedaların idarə olunmasına tətbiqi təklif edilirdi. Məqsəd əmr siqnallarının aşkarlanmasını və basdırılmasını çətinləşdirmək idi.
Hedi Lamarr Bluetooth və ya Wi-Fi-ı icad edib?
Onun patentləşdirilmiş sistemi torpedalarla rabitəyə aid idi. Vyana Yəhudi Muzeyi tezlik sıçrayışı üzrə bu işi Bluetooth və WLAN-ın birbaşa ixtirası deyil, sələflərindən biri kimi təqdim edir.
Hedi Lamarr ABŞ vətəndaşı olanda neçə yaşında idi?
O, 10 aprel 1953-cü ildə, 38 yaşında ABŞ vətəndaşı olub. 1914-cü ildə Vyanada doğulmuşdu.
Uşaqları onun ixtira işlərinə aid materialları qoruyublarmı?
Qızı Denise Loder DeLuca 2023-cü ildə ixtira ilə bağlı yazışmaları və təsvirli qeyd dəftərini Smithsonian-a bağışlayıb. Kolleksiya Lamarr və Anteylin 1940–1942-ci illərdəki işlərini əhatə edir.
Mənbələr
- Vikipediya — Hedy Lamarr tr.wikipedia.org
- Vikipediya — Hedy Lamarr en.wikipedia.org
- Vyana Yəhudi Muzeyi — Xanım Bluetooth. Hedy Lamarr jmw.at
- Smithsonian — Hedy Lamarr və George Antheilin ixtira sənədləri sova.si.edu
- Amerika İncəsənət və Elmlər Akademiyası — Hedy Lamarr amacad.org
- Milli İxtiraçılar Şöhrət Zalı — Hedy Lamarr invent.org
- US2292387A — Gizli rabitə sistemi patents.google.com
- Florida İxtiraçılar Şöhrət Zalı — Hedy Lamarr floridainvents.org
- Milli İxtiraçılar Şöhrət Zalı — George Antheil invent.org
- Elektron Sərhəd Fondu — EFFector, 1 mart 2000 w2.eff.org
Image: Hedy Lamarr, 1939.jpg — Los Angeles Times, CC BY 4.0
